دفتر خاقانی
معرف
دفترى که در آن اطلاعات املاک خصوصى، اراضى تیمار، زعامت، اراضى خاصه، شهرها، روستاها، گورستانها، مؤدیان مالیات، منابع درآمد افراد، انواع مالیاتها و موقوفه‌هاى قلمرو دولت عثمانى به‌طور دقیق ثبت مى‌شد (← پاکالین ، ذیل "Defter-i Hakani"؛ اوزون چارشیلى ، ص 96ـ97؛ د
متن
دفتر خاقانى، دفترى که در آن اطلاعات املاک خصوصى، اراضى تیمار، زعامت، اراضى خاصه، شهرها، روستاها، گورستانها، مؤدیان مالیات، منابع درآمد افراد، انواع مالیاتها و موقوفه‌هاى قلمرو دولت عثمانى به‌طور دقیق ثبت مى‌شد (← پاکالین ، ذیل "Defter-i Hakani"؛ اوزون چارشیلى ، ص 96ـ97؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). دفتر خاقانى را که دفتر تحریر یا دفتر تحریر اسناد نیز خوانده مى‌شد (چاکار ، ص 1؛ جوش‌گل ، ص87)، به دو شکل مفصّل و اجمال تنظیم مى‌کردند. در دفاتر مفصّل اطلاعات منابع درآمد با تمام جزئیات نوشته مى‌شد، اما در دفاتر اجمال فقط اطلاعات اراضى تیمار را ثبت مى‌کردند (← اوزون چارشیلى، همانجا؛ چاکار، ص2). نسخ اصلى دفاتر خاقانى در پایتخت و یک نسخه رونوشت از آنها نیز در ایالتها نگهدارى مى‌شد.در تشکیلات دیوانى دولتهاى اسلامى دفاتر گوناگون وجود داشت. دفتر ثبت اراضى یکى از انواع دفاتر بود. در دیوانهاى مرکزى و ولایات عباسیان، غزنویان، سلجوقیان بزرگ، خوارزمشاهیان و ایلخانان، در کنار دفاتر مالى و لشکرى دفاتر ثبت اراضى نیز وجود داشت که دفتر قانون (یا دفتر قوانین) نامیده مى‌شد. از منابع چنین برمى‌آید که در دورة حکومت سلجوقیان آسیاى صغیر و بیگها نیز دفاتر ثبت اراضى وجود داشته‌است (براى نمونه ← تاریخ آل‌سلجوق در آناطولى، ص 101، 119؛ استرآبادى، ص 385، 465؛ نیز ← د.اسلام، چاپ دوم، ج2، ص 81).زمان تأسیس دفتر خاقانى در تشکیلات ادارى عثمانیها معلوم نیست، هرچند در بعضى از منابع قرن دهم اشاراتى هست مبنى‌بر اینکه دفاتر خاقانى از نیمة دوم قرن هشتم در تشکیلات دیوانى عثمانى وجود داشته‌است (← اوزون چارشیلى، ص 102؛ یوروک ، ص 625ـ 626). اما قدیم‌ترین دفتر خاقانىِ به‌جا مانده از تشکیلات دیوانى عثمانى متعلق به دورة سلطنت سلطان‌مراد دوم* (ﺣﮑ : 824 ـ854) است. در این دفتر که به تاریخ 835 تنظیم شده، اطلاعات اراضى، نفوس و مالیات سنجق آروانید (آلبانى امروزى) ثبت و ضبط شده‌است (← اینالجق ، 1954).اکنون در آرشیو عثمانى در نخست‌وزیرى (باشباقانلق عثمانلى آرشیوى*) 1094 جلد دفتر خاقانى وجود دارد که در فاصله سالهاى 835 ـ1300 تنظیم شده‌اند. از این تعداد سى دفتر، مستقیم یا غیرمستقیم، درباره جغرافیا و شهرهاى ایران است. از این تعداد سیزده دفتر که در فاصلة سالهاى 1137ـ1142 تنظیم شده، مربوط به پس از سقوط صفویه و سلطة عثمانیها بر آذربایجان و جنوب‌غربى ایران است (← اوزگودنلى، ص 83 ـ107). این دفاتر حاوى اطلاعات ارزشمندى دربارة مناسبات ایران و عثمانى است. همچنین در چندین دفتر خاقانى مربوط به آناطولى مرکزى و شرقى که در فاصلة قرنهاى هشتم تا نهم تنظیم شده‌اند، دربارة طوایف ترکمانى که به قلمرو صفویه کوچ کرده یا با آنان مناسباتى داشته یا در شکل‌گیرى و توسعة حکومت صفویه سهمى داشته‌اند، اطلاعات ارزشمندى وجود دارد (همانجا). دفاتر خاقانى، هم مفصّل و هم اجمال، همراه دفاتر جارى و روزنامچه در دفترخانه (دفترخانة عامره) نگهدارى مى‌شدند (← اردوغان، 2010، 193ـ194؛ ایلخان ، ص 29ـ30). امور راجع به این‌گونه دفاتر در دفترخانة عامره انجام مى‌شد. زمان تأسیس و شکل‌گیرى دفترخانه معلوم نیست. از منابع مختلف چنین برمى‌آید که دفترخانه از همان نخستین دورة شکل‌گیرى حکومت عثمانى بخشى از تشکیلات دفترخانة همایونى بوده‌است. در دورة سلطنت سلطان‌محمد فاتح* (ﺣﮑ : 855 ـ886) دفترخانه به تشکیلات مستقلى تبدیل شد. چون دفاتر خاقانى حاوى اطلاعات مهمى دربارة اراضى، مالیاتها و تیمارهاى سپاهیان بود، دفترخانه همچون خزانة دولت به‌شدت حفاظت مى‌شد (← د.ا.د.ترک، ذیل «دفترخانه»).از قانون‌نامة سلطان‌محمد فاتح چنین برمى‌آید که گشودن و بستن دفترخانه تنها با مهر پادشاه که در اختیار وزیر اعظم قرار داشت، و با حضور دفتردار میسر بود (← قانون‌نامه آل‌عثمان ، ص 18؛ نیز ← اوزون چارشیلى، ص 95). افزون‌بر دفاتر خاقانى، دفتر روزنامجه* و دفتر در دست و همچنین اوراق و اسناد آنها در دفترخانه محافظت و نگهدارى مى‌شدند (اردوغان، 2011، ص 235). دفاتر هر ایالت در صندوقهاى همان ایالت قرار داده‌مى‌شد. این صندوقها در درون مخزنى با چهار در آهنى نگهدارى مى‌شدند (← د.ا.د.ترک، همانجا). هرگونه تصحیح و تغییر در دفاتر خاقانى فقط به دستور وزیر اعظم و از طرف شخص نشانچى انجام مى‌شد (اوزون چارشیلى، ص 99). دفترخانه نیز به موازات توسعة نظام تیماردارى و دستگاه دیوانسالارى در قرن دهم توسعه یافت و خود به تشکیلات مستقلى تبدیل شد، به‌گونه‌اى که شمار کارگزاران دفترخانه که در اوایل قرن دهم ده تا پانزده تن بود در 985 به چهل‌تن و در 1030 به 85 تا 90 تن افزایش یافت (د.ا.د.ترک، همانجا).شمار کارگزاران دفترخانه در اواسط قرن یازدهم به 53 تن کاهش یافت، اما در اواخر قرن یازدهم بار دیگر به صدتن افزایش یافت (همانجا). دفاتر موجود در دفترخانه فقط در سفرهایى که خود پادشاه حضور داشت همراه وى حمل مى‌شد. اما از 1001 به‌بعد در سفرها و لشکرکشیهاى وزیر اعظم نیز، این دفاتر همراه وى حمل مى‌شد. هنگام لشکرکشیها و مسافرتها این دفاتر در «چادر دفترخانه» حفاظت مى‌شد (همانجا).دفترخانه، دفترخانة عامره یا دفترخانة خاقانى را صاحب‌منصبى به نام امینِ دفتر (دفترْامینى) اداره مى‌کرد (← اوزون چارشیلى، ص 85 ؛ ایلخان، ص 29). ابتدا دفترامینى همراه نشانچى کار مى‌کرد، اما پس از قرن دهم با کاهش اهمیت مقام نشانچى، موقعیت و اهمیت مقام دفترامینى افزون‌تر از مقام نشانچى شد (← اوزون چارشیلى، ص 99). کیسه‌دار (معاون دفترامینى) کاتب، شاگرد (معاون کاتب) و ملازم از صاحب‌منصبانى بودند که در دفترخانه زیردست دفترامینى کار مى‌کردند (← همان، ص 96). عزل و نصب این صاحب‌منصبان به درخواست دفترامینى انجام مى‌گرفت. دفترامینیها پس از ترفیع، به مقام دفتردارى یا نشانچى ارتقا مى‌یافتند. در 1288 دفترخانه به نظارت دفتر خاقانى تغییر نام داد. به تبع آن دفترامینى نیز به ناظر دفتر خاقانى تبدیل شد (← همان، ص 96، پانویس 1؛ د.ا.د.ترک، ذیل «دفتر امینى»).منابع : عزیزبن اردشیر استرآبادى، بزم و رزم، با مقدمة ترکى محمدفؤاد کوپریلى، استانبول 1928؛ تاریخ آل‌سلجوق در آناطولى، چاپ نادره جلالى، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب، 1377ش؛Enver çakar, "313 numaralı Timar ruznâmçe defteri ve bu defterde Haleb vilayeti ile ilgili bazı tespitler", Frat Üniversitesi sosyal bilimeler dergisi, XI, no.1 (2001); Metin M. Coşgel, "Ottoman tax registeres (tahrir defterleri)", Historical methods, vol.37, no.2 (spring 2004); EI2, s.vv. "Daftar" (by B. Lewis); "Daftar-i Khākānī" (by Ö. L. Barkan); Emine Erdoğan, "Derdest defterlerinin kaynak değeri üzerine bir deneme: 493 numaralı Ayntâb derdest defteri'nin analizi", Bilgi, no. 56 (kış 2011); idem, "Osmanlı dönemi Balkan tarihine dair önemli bir kaynak: derdest defterleri", Akademik bakş, vol.4, no.7 (kış 2010); Mehmet Mehdi İlhan, "An overview of the Ottoman archival documents and chronicles", Tarih araştrmalar dergisi, XXVII, no.44 (2008); Halil İnalcık, Suret-i defter-i sancak-Arvanid, Ankara 1954; Kānûnnâme-i Âl-i Osman: tahlil ve karşlaştrmal metin, ed. Abdülkadir Özcan, İstanbul: Kitabevi, 2003; Osman Gazi Özgüdenli, "Osmanlı İran'ı I: batı İran ve Azerbaycan tarihi hakkında Osmanlı tahrir kayıtları: coğrafỉ ve idarỉ taksimat", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi tarih araştrmalar dergisi, XXII 34 (2003); Mehmet Zeki Pakalın, Osmanl tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, İstanbul 1971-1972; TDVİA, s.vv. "Defter emini", "Defterhâne" (by Erhan Afyoncu); İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanl devletinin merkez ve bahriye teşkilat, Ankara 1988; Doğan Yörük, "XVI. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı imparatorluğu'nda yaşayan gayrimüslimlerin nüfusu", S. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü dergisi, no. XVII (2007).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عثمان غازی اوزگودنلی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده