دعوت (در اسماعیلیه) ← داعی
معرف
دعوت (در اسماعیلیه) ← داعى#
متن
دعوت (در اسماعیلیه) ← داعىNNNNالدعوة‌الاسلامیة، حزب، از مهم‌ترین احزاب شیعى در عراق. پس از قیام 1920* شیعیان عراق بر ضد استعمار انگلیسى و نافرجام ماندن این اقدام سیاسى، تفکر عدم دخالت در امور سیاسى در بیشتر محافل شیعى تقویت یافت، و راه براى فعالیت جریانهاى ملى‌گرا و مارکسیستى هموارتر شد. اما بهره‌مندى شیعیان عراق از تجربه جنبش اخوان‌المسلمین* مصر و ایجاد فضاى باز سیاسى پس از کودتاى 1337ش/ 1958 به رهبرى عبدالکریم قاسم* و انقراض پادشاهى در عراق زمینه را براى فعالیتهاى حزبى و شکل‌گیرى تشکلهاى اسلامى در این کشور فراهم کرد (ادیب و موسوى، ص 7ـ10؛ شُبَّر، ج 3، ص 112ـ 113). هرچند پیش از آن یعنى در اواخر 1335ش/ 1956 اندیشة تشکیل حزب شیعى شکل گرفته بود و سیدمهدى حکیم، فرزند آیت‌اللّه سیدمحسن حکیم*، با جمعى از همفکران خود مانند سیدمحمدحسین فضل‌اللّه*، عبدالصاحب دُخَیِّل، شیخ‌سلیمان یحفوفى، طالب رفاعى و محمدصادق قاموسى چگونگى تشکیل حزبى شیعى را بررسى کردند. سیدمهدى حکیم با جلب نظر سیدمحمدباقر صدر*، نشستهاى متعددى براى فراهم کردن مقدمات تأسیس حزب برگزار کرد. راهبرد و اهداف بنیان‌گذاران حزب محوریت احکام اسلام در مسائل اجتماعى و مقابله با جریانهاى غیراسلامى مانند لائیک و کمونیسم و برپایى حکومت اسلامى بود (عاملى، ج 1، ص 240ـ 242؛ خرسان، ص 48، 50، 53؛ حسینى، ص 68).منابع مختلف، تاریخ تأسیس حزب‌الدعوة الاسلامیة را، بین سالهاى 1335ش/1956تا 1338ش/ 1959، در نشستى در کربلا یا نجف دانسته‌اند، اما حزب، تاریخ رسمى تأسیس خود را 20مهر 1336/12اکتبر1957 اعلام کرده‌است. در این نشست سیدمحمدباقر صدر، سیدمهدى حکیم، سیدمحمدباقر حکیم، محمدصادق قاموسى و چهار تن دیگر شرکت داشتند (براى نمونه ← على مؤمن، 2004، ص 35، 169، 200؛ حسینى، ص 72ـ74؛ الاحزاب و الحرکات و الجماعات الاسلامیة، ج 2، ص 337ـ338؛ عاملى، ج 1، ص 245ـ246 و پانویس). در تابستان 1337ش/ 1958 به توصیه سیدمحمدباقر صدر، سیدمرتضى عسکرى (متوفى 1386ش) از بغداد نیز به حزب پیوست. نشست بعدى مؤسسان حزب‌الدعوة چند ماه پس از کودتاى 23 تیر 1337/ 14 ژوئیه 1958، در کربلا برگزار شد، که در آن سیدمحمدباقر صدر، سیدمرتضى عسکرى، سیدمحمدمهدى حکیم و محمدصادق قاموسى به شوراى رهبرى حزب برگزیده شدند (حسینى، ص 68ـ74؛ خرسان، ص 55ـ56، 63ـ64؛ عاملى، ج 1، ص 255ـ256).براساس اساسنامه حزب‌الدعوة که بعدها در 1360ش/ 1981 تدوین شد، دعوت مردم به اسلام براى اعضا واجب شرعى است و ایجاد جامعه‌اى اسلامى با همه ویژگیهاى آن و در همة سطوح اجتماعى و جایگزین کردن قوانین مبتنى بر شریعت اسلام به جاى قوانین وضعىِ بشرى از اهم اهداف حزب است. بنابر اساسنامه، این اهداف با ایجاد تغییر در آحاد مسلمانان و اصلاح تدریجى فرد و جامعه از لحاظ فکرى، روحى و اخلاقى، بازگشت به آموزه‌هاى اصیل اسلامى و زدودن افکار و اندیشه‌هاى غربى، ایجاد دولت اسلامى به‌عنوان مقدمه‌اى براى برپایى دولت فراگیر اسلامى، آزادسازى سرزمینهاى اسلامى از سیطرة استعمار و ضمیمه کردن آنها به دولت اسلامى و دعوت مردم به اسلام در همة نقاط جهان تحقق مى‌یابد (← حزب‌الدعوة الاسلامیة، 1419، ص 541ـ542).حزب‌الدعوة در اساسنامه‌اش، خط‌مشى خود را انقلابى اعلام کرد و تحقق اهداف حزب را در چهار مرحله دانست: 1) مرحلة تغییر، که در آن اعضاى حزب با تغییر در اندیشه و سلوک خود تعالى مى‌یابند تا بتوانند به هدایت و ارتقاى سطح آگاهى مردم بپردازند. 2) مرحلة سیاسى که حزب با دو شیوة سیاسى و مسلحانه با رژیم بعثى حاکم به مقابله برمى‌خیزد. 3) مرحلة انقلابى که در این مرحله، هدف اصلى براندازى رژیم بعثى حاکم از طریق مبارزة ‌مسلحانه و تشکیل‌حکومت ‌اسلامى است. 4) مرحلة حاکمیت که حزب باید ارکان نظام اسلامى را تشکیل دهد و احکام شریعت اسلامى را به‌اجرا درآورد و بر اجراى آن نظارت کند. در این مرحله شکل حکومت و ساختار آن براساس شریعت اسلامى و تأمین منافع مسلمانان است. همچنین در این مرحله، قانون اساسى مُلهَم از شریعت ‌اسلامى تدوین مى‌شود (← همان، ص 553ـ560؛ همو، المرحلیة فى جهاد الدعوة، ص 17ـ21).رهبر کل (القیادة العامة) بالاترین منصب در ساختار تشکیلاتى حزب‌الدعوة است. شمار اعضاى رهبرى کل هفت‌تن است که هر دو سال یک بار از سوى کنگرة عمومى حزب انتخاب مى‌شوند. اعضاى رهبرى کل از میان خود یک تن را به ریاست برمى‌گزینند. هریک از اجزاى تشکیلاتى حزب حلقه نام‌دارد. پایین‌ترین حلقه پنج عضو دارد که داعیه (دعوت‌کننده) نامیده مى‌شوند و زیرنظر دعوت‌کنندة ناظر (داعیة مشرف) فعالیت مى‌کنند. ناظر هر حلقه رابط میان حزب و اعضاى حلقة خود است. کمیتة محله (لجنة المحلة) بر فعالیت چند حلقه در محدودة جغرافیایى مشخص نظارت مى‌کند. کمیته‌هاى محله زیر نظر کمیتة منطقه (لجنة المنطقة) فعالیت مى‌کنند، که اعضاى آن را رهبرى اقلیم (قیادة‌الاقلیم) برمى‌گزیند. رهبرى اقلیم را نیز کنگرة اقلیمى دعوت (مؤتمر الدعوة‌الاقلیمى) برمى‌گزیند. اعضاى رهبرى اقلیم و رهبرى کل هر دو سال یک بار انتخاب مى‌شوند و با یکدیگر در ارتباط‌اند. کنگره اقلیمى الدعوة، متشکل از مسئولان حزب در هر اقلیم، بالاترین ساختار حزبى در هر اقلیم است که سالانه برگزار مى‌شود (همو، 1419، ص590ـ602؛ شبّر، ج 2، ص 423ـ426).کنگرة عمومى الدعوة (مؤتمر الدعوة العام) هر سال یک بار و گاهى در موارد اضطرارى برگزار مى‌شود و در آن مسئولان حزبى اقلیمهاى مختلف شرکت مى‌کنند. مهم‌ترین وظایف کنگره عبارت‌اند از: انتخاب رهبرى کل، تدوین سیاستها و خط‌مشیهاى عمومى حزب، تعدیل در اساسنامة حزب با موافقت دو سوم اعضا و موافقت شوراى فقهى، بررسى استعفاى اعضاى رهبرى کل و انتخاب جانشین براى آنان (حزب‌الدعوة الاسلامیة، 1419، ص 602ـ607؛ شبّر، ج 3، ص 427ـ429). در اساسنامة حزب دربارة ولایت فقیه آمدهاست که چنانچه امت اسلامى، فقیه جامع‌الشرایطى مانند امام خمینى ]ره[ را قبول داشته باشد، ولایتش بر حزب نیز اعمال مى‌شود و حزب نباید از نظرات وى عدول کند. در مواردى که ولىّفقیه حکمى صادر نکرده باشد، رهبرى حزب باید به احکام شوراى فقهى حزب رجوع کند که متشکل از سه تا هفت مجتهد یا کارشناس امور فقهى است که از سوى کنگرة عمومى حزب انتخاب مى‌شوند. این شورا حداقل باید یک مجتهد داشته باشد (← حزب‌الدعوة‌الاسلامیة، 1419، همانجا؛ همو، 1405ـ 1409، ج 2، ص 388ـ392).در اوایل 1338ش/ 1959، حزب‌الدعوة، نخستین کنگرة خود را محرمانه در کربلا با حضور شانزده تن از اعضاى حزب برگزار کرد، که در آن اوضاع سیاسى و مسائل تشکیلات سازمانى حزب بحث و بررسى شد و سیدمحمدباقر صدر این حزب را الدعوة‌الاسلامیة نام نهاد (على مؤمن، 2004، ص 364؛ عاملى، ج 1، ص 331؛ ویلى، ص 54). در 1339ش/1960، دولت عراق از فعالیتهاى حزب‌الدعوة به رهبرى سیدمحمدباقر صدر آگاه شد. پس از آن آیت‌اللّه حکیم به عنوان مرجع تقلید شیعیان عراق که به فعالیت حزبى مراجع تقلید اعتقاد نداشت، از سیدمحمدباقر صدر و فرزندانش سیدمهدى و سیدمحمدباقر حکیم خواست که از فعالیت در حزب و انتساب به یک جریان خاص سیاسى بپرهیزند. آنان درخواست وى را پذیرفتند و از حزب‌الدعوة کناره‌گیرى کردند (عاملى، ج 1، ص420ـ425؛ حسینى، ص 99ـ100). پس از کناره‌گیرى آنها، سیدمرتضى عسکرى رهبر حزب‌الدعوة شد، اما در 1342ش/ 1963 آیت‌اللّه سیدمحسن حکیم مأموریتى تبلیغى به وى محول کرد و از همین‌رو وى از عضویت حزب استعفا داد و محمدهادى سُبَیتى به رهبرى آن برگزیده شد (على مؤمن، 2004، ص 85 ـ86 ؛ خرسان، ص 121، 135ـ138؛ حزب‌الدعوة الاسلامیة، 1405ـ1409، ج 3، ص230).پس از قیام پانزده خرداد* 1342/ 5 ژوئن 1963 در ایران، حزب‌الدعوة با صدور بیانیه‌اى از آن حمایت کرد و هنگامى که امام خمینى (ره) به عراق تبعید شد و در 13 مهر 1344/ 5 اکتبر 1965 از ترکیه وارد کاظمین شد مورد استقبال برخى از اعضاى حزب قرار گرفت (← على مؤمن، 2004، ص 76؛ شبّر، ج 3، ص 325ـ328).پس از ریاست جمهورى عبدالرحمان عارف* در 1345ش/ 1966 و ایجاد فضاى باز سیاسى، نفوذ حزب در سراسر عراق، به‌ویژه در دانشگاهها، افزایش یافت؛ اما با قدرت یافتن جناح افراطى حزب بعث* و ریاست جمهورى احمد حسن‌البکر* در 1347ش/ 1968، فعالیت احزاب و گروههاى اسلام‌گراى شیعى، از جمله حزب‌الدعوة، محدود شد و بسیارى از فعالان سیاسى دستگیر و زندانى شدند (على مؤمن، 2004، ص 78، 86 ـ87 ؛ عجلى، ص 116ـ117). در مرداد ـ شهریور 1350/ سپتامبر 1971، رژیم بعث عبدالصاحب دخیّل نفر دوم حزب‌الدعوة را دستگیر کرد و پس از شکنجه به شهادت رساند. یک سال بعد، رژیم بعث محمدصالح ادیب، مسئول شاخة کربلا، و چند تن دیگر را نیز دستگیر کرد، اما محمدهادى سبیتى و شیخ‌محمدمهدى آصفى، مسئول شاخة نجف، از عراق گریختند (عادل رؤوف، ص 25؛ خرسان، ص 177ـ179؛ على مؤمن، 2004، ص 139ـ142). آنگاه اعضاى برجستة حزب در عراق و لبنان براى فعالیت مجدد در عراق، اعضاى جدید رهبرى را به ریاست شیخ‌عارف بصرى انتخاب کردند، اما در 26 تیر 1353/ 17 ژوئیه 1974 شیخ‌عارف بصرى و شمارى از اعضاى رهبرى حزب دستگیر و پس از محکومیت در دادگاهى فرمایشى، در 4 دى 1353/ 25 دسامبر 1974 در بغداد اعدام و برخى دیگر نیز به حبس ابد محکوم شدند (ادیب و موسوى، ص 46؛ على مؤمن، 2004، ص 143ـ150؛ شامى، ص150).در 1354ش/ 1957، رهبرى جدید حزب شامل عدنان سلمان کعبى، مهدى عبدمهدى و ابراهیم مالک دوباره در عراق شکل گرفت، که به کمیتة عراق (لجنة‌العراق) معروف شد. این کمیته با رهبر سابق حزب محمدهادى سبیتى که در اردن مستقر بود، تماس گرفت. سبیتى یکى از اعضا به نام شیخ‌على کورانى، مسئول شاخة حزب در لبنان، را به عضویت در رهبرى کل حزب تعیین کرد. این دو تن در کنار سیدمرتضى عسکرى، سیدکاظم حائرى و محمدمهدى آصفى رهبرى کل (القیادة العامة) حزب را تشکیل دادند (على مؤمن، 2004، ص161ـ162، 203؛ خرسان، ص 211ـ217). در مهر ـ آبان 1357/ اکتبر 1978 حزب‌الدعوة طى بیانیه‌اى حمایت کامل خود را از انقلاب اسلامى ایران اعلام کرد. محمدمهدى آصفى به پاریس رفت و ضمن دیدار با امام خمینى (ره) پشتیبانى حزب را از ایشان به اطلاع وى رساند (على مؤمن، 2004، ص 184؛ خرسان، ص 257).در پى دستگیرى سیدمحمدباقر صدر در 22 خرداد 1358/ 12 ژوئن 1979، حزب‌الدعوة تظاهرات گسترده‌اى در سراسر عراق برپا کرد که در نتیجة آن صدها تن دستگیر شدند. این قیام به انتفاضة 17 رجب معروف شد. رژیم بعث 1200 تن از بازداشت‌شدگان را محاکمه کرد که 86 تن از آنها به اعدام محکوم شدند (حزب‌الدعوة الاسلامیة، 1405ـ1409، ج 4، ص340ـ 341؛ على مؤمن، 2004، ص 223ـ224). سرکوب قیام سبب شد حزب‌الدعوة خط‌مشى مسلحانه را در پیش گیرد. این حزب شاخة نظامى خود را تأسیس کرد که چند تن از رهبران حزب بر آن نظارت داشتند (← على مؤمن، 2004، ص 219ـ220؛ خرسان، ص 339ـ340).پس از دستگیرى یا متوارى شدن برخى از رهبران حزب به خارج از عراق، عبدالامیر منصورى در خرداد ـ تیر 1358/ ژوئن 1979 با ساماندهى دوبارة حزب، رهبرى آن را برعهده گرفت (على مؤمن، 2004، ص220ـ221؛ خرسان، ص 297). با به قدرت رسیدن صدام‌حسین* در عراق در 25 تیر 1358/ 16 ژوئیه 1979، روند سرکوب حزب شدت گرفت. واکنش حزب در پیش گرفتن مبارزة مسلحانه بود. رژیم صدام اعضاى حزب را دستگیر و صدها تن از آنان را پس از محاکمه‌هاى فرمایشى اعدام کرد (خرسان، ص 309ـ311؛ على مؤمن، 2004، ص228ـ229، 237ـ239؛ عجلى، ص136). در چنین اوضاعى، حزب‌الدعوة مرکز فعالیت خود را به ایران منتقل کرد. محمدمهدى آصفى در تابستان 1358ش/ 1979 به ایران آمد. او و سایر رهبران حزب تصمیم گرفتند ساختار تشکیلاتى حزب را بازسازى کنند و رهبرى حزب را از فردمحورى که در محمدهادى سبیتى متجلى مى‌شد، خارج کنند. بنابراین، شوراى مرکزى حزب با عضویت محمدهادى سبیتى، على کورانى، محمدمهدى آصفى، سیدمرتضى عسکرى و سیدکاظم حائرى (فقیه‌الدعوه) شکل گرفت. سبیتى و همفکرانش این توافق را بر ضد خود دانسته و با آن مخالفت کردند که بى‌نتیجه بود (خرسان، ص 367ـ369؛ على مؤمن، 2004، ص 293ـ294). پس از مذاکراتى میان رهبران حزب‌الدعوة و مسئولان ایرانى، اردوگاهى نظامى در نزدیکى اهواز به نام اردوگاه شهید صدر به این حزب اختصاص یافت. این اردوگاه مهم‌ترین مرکز آموزشى حزب‌الدعوة در ایران بود که در آن حدود هفت هزار نیروى نظامى آموزش مى‌دیدند. این نیروها پس از آغازِ «جنگ عراق با ایران»* بر ضد نیروهاى عراقى جنگیدند. در 1359ش/ 1980 محمدمهدى آصفى سخنگوى رسمى حزب شد (عجلى، ص 146؛ شامى، ص 176ـ177؛ خرسان، ص 316ـ317، 342ـ345).رژیم بعث در 19 فروردین 1359/ 8 آوریل 1980 سیدمحمدباقر صدر و خواهرش بنت‌الهدى را پس از دستگیرى و شکنجه در بغداد به شهادت رساند. بدین‌ترتیب، حزب‌الدعوة رهبرى معنوى و یکى از مؤسسان خود را از دست داد (← عجلى، ص 139ـ140؛ ویلى، ص 88؛ طحّان، ص 369). در خرداد ـ تیر 1359/ ژوئن 1980 پس از دستگیرى على ناصر محمود رئیس حزب در عراق تشکیلات رهبرى در عراق از هم پاشید. پس از آن با نظارت رهبرى حزب در ایران، اعضاى رهبرى جدید شاخه عراق انتخاب شدند (خرسان، ص 373). در بهمن ـ اسفند 1359/ فوریه 1981 انتخابات طبق آیین‌نامة جدید براى انتخاب دوازده عضو شوراى عالى رهبرى برگزار شد. سبیتى، کورانى و همفکرانش که مخالف اجراى آن بودند، انتخابات را تحریم کردند. سیدکاظم حائرى، محمدمهدى آصفى، محمدصالح ادیب، ابراهیم جعفرى و حسن شُبَّر از کسانى بودند که انتخاب شدند (شامى، ص 178ـ179؛ خرسان، ص 385ـ397). در 19 اردیبهشت 1360/ 9 مه 1981 محمدهادى سبیتى رهبر سابق حزب در اردن دستگیر و پس از تحویل به حکومت عراق اعدام شد (على مؤمن، 2004، ص 304؛ عادل رؤوف، ص 36).حزب در 1360ش/ 1981 کنگرة عمومى را در تهران برگزار کرد. در این کنگره، کمیته‌اى دوازده نفره براى تدوین اساسنامة حزب تشکیل شد. این کمیته پیش‌نویس اساسنامه را تدوین کرد، که به تصویب رهبرى حزب رسید. در این کنگره، اعضاى شاخة بصره که از هواداران محمدهادى سبیتى رهبر سابق حزب بودند و با اعضاى رهبرى حزب در ایران اختلاف داشتند، شرکت نکردند. درنتیجه، اختلافات میان این دو طیف افزایش یافت (على مؤمن، 2004، ص 365؛ خرسان، ص 399). در تیر ـ مرداد 1361/ ژوئیه 1982 شاخة نظامى حزب پس از سوءقصد ناموفق به صدام‌حسین در شهر دُجَیْل، کشف شد و 117 تن از اعضاى آن اعدام یا زندانى شدند (زهیر کاظم عبود، ص 15ـ16؛ طحّان، ص 362، 369؛ على مؤمن، 2004، ص 451ـ453).سیدمحمدباقر حکیم در 26 آبان 1361/ 17 نوامبر 1982 با حمایت ایران، مجلس اعلاى انقلاب اسلامى در عراق را متشکل از گروهها و احزاب شیعى عراق در تهران تأسیس کرد (← مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق*). حزب‌الدعوة نیز به این تشکل پیوست و کمیته اجرایى آن به ابراهیم جعفرى از حزب‌الدعوة سپرده شد (جعفرى، 1390شب، ص 257؛ آندرسون و استنزفیلد ، ص 231). در اسفند 1362/ اواخر فوریه 1984 کنگرة عمومى حزب برگزار شد. در این کنگره منصب فقیه‌الدعوة از اساسنامة حزب حذف و به جاى آن شوراى فقهى به ریاست سیدکاظم حائرى و عضویت محمدمهدى آصفى و محمدعلى تسخیرى تشکیل شد. اما پس از مدتى بین شوراى فقهى و اعضاى رهبرى حزب اختلاف افتاد. سیدکاظم حائرى معتقد بود که شوراى فقهى باید رهبرى حزب را در دست داشته باشد، اما اعضاى رهبرى، شورا را صرفاً مرجعى براى حل مسائل دینى مى‌دانستند (على مؤمن، 2004، ص361ـ362؛ خرسان، ص409ـ413؛ عادل رؤوف، ص43). در 11 دى 1366/ اول ژانویه 1988 براى حل اختلافات کنگره‌اى در تهران برپا شد، که در آن اکثریت اعضا به لغو شوراى فقهى حزب رأى دادند. بنابراین، اعضاى موافق بقاى شوراى فقهى به رهبرى سیدکاظم حائرى از حزب منشعب شدند و حزب‌الدعوة‌الاسلامیة ـ المجلس الفقهى را تأسیس کردند که بعدها به حزب‌الدعوة‌الاسلامیه ولایة‌الفقیه تغییر نام داد (خرسان، ص 409ـ419؛ عادل رؤوف، ص 42، 44). در نتیجه این اختلافات محمدمهدى آصفى در کنگرة عمومى حزب در 1368ش/ 1989 از سخنگویى حزب کناره‌گیرى کرد، و اعضاى حزب ضمن حذف منصب سخنگو، به جاى آن دفتر سیاسى را تشکیل دادند که شامل سه سخنگو مى‌شد: على ادیب در ایران، ابراهیم جعفرى در لندن و نورى مالکى در سوریه (خرسان، ص 419).حزب‌الدعوة همراه دیگر احزاب مخالف رژیم بعث در عراق، در نشست دمشق در 6 دى 1369/ 27 دسامبر 1990، اجلاس بیروت در 20 اسفند 1369/ 11 مارس 1991 و اجلاس صلاح‌الدین در عراق 5ـ9 آبان 1371/ 27ـ31 اکتبر 1992 شرکت کرد. اجلاس صلاح‌الدین به تأسیس کنگرة ملى عراق (المؤتمر الوطنى العراقى) انجامید که به عنوان بزرگ‌ترین تجمع احزاب مخالف حکومت عراق، براى سرنگونى رژیم بعث تلاش مى‌کرد (صمانجى، ص 67ـ69، 80ـ87، 139ـ148). حزب‌الدعوة در 1376ش/ 1997 از شرکت در اجلاس کنگرة ملى عراق در لندن خوددارى و اعلام کرد که حمایت غرب از این کنگره را نمى‌پذیرد (عادل رؤوف، ص 35ـ36). در همان سال اختلافات حزبى دربارة میزان دخالت و مشارکت فقها در امور حزبى به وضع بحرانى رسید و درنتیجه چند جناح در درون حزب ایجاد شد: جناح محمدمهدى آصفى و همفکران او که اعتقاد داشتند هیئتى از فقها باید بر کار حزب‌الدعوة نظارت کند؛ جناح خُضَیْر موسى جعفر الخُزاعى و هواداران او که خط‌مشى افراطى داشتند و از حزب جدا شدند و حزب‌الدعوة‌الاسلامیة ـ تشکیلات عراق (حزب‌الدعوة‌الاسلامیة ـ تنظیم‌العراق) را تأسیس کردند؛ و جناح بارز حزب، که حسن شبّر، محسن ادیب و مهدى‌العطار به رهبرى عبدالحلیم جواد الزُهَیْرى آن را نمایندگى مى‌کردند و با دخالت فقها در کار حزب مخالف بودند. در همان سال شاخة بصره به رهبرى عزالدین سلیم (ابویاسین) رسماً از حزب جدا شد و نام حرکة‌الدعوة الاسلامیه را برگزید (همان، ص 42؛ خرسان، ص 422ـ423). حزب‌الدعوة در اجلاس کنگرة ملى عراق در نیویورک در 8 آبان 1378/ 30 اکتبر 1999 و در لندن در 23 آبان 1381/ 14 نوامبر 2002 شرکت نکرد، زیرا رهبران حزب این اجلاسها را مقدمه‌اى براى اقدام نظامى بر ضد عراق مى‌دانستند و حزب با حملة نظامى موافق نبود (← صمانجى، ص410ـ417، 527ـ528 و پانویس؛ جعفرى، 1390شالف، ص 46ـ47).پس از سقوط حکومت صدام در 1382ش/ 2003، اعضاى حزب پس از بازگشت به عراق دفاترى را در کربلا و بغداد افتتاح کردند. در همان سال، شوراى حکومتى (مجلس الحکم) به‌منظور تدوین قانون اساسى جدید عراق و تشکیل دولت، با حضور 25 تن از احزاب مهم عراق، تأسیس شد. ابراهیم جعفرى از حزب‌الدعوة به عضویت این شورا درآمد و به ریاست آن منصوب شد (جعفرى، 1390شالف، ص 48، 72ـ73). در 31 تیر 1383/ 30 ژوئن 2004، حکومت موقت عراق جایگزین شوراى حکومتى شد. در این حکومت که به ریاست جمهورى غازى مِشْعَل عَجیل الیاور و نخست‌وزیرى اَیاد عَلاوى تشکیل شد، ابراهیم جعفرى معاون رئیس‌جمهور شد. در انتخابات مجلس موقت عراق در 11 بهمن 1383/ 30 ژانویه 2005، حزب‌الدعوة همراه دیگر احزاب شیعى با ارائه فهرست مشترکى به نام ائتلاف یکپارچه عراق (ائتلاف العراقى المُوَحَّد) شرکت کرد و با کسب 133 کرسى از 275 کرسى مجلس به پیروزى رسید. در 13 اردیبهشت 1384/ 3 مه 2005 حکومت انتقالى از سوى مجلس برگزیده شد، که ابراهیم جعفرى نخست‌وزیر و جلال طالبانى رئیس‌جمهور شدند (همان، ص 87 ـ 89 ؛ «الحکومة العراقیة الموقتة»، 2004؛ فارس عمر، 2009؛ «الحکومة العراقیة الانتقالیة»، 2012).در 24 آذر 1384/ 15 دسامبر 2005، در انتخابات مجلس عراق نیز حزب‌الدعوة در چهارچوب ائتلاف یکپارچة عراق مشارکت کرد و 128 کرسى از 275 کرسى مجلس را به خود اختصاص داد. در 1385ش/ 2006 مجلس عراق، نورى‌مالکى از اعضاى بارز حزب‌الدعوة را به نخست‌وزیرى برگزید. در 1386ش/ 2007، در کنگره عمومى حزب‌الدعوة منصب جدید دبیرکل اضافه و نورى‌مالکى به این منصب برگزیده شد. در پى این کنگره، ابراهیم جعفرى از حزب‌الدعوة جدا شد و جریان اصلاح ملى (تیّارالاصلاح الوطنى) را تأسیس کرد (على مؤمن، 2011؛ «مجلس النواب العراقى»، 2012؛ «السیرة الذاتیة لرئیس الوزراء السید نورى کامل المالکى»، 2012). انتخابات دورة بعدى مجلس عراق در 16 اسفند 1388/ 7 مارس 2010 برگزار شد. پیش از انتخابات، میان احزاب شیعى موجود در ائتلاف یکپارچه عراق اختلاف افتاد. بنابراین، نورى‌مالکى ائتلاف جدیدى شامل هفت حزب به نام ائتلاف دولت قانون (ائتلاف دولة‌القانون) تشکیل داد. این ائتلاف در انتخابات مجلس 89 کرسى را به دست آورد و پس از فهرست العراقیة (قائمة العراقیة) به رهبرى ایاد علاوى که 91 کرسى را به خود اختصاص داده بود، قرار گرفت. این مجلس نیز بار دیگر مالکى را به نخست‌وزیرى برگزید («ائتلاف دولة القانون بزعامة نورى المالکى»، 2012؛ عباس عبود سالم، 2010؛ «قائمة علاوى تحتلّ الموقع الاول فى الانتخابات العراقیة»، 2010).حزب‌الدعوة صاحب شبکة تلویزیونى ماهواره‌اى به نام آفاق است که در 1385ش/ 2006 تأسیس شد. این شبکه نه دفتر خارجى در کشورهاى مختلف دارد. دو رادیو به نامهاى آفاق و بنت‌الهدى نیز متعلق به حزب است. حزب فعالیت مطبوعاتى نیز دارد. در 1339ش/ 1960 نشریه‌اى به نام الدعوة‌الاسلامیة منتشر کرد که پس از ده شماره توقیف شد. در 1342ش/ 1963 نشریة جدیدى به نام صوت‌الدعوة را انتشار داد که همچنان منتشر مى‌شود. در حال حاضر (1391ش/ 2012) این حزب روزنامه‌هاى البیان و الدعوة و مجلة قبضة‌الهدى را منتشر مى‌کند («قناة آفاق الفضائیة و جریدة البیان و جریدة الدعوة...، 2011). طبق اساسنامة حزب‌الدعوة منابع مالى حزب از پرداخت ماهیانة اعضاى حزب، کمکهاى مالى از سوى مؤسسات خیریه و اشخاص متمکن و نیز طرحهاى اقتصادى خود حزب تأمین مى‌شود (← حزب‌الدعوة‌الاسلامیة، 1419، ص 591، 619).منابع : لیام آندرسون و گرت استنزفیلد، عراق المستقبل: دکتاتوریة، دیمقراطیة أم تقسیم؟، ترجمة رمزى ق. بدر، مراجعة و تقدیم و تعلیق ماجد شبّر، لندن 2005؛ الاحزاب و الحرکات و الجماعات الاسلامیة، ]تألیف[ جمال باروت و دیگران، چاپ فیصل درّاج و جمال باروت، ]دمشق[ : المرکز العربى للدراسات الاستراتیجیة، 2006؛ عادل ادیب و حسین موسوى، حزب الدعوه اسلامى عراق: پیشینة تاریخى و اندیشة سیاسى، تهران 1383ش؛ «ائتلاف دولة القانون بزعامة نورى المالکى»، 2012، الجزیرة. نت.Retrieved Sept. 16, 2012, from http://www.aljazeera.net/news/pages/7cdbd78f-d425-485a-9b8b-eb...;ابراهیم جعفرى، تجربة حکومت، ترجمة محمدرضا بلوردى، تهران 1390شالف؛ همو، کمربند آتش، مصاحبه‌کننده: على سعدى، ترجمة گروه ترجمة مؤسسة مطالعات اندیشه‌سازان نور، تهران 1390شب؛ حزب الدعوة الاسلامیة، ثقافة الدعوة الاسلامیة، قم 1405ـ1409؛ همو، المرحلیة فى جهادالدعوة، ]قم[: حزب الدعوة‌الاسلامیة، ]بى‌تا.[؛ همو، «النظام الداخلى لحزب الدعوة الاسلامیة»، در صلاح خرسان، حزب الدعوة الاسلامیة: حقائق و وثائق، فصول من تجربة الحرکة الاسلامیة فى العراق خلال 40 عاماً، دمشق 1419/ 1999؛ محمد حسینى، محمدباقر الصدر: حیاة حافلة.. فکر خلاق، بیروت 1426/ 2005؛ «الحکومة العراقیة الانتقالیة»، المعرفة.Retrieved Sept.16, 2012, from http://www.marefa.org/ index.php;«الحکومة العراقیة الموقتة»، 2004، BBC عربى.Retrieved Sept.16, 2012, from http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle-east-news/newsid-3823000...;صلاح خرسان، حزب‌الدعوة الاسلامیة: حقائق و وثائق، فصول من تجربة الحرکة الاسلامیة فى العراق حلال 40 عاماً، دمشق 1419/1999؛ زهیر کامل عبود، قضیة‌الدجیل و نهایة صدام، اربیل 2007؛ «السیرة الذاتیة لرئیس الوزراء السید نورى کامل المالکى»، نورى کامل المالکى رئیس‌الوزراء.Retrieved Sept.16, 2012, from http://www.pmo-iq/ PageViewer.aspx?id=1;حسین برکه شامى، حزب‌الدعوة‌الاسلامیة: دراسة فى الفکر و التجربة، قم 1427/2006؛ حسن شُبَّر، تاریخ العراق السیاسى المعاصر، ج 3و4 : حزب‌الدعوة‌الاسلامیة، قم 1427؛ عزیز قادر صمانجى، قطار المعارضة العراقیة من بیروت 1991 الى بغداد 2003، لندن 2009؛ احمد طحّان، الحرکات الاسلامیة بین الفتنة و الجهاد، بیروت 1428/2007؛ عادل رؤوف، حزب‌الدعوة‌الاسلامیة: المسیرة و الفکر الحرکى، بیروت 1999؛ احمد عبداللّه ابوزید عاملى، محمدباقر الصدر : السیرة و المسیرة فى حقائق و وثائق، بیروت 1427ـ1428/ 2006ـ2007؛ عباس عبود سالم، «المالکى رئیساللوزراء»، 2010، حزب‌الدعوة‌الاسلامیة.Retrieved Sept.16, 2012, from http://www.al-daawa. org/main/ index. php?option= com-content & vi...;شمران عجلى، الخریطة السیاسیة للمعارضة العراقیة، لندن 2000؛ على مؤمن، سنوات الجمر: مسیرة الحرکة الاسلامیة فى العراق، 1957ـ 1986، بیروت 2004؛ همو، «من الشروق الى السطوح حزب الدعوة و اشکالیات التأسیس و الانتشار و السلطة»، 2011، اخبارک. نت.Retrieved Sept.16, 2012, from http://www.akbarak. net/ articles/1664062;فارس عمر، «هل ینسحب ’الدعوة، من الائتلاف العراقى الموحد؟»’ 2009، اذاعة العراق الحر.Retrieved Sept.16, 2012, from http://www.iraqhurr.org/content/article/1795389.html;«قائمة علاوى تحتل الموقع الاول فى الانتخابات العراقیة»، 2010، BBCعربى.Retrieved Sept.16, 2012, from http://www.bbc.co.uk/ arabic/middleeast/ 2010/ 03/ 100326-iraq-resu...;«قناة آفاق الفضائیة و جریدة البیان و جریدة الدعوة و اذاعة أفاق و اذاعة بنت‌الهدى و مجلة قبضة‌الهدى»، 2011، بابل.Retrieved Sept.16, 2012, from http://www.babil.info/printVersion.php?mid=33697;«مجلس النواب العراقى»، المعرفة.Retrieved Sept.16, 2012, from http://www.marefa.org/ index.php;جویس ویلى، نهضت اسلامى شیعیان عراق، ترجمة مهوش غلامى، تهران 1373ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستّار عودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده