دعلج بن احمد
معرف

فقیه و محدّث قرن چهارم

متن


دَعْلَج‌بن احمد، فقیه و محدّث قرن چهارم. کهن‌ترین گزارش دربارة دعلج، نوشتة حاکم نیشابورى (متوفى ۴۰۵) است که بخشهایى از آن را ابن‌عساکر (ج ۱۷، ص ۲۷۹، ۲۸۵) و ذهبى (ج ۸ ، ص۳۰ـ۳۱) نقل کرده‌اند. دعلج به ابومحمد سجزى سجستانى شهرت داشت (← خطیب بغدادى، ج ۹، ص ۳۶۶؛ ابن‌عساکر، ج ۱۷، ص ۲۷۹) که نشانة ایرانى‌بودن اوست. او در ۲۶۰ یا اندکى قبل از آن به‌دنیا آمد (ذهبى، ج ۸ ، ص۳۰). شهرت دعلج در منابع بیشتر به تجارت است (ادامة مقاله).دعلج در خراسان، رى، حُلْوان، بغداد، بصره، کوفه، مکه و همچنین مناطقى که در آنها به تجارت مى‌پرداخت، سماع حدیث کرده‌است (← خطیب بغدادى، همانجا). او در مکه از على‌بن عبدالعزیز بَغَوى*، در خراسان از ابن‌خُزَیمه*، محمدبن اسحاق‌بن راهویه، حسن‌بن سفیان نسوى*، عبداللّه‌بن محمدبن شیرویه و در عراق از عبداللّه‌بن احمدبن حنبل و در رى از محمدبن ایوب بَجَلى رازى و على‌بن حسین‌بن جُنَیْد رازى سماع حدیث کرد (ابن‌عساکر، ج ۱۷، ص ۲۷۷ـ۲۷۸؛ ذهبى، همانجا؛ براى فهرستى از استادان دعلج ← خطیب بغدادى، ج ۹، ص ۳۶۶ـ۳۶۷).حاکم نیشابورى به توجه دعلج در نقل آثار ابن‌خزیمه اشاره کرده و گفته که دعلج در فقه براساس آراى فقهى ابن‌خزیمه فتوا مى‌داده‌است (← ابن‌عساکر، ج ۱۷، ص ۲۷۹). همچنین حاکم نیشابورى (ص ۱۶۲)، دعلج را شیخ اهل حدیث نامیده‌است. براین‌اساس به‌نظر مى‌رسد گفتة اسماعیل‌پاشا بغدادى (ج ۱، ستون ۳۶۴) که دعلج را عالمى حنفى و معتزلى دانسته‌است، نادرست باشد. ابوالحسن على‌بن عمر دارقُطنى* (متوفى ۳۸۵) و حاکم نیشابورى* از مهم‌ترین راویان حدیث از دعلج‌اند (←ابن‌عساکر، ج ۱۷، ص ۲۷۸).خطیب بغدادى (ج ۹، ص ۳۶۷) وى را ثقه دانسته و گفته است که حاکمان عدالتِ او را ثابت مى‌دانستند و شهادتش را مى‌پذیرفتند. ابوسعیدبن یونس (متوفى ۳۴۷) او را با لفظ ثقه مدح کرده‌است (← ابن‌عساکر، ج ۱۷، ص ۲۷۹). دارقطنى وى را ثقه و اثبتِ مشایخ خود معرفى کرده و عمربن جعفر بصرى (متوفى ۳۵۷) صحیح‌ترین آثار روایت شده و نیکوترین سماع در بغداد را آثارى دانسته که از او روایت و سماع کرده‌است (← خطیب بغدادى، ج ۹، ص ۳۶۷ـ۳۶۸). حاکم نیشابورى، سفر دعلج به نیشابور را اولین سفر او در طلب حدیث ذکر کرده‌است. سفر دیگر دعلج به نیشابور بعد از ورود وى به عراق بود که در این سفر او مصنَّفاتِ ابوبکرمحمدبن اسحاق خزیمه را نزد وى استماع کرد. بنابه نقلِ ابوسعیدبن یونس، دعلج از بغداد به مصر رفت و در آنجا از اهلِ خراسان و بغداد حدیث روایت کرد (← ابن‌عساکر، همانجا).دعلج قبل از سکونت در بغداد در مکه اقامت داشته‌است. به گفتة خود دعلج، سببِ مفارقتش از مکه تعرض سه عرب به جان او بود که به خون‌خواهى برادرشان به دست مردى خراسانى قصد کشتن او را کرده‌بودند (← خطیب بغدادى، ج ۹، ص۳۶۸).در جوانى دعلج و هنگامى که به حفظ قرآن و استماع حدیث اهتمام مى‌ورزید، تاجرى از او دعوت به همکارى کرد و یک‌میلیون درهم سرمایه در اختیار او قرار داد. در آخرین ملاقاتى که بین این دو صورت گرفت، تاجر اصلِ سرمایه را به دعلج بخشید و به او وصیت کرد که آن را در امور خیر و ساختن مسجد مصرف کند و دعلج نیز چنین کرد (همان، ج ۹، ص۳۷۰ـ۳۷۱). در منابع داستانهایى از بخشندگى و همچنین دستگیرى وى از مدیونین و مقروضان آمده‌است (براى نمونه ← همان، ج۹، ص۳۶۸ـ۳۷۰؛ ابن‌عساکر، ج۱۷، ص۲۸۲ـ ۲۸۵). دعلج به احوالِ اهلِ حدیث در بغداد و مکه و سجستان توجه مى‌کرد و براى آنها موقوفاتى برجاى گذاشت (خطیب بغدادى، ج ۹، ص ۳۶۶؛ ابن‌عساکر، ج ۱۷، ص ۲۷۹). نقل شده‌است سلطانِ وقت که به میراث و ترکات متعرض نمى‌شد، پس از مرگ دعلج چشم از میراث او برنداشت و به غیر از موقوفاتِ وى باقى ترکه‌اش را تصرف کرد (←ابن‌عساکر، ج۱۷، ص۲۸۵).دعلج در جمادى‌الآخره ۳۵۱ در بغداد درگذشت (خطیب بغدادى، ج ۹، ص ۳۷۱ـ۳۷۲). حاکم نیشابورى وفات دعلج را دهم ذیحجه ۳۵۳ ثبت کرده‌است (← ابن‌عساکر، همانجا).از آثارِ او المسند الکبیر است که شاگردش، دارقُطنى، آن را براىِ دعلج تحریر کرده‌بود. دارقطنى در دقت دعلج در تدوین احادیث این کتاب گفته‌است که اگر در صحت حدیثى شک داشت آن را حذف مى‌کرد (← خطیب بغدادى، ج ۹، ص ۳۶۷؛ ذهبى، همانجا). خطیب بغدادى (همانجا) دربارة این مسند گفته‌است که دعلج آن را نزد ابوالعباس ابن‌عُقده فرستاد تا درستى احادیثى را که در آن آورده، بررسى کند و ابن‌عقده کتاب وى را تأیید کرد. ظاهراً تنها اثر موجود و به چاپ رسیده دعلج، کتابى مختصر به نام المُنتقى مِنْ مُسنَدالمُقِلّین است که عبداللّه‌بن یوسف بدیع آن را در ۱۴۰۵ در کویت به‌چاپ رسانده‌است. دارقطنى کتابهاى دیگرى نیز براى دعلج تحریر کرده، چرا که خطیب بغدادى (همانجا) دارقطنى را کاتب کتابهاى دعلج یاد کرده‌است، اما از آنها نامى نیاورده‌است.



منابع : ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على‌شیرى، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج ۱، در حاجى‌خلیفه، ج ۵؛ محمدبن عبداللّه حاکم نیشابورى، تاریخ نیشابور، ترجمه محمدبن حسین خلیفه نیشابورى، چاپ محمدرضا شفیعىکدکنى، تهران ۱۳۷۵ش؛ خطیب بغدادى؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ‌الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مقداد ابراهیمی کوشالی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده