دشمن زیاری
معرف
تیره‌اى از طایفة چهاربُنیچه* از ایل جاکى که امروزه یکى از ایلات شش‌گانه کهگیلویه در مغرب ایران محسوب مى‌شود
متن
دشمن‌زیارى، تیره‌اى از طایفة چهاربُنیچه* از ایل جاکى که امروزه یکى از ایلات شش‌گانه کهگیلویه در مغرب ایران محسوب مى‌شود. به این تیره، احتمالاً به علت کثرت جمعیت و نیز شاخه‌هاى فرعى‌اش ایل نیز گفته شده‌است (صفى‌نژاد، 1368ش، ص 172، 479ـ486). سرزمین دشمن‌زیاریها که به نام ساکنان آن دشمن‌زیارى هم خوانده مى‌شده، سراسر کوهستانى با دو قسمت سردسیرى ‌و گرمسیرى است (همو،1347ش، ص49).سردسیر دشمن‌زیارى، سرزمینى مرتفع است که رشته‌کوههاى بَرفْکون در جنوب، آن را از قلمرو گرمسیرى جدا مى‌سازد. کوههاى جوکار و رِوِنْ از کوههاى منطقة سردسیرى است. دره‌هاى بین این کوهها چهار واحد مستقل جغرافیایى به وجود مى‌آورند که در اصطلاح محلى آنها را دِلى مى‌نامند. دلى‌جوکار، دلى‌رِوِن، دلى‌دالون و دلى‌گل‌اسپید، دلیهاى منطقة سردسیرى هستند. دلى‌جوکار به واسطة جریان نهر جوکار خوش آب و هواترین منطقة سردسیرى به شمار مى‌رود. در دلى‌رِوِن، نهرى با همین نام جارى است که به رود خِرسان* در شمال منطقه مى‌ریزد. امروزه دلى‌رون منطقة کوچکى است ولى در حدود 1300ش پهنة رون به نیمى از سردسیر کهگیلویه اطلاق مى‌گردید (همو، 1368ش، ص 170). دلى‌گل‌اسپید در جنوبى‌ترین منطقة سردسیرى واقع است. سراسر پهنة سردسیرى را غالباً درختان بلوط فراگرفته‌است (همو، 1347ش، ص 49ـ50). منطقة سردسیر داراى زمستانهاى سرد و نسبتاً طولانى است (کشاورز، ص 18).قلمرو گرمسیرى ایل از دامنه‌هاى جنوبى کوه برفکون آغاز مى‌شود و عوامل جغرافیایى، این پهنة گرمسیرى را به چهار منطقة مستقل و جدا از هم تفکیک مى‌کند: آبریز و بیدانجیر، رودشور و زیرنا، کَلات، و راک. آبریز و بیدانجیر در دامنة جنوبى کوه برفکون واقع است. رودشور و زیرنا منطقه‌اى است که رود لوداب بدان وارد مى‌شود و به مارون تغییر نام مى‌دهد، سپس وارد منطقة وسیع کلات مى‌شود و رودهاى کوچکى بدان مى‌ریزد. این رود از شمالغربى منطقة راک وارد قلمرو ایل طیبى مى‌گردد و به سمت بهبهان جریان مى‌یابد. راک جنوبى‌ترین منطقة دشمن‌زیارى و مرکز آن قلعة راک، مرکز خان‌نشین گرمسیرى دشمن‌زیارى، بوده‌است (صفى‌نژاد، 1347ش، ص 50ـ51). منطقة گرمسیرى داراى تابستانهاى خشک و سوزان و زمستانهاى معتدل است (کشاورز، همانجا).اقتصاد غالب دشمن‌زیاریها مبتنى بر دامدارى سنّتى است، مازاد فراورده‌هاى دامى بیشتر به صورت روغن به بازار عرضه مى‌گردد. در کنار دامدارى، کوچندگان کشاورزى محدودى دارند که غالباً دیمى است و معمولاً فقط نیاز نان خانوار را تأمین مى‌کند (تحلیل و تفسیر مجموعه اسناد روستایى و عشایرى ایران، ج 2، ص 504ـ505).در 1377ش، جمعیت عشایر دشمن‌زیارى 7207 تن بوده‌است (مرکز آمار ایران، ص 16). زبان دشمن‌زیاریها لُرى و مذهبشان شیعه است. امروزه همچنین دشمن‌زیارى نام دهستانى از توابع بخش مرکزى در شهرستان کهگیلویه و نام یکى از بخشهاى شهرستان ممسنى در استان فارس است. در این بخش طایفه‌اى به نام دشمن‌زیارىِ ممسنى ساکن‌اند که بنابر ادعاى افراد محلى در گذشته‌هاى دورتر از دشمن‌زیاریهاىِ کهگیلویه جدا شده و به اینجا کوچیده‌اند (صفى‌نژاد، 1368ش، ص 176).فسائى، مؤلف فارسنامة ناصرى، در 1300 جمعیت ایل دشمن‌زیارى را حدود چهارصد خانوار ذکر کرده که در ده آبادى سکونت داشته‌اند (ج 2، ص 1487).دشمن‌زیاریها خود را از نسل دشمن‌زیار دیلمى مى‌دانند؛ دیلمیان فارس (ﺣﮑ :320ـ447) حدود 128 سال بر آن خطه حکمران بودند. در 1346ش، بر اساس شجره‌نامه و به گفتة اهالى محل که به مراتب از اطلاعات فارسنامة ناصرى (همانجا) فراتر مى‌رفت، سیزده نسل از سرپرستان ایل مشخص گردید که در رأس آنها «دشمن‌زیار دیلمى» قرار گرفت (← تحلیل و تفسیر مجموعه اسناد روستایى و عشایرى ایران، ج 2، ص 501، 530؛ صفى‌نژاد، 1368ش، ص 172ـ173). اگر زمان سرپرستى هر یک از این سرپرستان حداکثر سى سال فرض شود، این مدت به حدود 390 سال قبل از 1346ش مى‌رسد که این قدمت از دهه‌هاى آغاز سالهاى 900 در ابتداى دوران صفوى فراتر نمى‌رود. بنابراین دشمن‌زیارى دیلمى، جد نخستین دشمن‌زیاریها، دشمن‌زیارى دیلمیان فارس نیست زیرا از نظر زمانى بین پایان حکومت دیلمیان فارس و دشمن‌زیار دیلمى حدود 5ر4 قرن فاصله است (تحلیل و تفسیر مجموعه اسناد روستایى و عشایرى ایران، ج 2، ص 502ـ503).از دشمن‌زیاریها طومار کهنى به ابعاد 16×384 سانتیمتر به تاریخ تحریر 1068 از دورة حکومت شاه‌عباس دوم صفوى (ﺣﮑ : 1052ـ1077) در دست است. موضوع سند، انتقال قدرت از کلانتر دشمن‌زیارى به پسر بزرگ اوست و بیش از یک صدتن از کلانتران و سران طوایف و ایلهاى همسایة حاشیه طومار را ممهور کرده‌اند (همان، ج 2، ص 588ـ592). این نظام تا 1342ش ادامه داشت، از آن پس به دلیل اجراى قوانین اصلاحات ارضى، قدرت سرپرستان به‌تدریج از بین رفت و این نوع نظام کهن کلانترى فروپاشید (همان، ج 2، ص 645).پیکرة اجتماعى ایل دشمن‌زیارى، قبل از فروپاشى ساخت سنّتى در 1342ش، به چهار ردة اصلى تقسیم مى‌شد، تیرة الیاسى و تیرة باوردینارى که شاخه‌هاى اصیل ایل بودند و دو طایفة سادات و طایفة نُوئى بعدها به آنها پیوستند (تحلیل و تفسیر مجموعه اسناد روستایى و عشایرى ایران، ج 2، ص 525).نیز ← چهاربنیچه*منابع : تحلیل و تفسیر مجموعه اسناد روستایى و عشایرى ایران، به کوشش جواد صفى‌نژاد، تهران: نشر آتیه، 1381ش؛ جواد صفى‌نژاد، اطلس ایلات کهگیلویه، تهران 1347ش؛ همو، عشایر مرکزى ایران، تهران 1368ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ هوشنگ کشاورز، بررسى اجتماعى و اقتصادى دشمن‌زیارى، در مجموعه مونوگرافى‌ها، قسمت 2، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعى، 1347ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده 1377: جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

جواد صفی نژاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده