دشت کویر/ کویر نمک/ کویر نمکزار
معرف
یکى از وسیع‌ترین نمکزارهاى جهان در نیمة شمالى و مرکز ایران
متن
دشت کویر/ کویر نمک/ کویر نمکزار، یکى از وسیع‌ترین نمکزارهاى جهان در نیمة شمالى و مرکز ایران. این دشت به مساحت تقریبى 077،60 کیلومترمربع از نظر وضع اقلیمى و جغرافیایى یکپارچه نیست و خود از کویرهایى کوچک تشکیل شده‌است، از جمله کویر دامغان و کویر حاج‌على‌قلى در شمال، کویر توران در مشرق، کویر قم در مغرب (← کلینسلى ، ص 71ـ144؛ نقشه کامل ایران امروز).بخش اعظم دشت کویر در محدودة استان سمنان و قسمتهایى از آن در جنوب استان تهران، مشرق استان قم، شمال استانهاى اصفهان و یزد و مغرب استانهاى خراسان شمالى، رضوى و جنوبى واقع است (← نقشة جمهورى اسلامى ایران؛ > اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشه 32).دشت کویر به علت تبخیر آب و خشک شدن دریایى وسیع یا کاسته شدن وسعت آن دریا پدید آمده و وجود دریاچة نمک را، که از قطبهاى حرارتى زمین محسوب مى‌شود، مى‌توان از شواهد این فرضیه شمرد. امروزه از این نواحىِ خشک‌شده، که به صورت حوضه‌هاى تبخیرى درآمده‌اند، هر سال گچ، نمک و سایر املاح استخراج مى‌شود. این املاح تجدیدپذیر است و برخلاف معادن موجود در کوهها تمام‌شدنى نیست (درویش‌زاده، ص 394؛ کلینسلى، ص10ـ11، 103، 135؛ نیز ← کردوانى، 1373ـ 1375ش، ج1، ص56، ج2، ص128ـ132، 152ـ154).عامل دیگر تشکیل‌دهندة دشت کویر بارش کم و تبخیر و تعرق زیاد است. در چنین مناطقى معمولاً سالانه کمتر از پنجاه میلیمتر باران مى‌بارد و به دلیل شرایط آب و هوایى (گرم، خشک و تبخیر زیاد) سطح آب شور زیرزمینى بالا مى‌آید. دماى دشت کویر در تابستان به ْ50 و گاهى اختلاف دما در شب و روز به ْ70 مى‌رسد که موجب بالا آمدن املاح خاک، تا نزدیک سطح خاک، مى‌شود (← کردوانى، 1373ـ1375ش، ج 1، ص 3ـ9، 15). هواى دشت کویر در زمستان سرد گاه همراه با ریزش تگرگ و برف است؛ چنان‌که هدین ، که در زمستان 1323 به کویر سفر کرده بود، برخلاف انتظارش با مه مرطوب و باد و ریزش تگرگ و برف مواجه شد (← ص 191، 200، 218؛ براى گزارش مفصّل سفر هدین به دشت کویر ← همان، ص158ـ 413؛ نیز ← کردوانى، 1373ـ1375ش، ج 1، ص 2ـ4، 6). خاک‌شور (سولونچاک) یکى از مشخصات کویر است که به سبب نمکهاى محلول حاصل مى‌گردد. مقدار املاح این نوع خاک در کویرهاى شور از یک درصد و هدایت الکترونیکى آن از شانزده میلى‌موز (واحد اندازه‌گیرى املاح خاک) بیشتر است (کردوانى، 1373ـ1375ش، ج 2، ص 84 ـ88؛ همو، 1389شالف، ص194ـ 196؛ همو، 1389شب، ص 33ـ36). قطعات سیاهرنگى در حواشى کویر وجود دارد که ساکنان آنجا آن را سیاه‌کویر مى‌نامند. خاک این کویرها چون سُدْیُمى یا قلیایى است، براى رشد گیاهان زراعى مناسب نیست (همو، 1373ـ 1375ش، ج 2، ص 88 ـ93؛ براى چگونگى تشکیل خاکهاى سولنتز یا خاکهاى سدیمى ← همان، ج 2، ص 88 ـ97؛ همو،1389شالف، ص 298ـ300؛ همو، 1389ش ب، ص 33ـ39).جارى شدن آب‌شور در دشت کویر از دیگر عوامل گسترش دشت کویر است. به علت وجود گنبدها یا کوههاى نمکى و زمینهاى تحت‌تأثیر نمک در قسمت شمالى و شرقى آن، به هنگام بارندگى و جارى شدن آب، رودهاى موقت و فصلى شور مى‌شوند، چنان‌که رودهاى دائمى مانند جاجرود* و حَبله‌رود* نیز در مسیر حوضه از شیرینى به شورى مى‌گرایند. در فصلهاى بارندگى، در دشت کویر یا حاشیه‌هاى آن باتلاقهاى خطرناکى پدید مى‌آید که پس از خشک شدن، مواد نمکى متبلور به‌جا مى‌گذارند (همو، 1373ـ1375ش، ج 1، ص 162ـ167؛ همو،1389شالف، ص 298ـ299؛ نیز ← همو، 1383ش، ج 1، ص 136ـ140؛ هدین، ص200). وزش باد، که از عوامل مؤثر در شکل‌گیرى و گسترش کویر است، در مغرب دشت کویر (شهرستان ورامین) محسوس‌تر است. بادهاى شدید موجب حرکت شنها، تشکیل تلها و جابه‌جایى ریگها مى‌گردد و براى مسافران کویر و آبادیهاى حاشیة دشت خطرهاى بسیارى ایجاد مى‌کند (← کردوانى، 1373ـ1375ش، ج 2، ص 231ـ232؛ همو، 1389شب، ص 116ـ117).دامنه‌هاى جنوبى رشته‌کوه البرز و کوههاى واقع در تفرش، کاشان، انارک، جَندَق تا سبزوار آب و هواى ویژه‌اى به نام آب و هواى کویرى و بیابانى یا حاشیه کویر به‌وجود آورده‌اند. این دشت وسیع به لحاظ وجود یا نبود پوشش گیاهى به سه منطقه تقسیم مى‌شود: 1) هستة مرکزى که کاملاً گرم، خشک، نمکزار و فاقد هرگونه حیات گیاهى و جانورى است و به دلیل دشوارى گذر از آن ناشناخته مانده‌است؛ 2) اطراف هستة مرکزى که جزو مناطق گیاهدار با گیاهان سازگار با خاک شور یا مراتع کویرى است و براى چراى حیوانات وحشى مانند آهو مناسب است؛ 3) منطقة حاشیة کویر مانند دشت گرمسار (خوار) و دشت دامغان که با وجود شورى خاک و آب، کشاورزى در آنجا انجام مى‌شود و محصولاتى مانند صیفى‌جات و پسته از مهم‌ترین تولیدات زراعى آن به‌شمار مى‌رود (همو، 1373ـ1375ش، ج 2، ص 153ـ154، 202، 207، 210؛ کلینسلى، ص 106؛ نیز ← نقشة کامل ایران امروز). حاشیة دشت کویر در سالهاى نخست سدة چهاردهم یکى از تأمین‌کننده‌هاى سوخت (خار و خاشاک و جز آن) پایتخت بود و هدین در گزارش سفر خود مکرر به حمل سوخت به تهران اشاره کرده‌است (← ص 207ـ208، 211).اکثر آبادیهاى دشت کویر در نواحى حاشیه‌اى آن واقع‌اند، مانند آران و بیدگل، ابیانه، انارک، حوض‌سلطان، جندق، خور و بیابانک، دَق‌سرخ، قم، گرمه جاجرم، مرنجاب، مصر، معلمان، نائین، ورامین و هَنجَن (← نقشة کامل ایران امروز). بیشتر آثار تاریخى نیز در این منطقه واقع است به غیر از امامزاده بابااحمد در شمال دریاچة نمک و کاروانسراى شاه‌عباسى (قصر بهرام) که داخل کویر و در مشرق دریاچه نمک واقع‌اند (← ادامة مقاله).وجود رودخانه‌هاى فصلى، مسیلها، چشمه‌ها، ریگزارها، تپه‌هاى شنى، دَق/ دغ/ دَک (زمین سخت و کوبیده که گیاه در آن نمى‌روید)، گُدار (محلى کم‌عمق در رودخانه یا هر آب که بتوان پیاده از آن عبور کرد) و غدیر (آبگیر حاصل از جمع‌شدن آب باران و سیل) در این نواحى شرایط مناسبى براى زیستگاههاى جاندران ارزشمند ایجاد کرده‌است (← جعفرى، ذیل «دغ»، «غدیر»، «گدار»؛ درویش‌صفت، ص 16؛ بیات و همکاران، ص 5). در مغرب دشت کویر، نزدیک دریاچة نمک، منطقه‌اى با نام کویر (ﺣ 438،609 هکتار) از 1343ش منطقة حفاظت‌شده و در 1355ش، قسمتى از پارک ملى و ذخیره‌گاه زیست‌کُره معرفى شده‌است. پارک ملى کویر (به مساحت 212،442 هکتار)، در استانهاى سمنان و اصفهان، مجموعه‌اى با ارزش از ذخایر گیاهى، جانورى و معدنى را در خود جاى داده‌است. یوزپلنگ، از گونه‌هاى نادر در حال انقراض، در این منطقه زندگى مى‌کند. آثار فرهنگى و تاریخى این منطقه عبارت است از : کاروانسراهاى شاه‌عباسى، سفیدآب و عین‌الرشید؛ نهر سنگى؛ راه سنگفرش/ فرش (هدین، ص200؛ کیانى و کلایس ، ج 1، ص 97، 225، 233؛ درویش‌صفت، همانجا؛ نیز ← بیات و همکاران، ص 6ـ7، 43ـ48، 54ـ87)؛ کاروانسراى لاسجرد، در شهرستان سمنان، از دورة صفوى؛ و کاروانسراى پاسگان، از قرن سیزدهم، بین راه قم و کاشان (مشکوتى، ص 369ـ370).در شمال‌شرق دشت کویر (استان سمنان)، منطقة توران (به مساحت 073،901 هکتار) از 1351ش منطقة حفاظت‌شده، در 1355ش ذخیره‌گاه زیست‌کره و در 1381ش، پارک ملى اعلام شد. این منطقه نیز داراى ذخایر گیاهى و جانورى نظیر پلنگ، آهو، انواع پرندگان و خزندگان نادر است (درویش‌صفت، ص18).سایکس و گابریل، که هر دو به دشت کویر سفر کرده‌اند، معتقدند دشت کویر و دشت‌لوت/ کویر لوت* ویژگیهاى مشابهى دارند، اما در قسمت شمالى آب بیشتر جریان دارد که نمکزارهاى وسیع‌ترى پدید آورده‌است. به نوشتة سایکس، جغرافى‌نویسان، که وى نامى از آنها نبرده‌است، صحراى وسیع مرکز ایران را به دو قسمت تقسیم کرده، قسمت شمالى آن را دشت‌کویر و قسمت جنوبى آن را دشت لوت نامیده‌اند. به‌نوشتة گابریل نیز لوت به تمام کویر اطلاق مى‌شد و نام دشت‌کویر و دشت لوت را محققان خارجى به‌کار مى‌بردند. بر همین اساس، گابریل جدا کردن این دو کویر را صحیح ندانسته‌است و وسعت لوت را از چند کیلومتر قبل از دروازه‌هاى تهران تا بیرونى‌ترین قسمت جنوب‌شرقى ایران دانسته‌است (← سایکس، ص 32ـ 33؛ گابریل، 1935، ص 182؛ همو، 1952، ص 301 و پانویس 49، ص 302). لسترنج (ص 322) نیز وسعت کویر را از دامنة جنوبى کوههاى البرز تا کوههاى مَکران در جنوب ایران ذکر کرده‌است.در گذشته، یکى از راههاى تجارى سوق‌الجیشى از دشت کویر عبور مى‌کرد و جزو راههاى مهم جادة ابریشم* و مسیر تجارت سنگ لاجورد بدخشان بود (← مجیدزاده، ص 2ـ12). باتوجه به شرایط کویر، به‌ویژه در بهار و زمستان، عبور و مرور در کویر بسیار دشوار است. مهم‌ترین راهى که جنوب دشت کویر را به شمال مرتبط مى‌کند جادة جندق (در جنوب دشت کویر در استان اصفهان) به معلمان (در شمال دشت کویر در استان سمنان) است و از معلمان یک راه به دامغان و راه دیگر به شاهرود کشیده شده‌است. قبل از پیروزى انقلاب اسلامى (1357ش)، عبور و مرور با چهارپا، به‌ویژه شتر، امکان‌پذیر بود، اما پس از آسفالت‌شدن این راه ماشینهاى سنگین نیز در این راه تردد مى‌کنند. در طول مسیر نیز آب‌انبار و ساختمانهایى از آجر و بلوکهاى سیمانى براى رفاه حال مسافران احداث شده‌است. این راه بهترین مسیر به آبادى مصر در استان اصفهان براى گردشگران، محققان و بازدیدکنندگان کویر، به‌ویژه شب کویر، است. امروزه، برخلاف گذشته که کاروانها براى دسترسى سریع به مقصد از دل کویر مى‌گذشتند، وسایل نقلیه از جاده‌هاى احداثى در حواشى کویر گذر مى‌کنند و همین امر موجب متروک ماندن کویر شده‌است (گابریل، 1952، همانجاها؛ نیز ← اطلس راههاى ایران، ص 25، 40؛ نقشة کامل ایران امروز).منابع : اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1387ش؛ حمیدرضا بیات، هنریک محنونیان، و فریبرز شکرائى، پارک ملى کویر، ]تهران [1370ش؛ عباس جعفرى، فرهنگ بزرگ گیتاشناسى : اصطلاحات جغرافیائى، تهران 1366ش؛ على درویش‌زاده، زمین‌شناسى ایران: چینه‌شناسى، تکتونیک، دگرگونى و ماگماتیسم، تهران 1388ش؛ على‌اصغر درویش‌صفت، اطلس مناطق حفاظت‌شده ایران، طرح: معاونت محیط زیست و تنوع زیستى سازمان حفاظت محیط‌زیست، تهران 1385ش؛ پرویز کردوانى، جغرافیاى خاکها، تهران 1389شالف؛ همو، حفاظت خاک، تهران 1389شب؛ همو، منابع و مسائل آب در ایران، ج 1، تهران 1383ش؛ همو، مناطق خشک، تهران 1373ـ1375ش؛ دانیل ب. کلینسلى، کویرهاى ایران و خصوصیات ژئومورفولوژیکى و پالئو کلیماتولوژى آن، ترجمه و تنظیم عباس پاشائى، تهران 1381ش؛ محمدیوسف کیانى و ولفرام کلایس، فهرست کاروانسراهاى ایران، تهران 1362ـ1368ش؛ یوسف مجیدزاده، «سنگ لاجورد و جاده بزرگ خراسان»، مجلة باستان‌شناسى و تاریخ، سال 1، ش 2 (بهار و تابستان 1366)؛ نصرت‌اللّه مشکوتى، فهرست بناهاى تاریخى و اماکن باستانى ایران، تهران 1349ش؛ نقشة جمهورى اسلامى ایران: براساس تقسیمات کشورى، مقیاس 000،600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1390ش؛ نقشه کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1390ش؛ اسون اندرس هدین، کویرهاى ایران، ترجمه پرویز رجبى، تهران 1355ش؛Alfons Gabriel, Die Erforschung Persiens, Vienna 1952; idem, Durch Persiens wüsten: neue Wanderungen in den trockenrüumen Innerirans, Stuttgart 1935; Guy LeStrange, The lands of the Eastern Caliphate, London 1966; Percy Molesworth Sykes, Ten thousand miles in Persia, or, Eight years in Iran, NewYork 1902; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پرویز کردوان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده