دشتستان
معرف
دشتستان،# ناحیه‌اى در جنوب ایران و نیز نام شهرستانى در استان بوشهر*.
متن
دشتستان، ناحیه‌اى در جنوب ایران و نیز نام شهرستانى در استان بوشهر*.دشتستان سرزمین نسبتاً هموار و وسیعى است که در قسمت پست ساحلى خلیج‌فارس و در جنوب‌غربى استان فارس بین ناحیة دشتى و کهگیلویه واقع بوده (کیهان، ج 2، ص 478)، هرچند در زمانهاى گوناگون حدود و ثغورش متغیر بوده‌است (لاریمر ، ج 7، ص 380). فسائى (ج 2، ص 1319) و گاوبه (ص 103) آن را ناحیة وسیعى از گرمسیر (= جُرومِ) فارس در امتداد خلیج‌فارس، از خورموج در جنوب تا گناوه در شمال دانسته‌اند.در شرق ناحیه دشتستان، در امتداد زاگرس، رشته‌کوهى واقع است که مهم‌ترین کوههاى آن عبارت‌اند از: بزو، راه‌وال، لَرده، گیسه‌کان/ گیسکان، نَخا (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 102، ص 107؛ لاریمر، همانجا). از این رشته‌کوه رودهاى فراوانى سرچشمه مى‌گیرد که دالکى، و رود شاپور (شیرین) از مهم‌ترین آنهاست. این دو رود در دشتستان به هم مى‌پیوندد و با نام رودخانه حِلّه/ هِلّه در شمال بوشهر به خلیج‌فارس مى‌ریزند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا).دشتستان در ارتفاع 65 مترى از سطح دریا قرار دارد و داراى آب و هواى گرم و خشک است. متوسط بارندگى سالیانه این ناحیه کمتر از دویست میلیمتر است (همانجا؛ پیشرو و همکاران، ص157)، با این حال به سبب وجود رودخانه‌ها بسیار حاصلخیز است (خورموجى، ص20؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا). اقتصاد دشتستان از گذشته تاکنون مبتنى بر کشاورزى و تولید خرما در کنار دامدارى و پرورش اسب بوده‌است (← شیروانى، ص 282؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 102، ص 108؛ فریزر، ص 72، 74؛ لاریمر، ج 7، ص 381؛ پیشرو و همکاران، همانجا؛ نیز براى تأثیر منطقه در تجارت، صید و کشتیرانى ← گرومون ، ص 27). آب کشاورزى دشتستان از رودخانه‌ها، چشمه‌ها، چاهها و کاریزها تأمین مى‌شود (فرهنگ جغرافیائى آبادیها؛ پیشرو و همکاران، همانجاها) و گاه کشت به صورت دیم است (← فسائى، همانجا).وجود خرابه‌هاى دوره‌هخامنشى چون کاخ ‌زمستانى کوروش در پانصد مترى جادة آسفالته برازجان ـ بوشهر (← حمیدى، ص 36)، کاخ سنگ سیاه، تپه‌هاى باستانى بَردَک سیاه، ده‌کهنه (افشارسیستانى، ج1، ص277ـ 278)، تل مُرّ (حمیدى، ص189ـ 190)، بناى سنگى گور دختر که تقریباً شبیه آرامگاه کوروش است (اتابک‌زاده، ص100؛ حمیدى، ص181)، بر احتمال وجود یک ساتراپ یا پایگاه نظامى در عهد هخامنشى در این منطقه که مشرف‌ بر خلیج‌فارس بود، مى‌افزاید (← حمیدى، ص36؛ عرفان، 1374ش، ص 18). حتى به نوشتة حمیدى (همانجا)، باستان‌شناسان احتمال داده‌اند زنجیره‌اى بزرگ از کاخهاى گسترده از تل مُرّ بَردَک سیاه در دشتستان وجود داشته‌است. در این منطقه ویرانه‌هایى از دورة ساسانى در تنگ ارم (← افشار سیستانى، ج 1، ص 277) و شهر باستانى توّج*/ توّز (اتابک‌زاده، ص 94ـ 95؛ شهرسبزى، ص 19؛ حمیدى، ص 42) موجود است (براى آثار دوره‌هاى بعد ← اقتدارى، ص 105ـ 136، 163ـ201، 209ـ251؛ اتابک‌زاده، ص107ـ112؛ فخرایى، ص469ـ533).دشتستان در متون جغرافیایى اسلامى پیش از قرن نهم با نام ایراهستان، دستقان یا دشت دستقان، جزو سیف مظفر به شمار مى‌رفت (براى نمونه ← اصطخرى، ص 106؛ ابن‌بلخى، ص132؛ یاقوت حموى، ذیل «ایراهستان»، «سیف آل‌مظفر»؛ نیز ← لسترنج ، ص 259؛ قس ابن‌حوقل، ص 267، 275، که دشت رستقان ذکر کرده‌است). ناحیة دستقان شامل شهرهایى کهن چون توّج/ توّز، جَنّابه (گناوه)، ریشهر، بندر سینیز و بندر نَجیرَم (فخرایى، ص40) به‌مرکزیت صَفّاره بود (اصطخرى، همانجا؛ ابن‌حوقل، ص 267؛ براى محل نامعلوم این شهر ← لسترنج، همانجا). از قرن نهم به بعد نام دشتستان بر این ناحیه اطلاق شده‌است (← حافظ‌ابرو، ج 1، ص 517؛ واله اصفهانى، ص 369؛ وحید قزوینى، ص 384، 624؛ کیهان، ج 2، ص 218). باتوجه به‌محدوده‌اى که براى ناحیة تاریخى دشتستان ذکر شده‌است، این ناحیه کمابیش با استان بوشهر مطابقت مى‌کند (عرفان، 1374ش، همانجا؛ فخرایى، ص 39).در عصر قاجار بلوک دشتستان، شامل پنج ناحیة اَنگالى دشتستان، برازجان*، اهرم*، تنگستان* دشتستان و حیاط/ حیات داود، جزو قلمرو فارس بود. در بعضى از این نواحى، کلانتران و ضابطانى نسبتاً خودمختار حکم مى‌راندند که فقط از حاکم بوشهر اطاعت مى‌کردند (← فسائى، ج 2، ص 1319ـ 1320؛ لاریمر، ج 7، ص 382)؛ با این حال گاهى بوشهر نیز آماج حملات آنان قرار مى‌گرفت (← فسائى، ج 2، ص 1321). در این دوره، در ناحیة دشتستان قبایل و طوایف متعددى چون قشقایى، زنگنه، قائدان، اتابک، پاپرى، خسروى، خلیجى، کُمارچى، کمالى، کازرونى و بگها زندگى مى‌کردند (← لاریمر، ج7، ص380؛ عرفان، 1379ش، ص 21ـ25؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 102، ص 107)، که به شجاعت و سرکشى مشهور بودند و کمتر تسلیم حاکمان مى‌شدند (فریزر، ص 71؛ کیهان، ج 2، ص 478)؛ چنان‌که در برابر فشار قدرتهاى بیگانه چون انگلستان نیز ایستادگى کردند (← دلوارى*، رئیس‌على).شهرستان دشتستان در 1333ش تشکیل شد (← ایران. وزارت کشور، 1382ش، ذیل «استان بوشهر») و اکنون با مرکزیت شهر برازجان، شامل شش بخش به‌نامهاى مرکزى، ارم، بوشکان، سعدآباد، شبانکاره و آبپخش است (همو، 1390ش، ذیل «استان بوشهر»). شهر برازجان، نزدیک‌ترین مرکز کاروانى به خلیج‌فارس (فلور، ص 179)، به‌سبب قرار گرفتن در میانة ناحیة دشتستان از گذشته نیز مرکز سیاسى ـ اقتصادى و بازار دشتستان بوده‌است. این شهرستان داراى منابع و معادن فراوانى چون نفت، گوگرد، زغال‌سنگ، سیمان، گچ و آهک است (لاریمر، ج 7، ص 379ـ380؛ فخرایى، ص 281).شهرستان دشتستان بزرگ‌ترین شهرستان استان بوشهر و براساس برآورد جمعیتى 1385ش، با 905،226 تن، پرجمعیت‌ترین شهرستان این استان است (← مرکز آمار ایران، ذیل «استان بوشهر»؛ نقشة کامل ایران امروز).گویش دشتستانى (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 102، ص 107؛ عرفان، 1379ش، ص 91) و آواز دشتى* که برگرفته از موسیقى ناحیة دشتستان است (← خالقى، بخش2، ص167ـ 168؛ قس کوکرتس و مسعودیه، ص 16، 52، پانویس 1ـ5) از جمله میراث معنوى این منطقه به شمار مى‌رود.منابع: ابن‌بلخى؛ ابن‌حوقل؛ سروش اتابک‌زاده، جایگاه دشتستان در سرزمین ایران، شیراز 1373ش؛ اصطخرى؛ ایرج افشار سیستانى، نگاهى به بوشهر: مجموعه‌اى از اوضاع تاریخى، جغرافیایى، اجتماعى و اقتصادى استان بوشهر، تهران 1369ش؛ احمد اقتدارى، آثار شهرهاى باستانى سواحل و جزایر خلیج‌فارس و دریاى عمان، تهران 1375ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ایران: تیر 1390، تهران 1390ش؛ همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ حمداللّه پیشرو، مسعود مهدوى، و پروانه عزیزى، «نقش نخیلات در توسعة پایدار روستایى شهرستان دشتستان»، فصلنامة جغرافیاى انسانى، سال 2، ش 3 (تابستان 1389)؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ‌ابرو، زبدة‌التواریخ، چاپ کمال حاج سیدجوادى، تهران 1380ش؛ جعفر حمیدى، استان زیباى بوشهر، بوشهر 1384ش؛ روح‌اللّه خالقى، نظرى به موسیقى، تهران 1362ش؛ محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، آثار جعفرى، چاپ احمد شعبانى، شیراز 1380ش؛ اسماعیل شهرسبزى، دلاوران دشتستانى، شیراز 1383ش؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا، سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315ش، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ حیدر عرفان، کارنامه دشتستان، شیراز 1379ش؛ همو، نخلستان در استان بوشهر (دشتستان بزرگ)، تهران 1374ش؛ محمدجواد فخرایى، دشتستان در گذر تاریخ، شیراز 1383ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :102 کازرون، تهران :ادارة جغرافیائى ارتش، 1362ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامة ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ یوزف کوکرتس و محمدتقى مسعودیه، موسیقى بوشهر، ]ترجمة محمدتقى مسعودیه[، تهران 1356ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Apr. 7, 2012, from http://www.sci.org.ir/portal/ifaces/public/census85/census85.natayej/census85. rawdata/;نقشة کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران: گیتاشناسى،1390ش؛ محمدیوسف واله اصفهانى، خلدبرین: حدیقة ششم و هفتم از روضه هشتم (ایران در زمان شاه‌صفى و شاه‌عباس دوم)، چاپ محمدرضا نصیرى، تهران 1380ش؛ محمدطاهربن حسین وحید قزوینى، تاریخ جهان آراى عباسى، چاپ سعید میرمحمدصادق، تهران 1383ش؛ یاقوت حموى؛James B. Fraser, Narrative of a journey into Khorasān in the years 1821 and 1822, Oxford 1984; Willem Floor, "Borāzjān: a rural market town in Bushire's hinterland", Iran: journal of the British Institute of Persian Studies, XLII (2004); Heinz Gaube, Die südpersische Provinz Arrağān/ Kūh-Gīlūyeh von der arabischen Eroberung bis zur Safawidenzeit, Vienna 1973; Stephen. R. Grummon, "The rise and fall of the Arab Shaykhdom of Bushire: 1750-1850", doctoral thesis, Department of Philosophy, Johns Hopkins University, 1985; Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, London 1966; John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, 'Omān, and central Arabia, Buckinghamshire 1986.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده