دشت ترکمن (ترکمن صحرا دشت گرگان)
معرف
دشتى رسوبى و هموار در جنوب شرقى دریاى خزر در شمال ایران
متن
دشت‌ترکمن (ترکمن صحرا، دشت گرگان)، دشتى رسوبى و هموار در جنوب شرقى دریاى خزر در شمال ایران. دشت‌ترکمن از شمال به رود اترک*، از مشرق به منطقة گوکلان، رشته‌کوه قَرَه‌بایرداغ، کوه باباشَمَلَک، رشته‌کوه حاجى‌داغ و کوه پالیزان و از جنوب به رود گرگان* و قره‌سو* محدود است. طول این دشت از دامنة ارتفاعات تا کنار دریا 150 کیلومتر و عرض آن 50 تا 70 کیلومتر است و هیچ ناهموارى و برجستگى، غیر از تُخماقْتپه چند تپة مصنوعى چون قره‌تپه، قِزلَرْتپه، آلتون‌تپه و تخماق‌تپه، در آن دیده نمى‌شود (← مورگان، ج 1، ص 132، 134؛ کیهان، ج 1، ص 20؛ شوقى، ص 2؛ رزم‌آرا، ص 19؛ معینى، ص 7؛ بدیعى، ج 1، ص 54؛ نقشة راهنماى ترکمن‌صحرا و دشت‌گرگان). این دشت که تقریباً با استان گلستان فعلى برابر است (تزرى، ص 13، 59؛ نیز ← نقشة راهنماى ترکمن‌صحرا و دشت گرگان)، بخشى از سرزمین وسیعى بوده که در گذشته، صحراى ترکمن نام داشته و امروزه بخش اعظم آن در کشور ترکمنستان واقع است (تزرى، ص 2).دشت‌ترکمن از عقب‌نشینى دریاى خزر در دوران چهارم زمین‌شناسى و تجمع رسوبات رودهاى اترک و آق‌سو* و شاخابه‌هاى این رودها، در ارتفاع پایین‌تر از سطح آبهاى آزاد پدید آمده‌است. شیب این دشت از جنوب به شمال و از شرق به غرب در امتداد شبکة آبها و رودهایى چون اترک، گرگان و قره‌سو که به دریاى خزر مى‌ریزند، کاهش مى‌یابد و به ارتفاع 25- متر مى‌رسد (معینى، ص 3، 175؛ کریلوف، ص 292؛ نیز ← درویش‌زاده، ص 378ـ 379).دشت‌ترکمن به دلیل وسعت زیاد و نزدیکى به بیابان قره‌قوم از شمال، دریاى خزر از مغرب و کوههاى البرز از جنوب داراى آب و هواى نسبتاً متنوعى است. به‌طور کلى، آب و هواى این دشت معتدل و مرطوب است ولى هرچه از ساحل دریاى خزر و خلیج گرگان به سمت مشرق پیش مى‌رویم، درجة رطوبت هوا کمتر و هواى آن خشک‌تر مى‌شود، چنان‌که میزان بارندگى در این دشت از سایر نواحى شمال ایران کمتر است (شوقى، ص 4ـ5؛ رزم‌آرا، ص 3؛ تزرى، ص 14؛ نیز ← نقشة راهنماى ترکمن‌صحرا و دشت گرگان).سرتاسر دشت‌ترکمن به‌سبب جریان رودهاى گرگان و قره‌سو، که آب تمام رودهاى کوچک دامنه‌هاى شمالى البرز را به طرف خود مى‌کشند، سرسبز است اما آب و هوا و مناظر طبیعى شمال این دشت با جنوب آن متفاوت است. جنوب آن، به‌سبب بهره‌مندى از باران کافى (پنجاه سانتیمتر در سال)، داراى جنگلهایى با درختان پهن‌برگ و در واقع ادامه جنگلهاى مازندران است که به سوى مشرق امتداد دارد. اما در قسمت شمالى این دشت، بر اثر کمبود بارندگى (25 سانتیمتر در سال)، به جاى جنگل، علفزارها و مراتع گسترده‌اى به وجود آمده که این قسمت را براى دامدارى مناسب کرده و از همین‌رو، محل سکونت قبایل ترکمنى بوده‌است که عمدتاً به دامدارى اشتغال داشته‌اند (← بدیعى، ج 1، ص 54، 158؛ نقشة راهنماى ترکمن‌صحرا و دشت‌گرگان).دشت‌ترکمن تا قبل از تقسیم اراضى و توسعة کشاورزى ماشینى در 1329ش، یکى از مراکز اصلى دامدارى ایران بوده (گرگانى، ص 155ـ156، 289)، ولى از آن پس، کاشت پنبه، غلات و حبوبات در آنجا رواج یافته‌است و ترکمنهاى سوارکار و دامپرور به کشاورزى مشغول شده‌اند و اکنون گندم، برنج، جو و دانه‌هاى روغنى از مهم‌ترین محصولات این منطقه است (وخشورى، ص 8 ـ9؛ گرگانى، ص100، 152ـ153، 291ـ292؛ مرکز آمار ایران، ص 22). با این حال، پرورش دام به‌ویژه گوسفند، بز، گاو، گاومیش و شتر کمابیش در این دشت رایج است (مرکز آمار ایران، همانجا) و پرورش اسب و برگزارى مسابقات اسب‌دوانى از مشاغل پررونق ترکمنهاست (تفصیل احوال تراکمه، ص 176ـ177؛ لاگاشووا، ص 39ـ45). از دیگر شغلهاى عمدة ساکنان این منطقه ماهیگیرى در رودها و آبهاى ساحلى است و بندر ترکمن یکى از مراکز مهم شیلات، به‌خصوص صید و تولید ماهیهاى خاویار، در ایران به‌شمار مى‌آید (← مورگان، ج 1، ص 161؛ گرگانى، ص 121ـ124؛ کیوانفر، ص 134ـ135، 140؛ نیز ← شیلات*).زمان نامیده شدن این دشت به دشتِ ترکمن یا ترکمن‌صحرا، مشخص نیست. اما این نام‌گذارى بى‌ارتباط با مهاجرت و اسکان ترکمنها در قرن پنجم در این منطقه نبودهاست (← اعتمادالسلطنه، ج 1، ص 64ـ81 ؛ کلته، ص 1؛ نیز ← خدابنده‌لو، ص 128؛ ترکمن*). این دشت در 1273/ 1857 دشت ترکمن نامیده مى‌شد (ملگونوف، ص 71) و فرهنگستان ایران در 1316ش نام دشت گرگان را براى آن تصویب کرد (معینى، ص 1). بعدها در 1333ش نیز شهرستان دشت گرگان با هفت بخشِ گنبدکاووس، کَلاله، مراوه‌تپه، داشلى‌برون، رامیان، مینودشت و گوکلان (با مرکزیت گنبدکاووس) در این دشت تشکیل شد (همان، ص 181، 191).در پى تخته‌قاپو* کردن عشایر در زمان رضاشاه پهلوى (ﺣﮑ : 1304ـ 1320ش)، معدودى ترکمن کوچ‌نشین در دشت‌گرگان/ ترکمن ماندند. در این سالها، بخش وسیعى از زمینهاى دشت‌ترکمن به تملک رضاشاه درآمد و پس از پیروزى انقلاب اسلامى (1357ش) مصادرة املاک موجب منازعاتى در دشت ترکمن شد (لاگاشووا، ص 84، 149؛ گرگانى، ص 152؛ کلته، ص 7ـ8).دشت‌گرگان/ ترکمن که پیش از 1376ش جزو مناطق شرقى استان مازندران بود، پس از تشکیل استان گلستان در خرداد همان سال، قسمت وسیعى از این استان را دربرگرفت (ایران. قوانین و احکام، ص 116ـ117؛ سازمان برنامه و بودجة استان گلستان، ص 1). دشت گرگان با توجه به قبایل ساکن در آن به دو منطقه تقسیم مى‌شود: قسمت اعظم آن در مشرق و جنوب به نام آتاباى، و قسمت کوچک‌تر در مغرب و شمال‌غربى دشت به نام جعفرباى که نام هر دو قسمت از قبایل ساکن در منطقه گرفته شده‌است (شوقى، ص 2).در دشت گرگان خرابه‌هایى از شهرهاى قدیم چون تخماق‌تپه، آلتین‌تپه، قره‌تپه، نرگس‌تپه، خرگوش‌تپه، مراوه‌تپه، قوشه‌تپه و ده‌ها تپه دیگر وجود دارد (← مورگان، ج 1، ص 159ـ 160؛ اشمیت، ص 57ـ59؛ معطوفى، ص 466ـ 472). مهم‌ترین اثر تاریخى موجود در دشت‌گرگان، دیوار قِزِل‌آلان (= مارسرخ) است که به سد سکندر، سد انوشیروان و سد فیروز نیز شهرت دارد. این دیوار به طول 155ـ175 کیلومتر از خلیج‌گرگان تا کوههاى پیش‌کمر، در شمال شهر کلاله، کشیده شدهاست (کیانى، ص16؛ معینى، ص 7). این دیوار، در دورة اشکانى (ﺣﮑ : ﺣ 250ق م ـ ﺣ 226م) یا ساسانى (ﺣﮑ : 226ـ 652م)، براى جلوگیرى از نفوذ هفتالیان یا ترکها (← وخشورى، ص 5ـ7) از خشتهاى پخته، به وزن سى تا چهل من (بکران، ص 82) و به ابعاد 40×40×8 سانتیمتر، ساخته شده بود. در فاصله‌هاى معیّنى در این دیوار آثار دژهاى کوچک و بزرگى به چشم مى‌خورد. این دیوار دشت‌گرگان/ ترکمن را به دو ناحیة متمایز تقسیم مى‌کند. اراضى جنوب و جنوب‌شرقى آن حاصلخیز و زمینهاى شمال و شمال‌غربى آن اغلب شوره‌زار است (وخشورى، ص 4ـ5؛ نیز ← فراى ، ص 259ـ260؛ معطوفى، ص 417ـ419؛ براى تصاویر این دیوار ← کیانى، ص 103، 111، 118).منابع : اعتمادالسلطنه؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال 1376، تهران: روزنامة رسمى کشور، 1377ش؛ ربیع بدیعى، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1362ش؛ محمدبن نجیب بکران، جهان‌نامه، چاپ محمدامین ریاحى، تهران 1342ش؛ رحیم تزرى، ترکمن کیست؟ و ویژگى‌هاى او چیست؟، گرگان 1387ش؛ تفصیل احوال تراکمه، در گرگان‌نامه، به‌کوشش مسیح ذبیحى، چاپ ایرج افشار، تهران: بابک، 1363ش؛ محمدابراهیم خدابنده‌لو، روزنامه سفر خراسان و سیستان، چاپ ایرج افشار، در فرهنگ ایران زمین، ج 12 (1343ش)؛ على درویش‌زاده، زمین‌شناسى‌ایران : چینه‌شناسى، تکتونیک، دگرگونى و ماگماتیسم، تهران 1388ش؛ حاج‌على رزم‌آرا، جغرافیاى نظامى ایران : گرگان و دریاى خزر، تهران 1320ش؛ سازمان برنامه و بودجه استان گلستان. معاونت آمار و اطلاعات، آمارنامه استان گلستان 1376، ]گرگان[ 1377ش؛ عباس شوقى، دشت گرگان، تهران: مؤسسه خاور،]بى‌تا.[؛ نیکالاى الکسیوویچ کریلوف، زمین‌شناسى و منابع نفت و گاز دریاى خزر، ترجمه و تکثیر: ادارة آمار و اطلاعات فنى اکتشاف و تولید وزارت نفت، تهران 1368ش (جزوة تکثیرشده)؛ ابراهیم کلته، مقدمه‌اى بر شناخت ایلات و عشایر ترکمن، گنبدکاووس 1375ش؛ محمدیوسف کیانى، نظرى اجمالى به شیوة شکل‌گیرى دیواره‌ها و استحکامات دفاعى به روایت تصویر، تهران 1381ش؛ امین کیوانفر، ماهیان خاویارى ایران، تهران 1382ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ منصور گرگانى، اقتصاد گرگان و گنبد و دشت، تهران 1350ش؛ بى‌بى‌رابعه لاگاشووا، ترکمنهاى ایران: پژوهش تاریخى ـ مردم‌شناسى، ترجمة سیروس ایزدى و حسین تحویلى، تهران 1359ش؛ مرکز آمار ایران، نتایج تفصیلى سرشمارى عمومى کشاورزى1382: استان گلستان، تهران 1384ش؛ اسداللّه معطوفى، تاریخچة چهار شهر ترکمن‌نشین: آق‌قلا، بندر ترکمن، گمش‌تپه، گنبدکاووس، گرگان 1384ش؛ اسداللّه معینى، جغرافیا و جغرافیاى تاریخى گرگان و دشت، ]تهران [1344ش؛ گریگورى والریانوویچ ملگونوف، کرانه‌هاى جنوبى دریاى خزر، یا، استانهاى شمالى ایران، ترجمه امیرهوشنگ امینى، تهران 1376ش؛ ژاک‌ژان مارى دومورگان، هیئت علمى فرانسه در ایران: مطالعات جغرافیائى، ترجمه و توضیح کاظم ودیعى، تبریز 1338ـ1339ش؛ نقشة راهنماى ترکمن‌صحرا و دشت‌گرگان، مقیاس000،1:300، تهران: گیتاشناسى، ]بى‌تا.[؛ ابراهیم وخشورى، گرگان و دشت در چهل سال اخیر و آینده آن، تهران 1345ش؛Richard Nelson Frye, The heritage of Persia, London 1976; Erich Friedrich Schmidt, Flights over ancient cities of Iran, Chicago [1940].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد محمودپور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده