دشت آزادگان ← سوسنگرد؛ میسان؛ هویزه
معرف
دشت‌آزادگان ← سوسنگرد؛ مَیسان؛ هویزه#
متن
دشت‌آزادگان ← سوسنگرد؛ مَیسان؛ هویزهNNNNدشت ارژن، دشت، دریاچه و بخشى در شهرستان شیراز.1) دشت. این دشت به طول حدود دوازده کیلومتر و عرض حدود پنج کیلومتر در دهستان دشت ارژن واقع است و از شمال‌شرقى و مشرق به کوه‌مره/ کوهمَرّه، از مغرب به کوه چنگ و از جنوب به کوه پیرزن محدود مى‌شود (صفى‌نژاد، ص 64). این دشت به‌سبب وجود درختان بادام کوهى دشت ارژن نامیده شده‌است (← مصطفوى، ص 421). ارژن نوعى درخت بادام کوهى داراى میوه بسیار تلخ با کاربرد دارویى است و از چوب آن عصا تهیه مى‌شود (یاقوت حموى، ذیل «ارْزَن»؛ برهان، ذیل «ارژن»).دشت ارژن که در بخش جنوب‌غربى رشته‌کوه زاگرس واقع شده (بهروزى‌راد، ص 414)، داراى آب و هواى معتدل و ارتفاع آن از سطح دریا 800،1 متر است (مظاهرى، ص 15). از مهم‌ترین کوههاى این دشت، مَرخَنى، بَدُرَک، مَحشولى، مُرِشَکَک، پَهن‌بیل و کُتل (← همان، ص 47ـ51) و رود عمدة این ناحیه قره‌آقاج است که از کوههاى انار و خانى‌یک دهستان کوهمره سرچشمه مى‌گیرد (جعفرى، ج 2، ص 452). برخى از چشمه‌هاى معروف این دشت عبارت‌اند از: چشمة سلمان، کنار قدمگاه سلمان فارسى؛ کِسَکْ، در مرکز دشت و در جوار قبرستان قدیمى؛ گُوگَکى و گُلَک (← مظاهرى، ص 53ـ57).2) دریاچه. دریاچة فصلى کم‌عمقى در جنوب دشت ارژن. این دریاچه آب شیرین در مغرب شهر شیراز، کنار جادة اصلى شیراز ـ بوشهر و نزدیک آبادى دشت ارژن واقع است و آب آن از رود قره‌آقاج و چشمه‌هایى چون سلمان تأمین مى‌شود. طول دریاچه حدود 5ر7 کیلومتر و مساحت آن 18 کیلومترمربع است و در ارتفاع 950،1 مترى از سطح خلیج‌فارس قرار دارد (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزى استان فارس، ص 4؛ بهروزى‌راد، ص 415؛ مظاهرى، ص 65). دریاچة فصلى دشت ارژن به‌نوشتة جغرافى‌دانان قرن چهارم با طول ده فرسنگ و عرض هشت فرسنگ، از دریاچه‌هاى معروف فارس بود و ماهى شیراز از آنجا تأمین مى‌شد (← حدودالعالم، ص 16؛ ابن‌حوقل، ص 277؛ جیهانى، ص 114). گزارشهاى جغرافى‌نویسان بعدى از کاهش وسعت این دریاچه حکایت دارد (← ابن‌بلخى، ص 154؛ حمداللّه مستوفى، ص 135). کرزن در زمستان 1306 از این دشت عبور کرده و با اظهار تعجب از گزارشهاى گذشتگان از وسعت این دریاچه، آن را مردابى وصف کرده که حاکى از خشک‌شدن تدریجى آن است (← ج 2، ص200).تالاب ارژن، که حمداللّه ‌مستوفى (همانجا) نیز از آن یاد کرده، از نوع تالابهاى دائمى است که به مساحت 200،6 هکتار در 15 کیلومترى دریاچة پریشان* قرار دارد. این تالاب در 1341ش، به‌سبب دارا بودن پوشش گیاهى و جانورى بسیار متنوع، به‌عنوان تالاب بین‌المللى انتخاب شد. همچنین تالاب ارژن و نواحى اطراف آن به وسعت 000، 191 هکتار در اول بهمن 1351 پارک بین‌المللى شد (بهروزى‌راد، ص 414ـ415)، اما براثر مخالفت و مقاومت ساکنان محلى (← مظاهرى، ص 18ـ27) در 1353ش، وسعت پارک به 000، 91 و سپس به 000،65 هکتار کاهش یافت و به پارک ملى بدل شد و در همین سال، یونسکو آنجا را یکى از منابع زیست‌کره اعلام کرد. از 1361ش، این منطقه با عنوان منطقة حفاظت‌شده ارژن و پریشان به وسعت 279، 59 حفاظت مى‌شود. این تالاب در مجموعه ذخایر برگزیدة انسان و کره مسکونِ سازمان ملل نیز به ثبت رسیده‌است(بهروزى‌راد، ص414؛ زنده‌دل، ص 77؛ درویش‌صفت، ص71).پوشش جانورى و گیاهى مرغزارهاى اطراف دریاچه بسیار متنوع است و جنگلهاى بلوط آن از نظر حفاظت خاک، تأمین آب زیرزمینى و تعادل آب‌وهواى محیط اهمیت بسیارى دارند. محدودة میانکُتَل این دشت به مساحت هفت هزار هکتار منطقه نگهدارى گوزن زرد، از گونه‌هاى در حال انقراض، است (بهروزى‌راد، ص 417، 420). دشت ارژن زیستگاه حیوانات و پرندگان گوناگون به‌ویژه شیر ایرانى بوده و در گذشته شکار شیر در آنجا رواج داشته‌است. عضدالدوله دیلمى (ﺣﮑ : 338ـ372) از جمله شاهانى است که براى شکار شیر به آنجا رفته بوده‌است (← ابن‌بلخى؛ یاقوت حموى، همانجاها؛ نیز ← کرزن، ج 2، ص201). این شکارگاه که تا اواخر دورة قاجار مورد توجه شاهان بود، در دهة چهل به دلیل قطع بیش از حد درختان و شکار بى‌رویّه به صحرایى بدل شده بود که جز بوته‌هاى کوتاه چیزى در آن دیده‌نمى‌شد (← صفى‌نژاد، ص66ـ67؛ مظاهرى، ص18).3) بخش. این بخش با مرکزیت خانِه‌زِنْیان در مغرب شهرستان شیراز واقع و داراى سه دهستان دشت ارژن، به مرکزیت چهل‌چشمه، کوهمرّه سُرخى، به مرکزیت ریچى، و قره‌چمن، به مرکزیت خانه‌زنیان است (← ایران. وزارت کشور، 1385ش، ذیل «استان فارس»). دشت ارژن در مسیر دو شهر کازرون* و شیراز قرار داشت (غفارى کاشانى، ص 84 ، 730؛فسائى، ج 1، ص 569، 590، 598). ظاهراً نخستین بار در سدة هشتم نام قریة دشت ارزن (ارژن) در معرفى همین جاده آمده‌است (← حمداللّه مستوفى، ص 187).جغرافى‌نویسان متقدم، ناحیة دشت ارژن (ارْزَن، ارژنه و ارجن) را جزو کورة شاپور و در دو مرحله‌اى شیراز دانسته‌اند (← اصطخرى، ص 122؛ مقدسى، ص 456؛ ابن‌بلخى، ص 163؛ نیز ← خورموجى، ص100؛ فسائى، ج 2، ص1500). این دشت در دورة قاجار تابع کازرون بود (← فسائى، ج 2، ص 1437) و در 1339ش، به مرکزیت آبادى دشت ارژن، یکى از دهستانهاى بخش کوهمرّه و در شهرستان کازرون از استان هفتم (فارس) به‌شمار مى‌آمد (← رزم‌آرا، ج 7، ص 101). در 16 تیر 1370 بخش ارژن در شهرستان شیراز تشکیل شد (ایران. وزارت کشور، 1382ش، ذیل «استان فارس»).در سرشمارى 1385ش، جمعیت بخش ارژن 166،23تن بوده که 901،4 تن از این جمعیت ساکن دهستان دشت ارژن بودند (← مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان فارس»). ایلهاى قشقایى و ممسنى و طوایف مستقل کوهمرّه جَروق، کوهمرّه نودان، کوهمرّه سرخى و طایفة مستقل محلى گراش در این ناحیه ییلاق و قشلاق دارند (← همو، 1378ش، ص108ـ 109).نویسندگان متأخر محلى، سلمان فارسى* را به قریة دشت ارژن منسوب داشته‌اند (← فسائى، ج 1، ص 742، ج 2، ص 1437؛ فرصت شیرازى، ج 2، ص 440؛ مظاهرى، ص 43ـ 44). فرصت‌شیرازى (همانجا) از برخى از عقاید عامیانه در باب قدمگاه سلمان فارسى و گرفتار شدن وى در چنگ شیر و نجات وى به دست امام‌على علیه‌السلام مطالبى آورده‌است. همچنین آورده‌اند سلمان فارسى در آن دشت و بلوک کازرون قبیله و عشیره‌اى داشت که به سلمانى مشهور بودند (← فسائى، ج 2، ص 1437؛ فرصت شیرازى، همانجا).دشت ارژن به‌سبب نزدیکى به جادة اصلى شیراز ـ کازرون و نیز منطقة تاریخى نیشاپور و غار شاپور در جذب گردشگر اهمیت ویژه‌اى دارد (زنده‌دل، همانجا). به‌جز دریاچه و تالاب، جاذبه‌هاى طبیعى و تاریخى دیگر این دشت عبارت‌اند از : قدمگاه سلمان فارسى، در جوار قبرستان قدیمى دشت ارژن؛ آبشار درّه‌خونى، در مغرب دشت ارژن؛ منطقة ییلاقى نُهسَره، در جنوب‌غربى دشت ارژن و در مجاورت دریاچة ارژن که محل نگهدارى گوزن زرد است؛ آبشار شوراب (چُرُو) در جنوب دشت؛ و غار حلال و حرام، در پشت قدمگاه سلمان فارسى (← مظاهرى، ص 119ـ122).منابع : ابن‌بلخى؛ ابن‌حوقل؛ اصطخرى؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ محمدحسین‌بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمد معین، تهران 1361ش؛ بهروز بهروزى‌راد، تالاب‌هاى ایران، تهران 1387ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ ابوالقاسم‌بن احمد جیهانى، اشکال‌العالم، ترجمة على‌بن عبدالسلام کاتب، چاپ فیروز منصورى، ]مشهد[ 1368ش؛ حدودالعالم؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، نزهت‌الاخبار : تاریخ و جغرافیاى فارس، چاپ على آل‌داود، تهران 1380ش؛ على‌اصغر درویش‌صفت، اطلس مناطق حفاظت‌شده ایران، طرح : معاونت محیط زیست و تنوع زیستى سازمان حفاظت محیط زیست، تهران 1385ش؛ رزم‌آرا؛ حسن زنده‌دل، راهنماى دریاچه‌هاى ایران، تهران 1387ش؛ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزى استان فارس، آمارنامه استان فارس 1379، ]شیراز[ 1380ش؛ جواد صفى‌نژاد، «دشت ارژن: شکارگاه تاریخى»، شکار و طبیعت، ش 47 (مهر 1342)؛ ابوالحسن غفارىکاشانى، گلشن مراد، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران 1369ش؛ محمدنصیربن جعفر فرصت‌شیرازى، آثار عجم، چاپ منصور رستگارفسائى، تهران 1377ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامة ناصرى، چاپ منصور رستگارفسائى، تهران 1367ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده :1377 جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن 1385: نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Apr.3, 2012, from http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.rawdata;محمدتقى مصطفوى، اقلیم پارس، تهران 1343ش؛ نوذر مظاهرى، سرزمین سبز ارژن، شیراز 1384ش؛ مقدسى؛ یاقوت حموى؛George N. Curzon, Persia and the Persian question, London 1892.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پریسا هدایت

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده