دسوقی محمدبن احمد
معرف
فقیه مالکى، ادیب و متکلم قرن دوازدهم و سیزدهم
متن
دَسوقى، محمدبن احمد، فقیه مالکى، ادیب و متکلم قرن دوازدهم و سیزدهم. وى در دَسوق، شهرى در مصر، به‌دنیا آمد. تاریخ ولادتش مشخص نیست. مقدمات علوم را در زادگاهش فراگرفت و سپس به قاهره رفت. علوم قرآنى را از محمد منیر و علومى چون هندسه، هیئت، ریاضیات و حکمت را از محمدبن اسماعیل نفراوى، محمدبن موسى جناجى و حسن جَبَرتى آموخت. همچنین فقه مالکى و برخى از علوم معقول را نزد احمد صعیدى و احمدبن محمد دَردیر* و فقه حنفى را نزد حسن جبرتى فراگرفت (جبرتى، ج 3، ص 497؛ بغدادى، ج 2، ستون 357؛ على‌پاشا مبارک، ج 11، ص 21).دسوقى پس از تکمیل تحصیلات به تألیف و تدریس در الازهر پرداخت و مُقرئ شد. حسن‌بن محمدعطار*، احمدبن محمد صاوى* خلوتى، ابراهیم‌بن عبدالغفار دسوقى و عبداللّه صعیدى از شاگردان او بودند (جبرتى، همانجا؛ یوسف الیان سرکیس، ج 1، ستون 875 ـ876 ، ج 2، ستون 1336ـ1337؛ مخلوف، ص 362، 364؛ دسوقى، مقدمة خلیل ابراهیم خلیل، ج 1، ص 9).دسوقى را فقیهى توانا و دقیق و فصیح و ماهر در علوم گوناگون دانسته و حسن‌خلق، تواضع، زهد و بردبارى وى را ستوده‌اند. دسوقى در 1230 وفات یافت و در قاهره به خاک سپرده شد (← جبرتى، ج 3، ص 496ـ497؛ جرجى زیدان، ج 4، ص 256؛ بغدادى، همانجا؛ مخلوف، ص 362).آثار مکتوب دسوقى غالباً به‌صورت شرح یا حاشیه بر آثار پیشین است. حاشیه بر الشرح‌الکبیر احمدبن محمد دردیر از مهم‌ترین آثار او به‌شمار مى‌آید که خود شرح مختصر خلیل اثر خلیل‌بن اسحاق* در فقه مالکى است. این حاشیه که حاوى آراى بسیارى از فقهاى مالکى است، همراه تقریرات محمد علیش مالکى در قاهره به چاپ رسیده و بارها تجدیدچاپ شده‌است (← یوسف الیان سرکیس، ج 1، ستون 836 ؛ عایده ابراهیم نصیر، ص 92؛ على‌پاشا مبارک؛ جرجى زیدان، همانجاها).دیگر اثر فقهى دسوقى ــ که چاپ شده ــ الحدودالفقهیة در فقه مالکى است. محمدبن انصارى رصّاع آن را با نام الهدایة‌الکافیة‌الشافیة لبیان حقائق‌الامام ابن‌عرفه الوافیة شرح کرده، که چاپ شده‌است (← یوسف الیان سرکیس، ج 1، ستون 876 ، 939؛ زرکلى، ج 6، ص 17). عایده ابراهیم نصیر (ص 13) التجریدالشافى على تهذیب‌المنطق الکافى را از آثار دسوقى شمرده که در 1328 در قاهره به طبع رسیده‌است.شمارى از آثار مشهور دسوقى، حاشیه بر برخى آثار ادبى است: حاشیه تفصیلى و شرح‌گونه او بر مغنى‌اللبیب ابن‌هشام* مصرى (متوفى 761) در علم نحو که بارها در مصر و ایران چاپ شده‌است؛ حاشیه بر مختصرالمعانى که شرح سعدالدین تفتازانى* (متوفى 792) است بر تلخیص المفتاح* خطیب قزوینى* (متوفى 739) در علم معانى و بیان؛ حاشیه بر شرح ابوالقاسم لیثى سمرقندى بر الرسالة‌العضدیة قاضى عضدالدین ایجى* (متوفى 756) دربارة علم وضع که در 1322 در قاهره چاپ شده است (← یوسف الیان سرکیس، ج 1، ستون 876 ؛ دسوقى، همانجا؛ عایده ابراهیم نصیر، ص 191).دیگر آثار دسوقى عبارت‌اند از: حاشیه بر شرح امّالبراهین محمدبن یوسف سنوسى* (متوفى 895) مشهور به العقیدة الصغرى دربارة عقاید که بارها چاپ شده‌است؛ حاشیه بر عقیدة ‌اهل التوحید سنوسى مشهور به العقیدة‌الکبرى؛ حاشیه بر شرح قصیدة‌البردة جلال‌الدین محمد محلّى* (متوفى 864)؛ حاشیه بر تحریرالقواعد المنطقیة قطب‌الدین رازى* (متوفى 766 یا 776) در منطق، که در قاهره به چاپ رسیده‌است (← بغدادى، ج 2، ستون 163، 357؛ یوسف الیان سرکیس؛ زرکلى، همانجاها؛ عایده ابراهیم نصیر، ص 13، 65).منابع : اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 2، در حاجى‌خلیفه، ج 6؛ عبدالرحمان جبرتى، تاریخ عجائب‌الآثار فى‌التراجم والاخبار، بیروت : دارالفارس، ]بى‌تا.[؛ جرجى زیدان، کتاب تاریخ آداب‌اللغة‌العربیة، مصر 1911ـ1914؛ محمدبن احمد دسوقى، حاشیة‌الدسوقى على مختصر السعد، چاپ خلیل ابراهیم خلیل، بیروت 1423/2002؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1989؛ عایده ابراهیم نصیر، الکتب‌العربیة التى نشرت فى مصر: بین عامى 1900ـ 1925، قاهره 1983؛ على‌پاشا مبارک، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر والقاهرة و مدنها و بلادها القدیمة والشهیرة، بولاق 1306، چاپ افست قاهره 1425ـ 1426/ 2004ـ2005؛ محمدبن محمد مخلوف، شجرة‌النورالزکیة فى طبقات المالکیة، قاهره 1349ـ1350، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ یوسف الیان سرکیس، معجم‌المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مسعود نیکخواه دلشاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده