دستورالملوک
معرف
کتابى به فارسى دربارة تشکیلات دیوانى صفویان، تألیف محمدرفیع انصارى مشهور به میرزارفیعا
متن
دستورالملوک، کتابى به فارسى دربارة تشکیلات دیوانى صفویان، تألیف محمدرفیع انصارى مشهور به میرزارفیعا. میرزارفیعا پسر میرزایحیى، منشى‌الممالک، بود. او در 1122، در زمان شاه‌سلطان‌حسین صفوى، کلانتر اصفهان و در 1126 صاحب رقمِ (شخصى که با اوامر یا فرمانهاى شاه یا وزرا دربارة امور ادارى دیوانى سروکار داشت) فتحعلى‌خان داغستانى، وزیر اعظم و سپس مستوفى‌الممالک شاه‌سلطان‌حسین، شد و در 1135 به مقام مستوفى‌الممالکى دربار محمود افغان* رسید (میرزارفیعا، ترجمة انگلیسى،مقدمة فلور ، ص XV).دستورالملوک، به نوشتة مؤلف (چاپ افشار، ص 490)، در دورة شاه‌سلطان‌حسین صفوى* و به دستور وى، دربارة قواعد و ضوابط صاحب‌منصبان صفوى نوشته شدهاست. ظاهراً تاریخ تألیف کتاب بین سالهاى 1135 تا 1137 بوده‌است (میرزارفیعا، چاپ مارچینکوفسکى، مقدمة منصور صفت‌گل، ص 107). چون مؤلف در مقدمة اثر (چاپ افشار، ص 489) از خلفاى راشدین ستایش کرده، مى‌توان نتیجه گرفت که وى کتاب را در دورة شاه‌سلطان‌حسین تألیف کرده و ادامه یا تصحیح آن هم‌زمان با روى‌کار آمدن محمود افغان بوده‌است؛ اما به نظر دانش‌پژوه (1344ش، ص 420ـ421) دستورالملوک بخشنامه‌مانندى بوده که در آغاز دورة صفوى نوشته شده و در هر دوره، از آن رونویسى و دیباچه آن به نام پادشاه وقت مى‌شده‌است (قس میرزارفیعا، ترجمة انگلیسى، همانجا، که نوشتن این اثر را در زمان حکومت اشرف افغان* مى‌داند).بنابر نوشتة مؤلف (چاپ افشار، ص490)، این اثر در پانزده باب و یک خاتمه تنظیم شده، اما فقط هفت باب آن در دست است. براى نخستین‌بار، محمدتقى دانش‌پژوه شش بابِ دستورالملوک را، براساس نسخة خطى کتابخانة سریزدى مدرسة عبدالرحیم‌خان در یزد، در 1347ش در دو شماره از مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه تهران (ش 16 و17) منتشر کرد. دانش‌پژوه یک بار هم آن را، در مقایسه با تذکرة‌الملوک میرزا سمیعا، در 1347ش در همان مجله (ش 15) به چاپ رساند. نخستین چاپ دستورالملوک افتادگیها و اشتباهاتى در متن داشت (← میرزارفیعا، چاپ افشار، مقدمه، ص 477ـ478). از این‌رو، ایرج افشار این متن را، براساس نسخة اصلى و تطبیق آن با تصحیح دانش‌پژوه، بار دیگر در 1380ش در دفتر تاریخ چاپ کرد. او اوراقى از بخش گمشده را پیدا و ضمیمه تصحیح خویش کرد. این اوراق با عنوان فصل سیم آغاز مى‌شوند، که در آنها مشاغلى چون ساروقچى‌باشى تا سگبان‌باشى معرفى شدهاست. در ضمن، او باب هفتم این اثر، «در بیان شغل و رسوم محرران دفترخانه همایون اعلى»، مشتمل بر شش فصل را پیدا و منتشر کردهاست.بابهاى دستورالملوک چند فصل و تقسیم‌بندیهاى جزئى‌ترى از قبیل نوع، مقاله و مقصد دارند و به این شرح‌اند: باب یکم، «در ذکر و بیان شغل ملاباشى و علماى دارالسلطنه اصفهان». باب دوم، «عنوان منصب امراى عظام که لقب عالیجاه مخصوص ایشان است»، شامل پانزده فصل. باب سوم، «در بیان شغل هریک از مقربان بساط که لفظ مقرب‌الخاقان و عالیجاه مختص ایشان است»، شامل سه مقاله. در مقالة یکم و دوم، خواجه‌سرایان سیاه و خواجه‌سرایان سفید و در مقالة سوم، مقربان پادشاه معرفى شده‌اند. باب چهارم، «شغل جمعى از عمال و وزرا و کلانتران و غیرهم که لقب مقرب‌الخاقان و مقرب‌الحضره نداشتند»، شامل شانزده فصل. باب پنجم، «مقربان داراى لقب مقرب‌الحضره»، با شیوة تقسیم‌بندى متفاوت، در چند مقاله و هر یک در چند فصل، که از مقالة چهارم به بعد، تقسیم‌بندى کوچک‌ترى با نام مقصد بدان افزوده شده‌است. باب ششم، «اصحاب دفترخانه همایون»، در سه مقاله. از بررسیهاى دانش‌پژوه چنین برمى‌آید که متن دستورالملوک و تذکرة‌الملوک از روى یک نسخة مشترک نوشته شده، که آن نسخة اصل احتمالاً مفصّل‌تر بودهاست. در حالى‌که، در هر متن نکاتى است که در دیگرى نیست (← دانش‌پژوه، 1347ش، ص 495). افزون بر این دو چاپ، محمداسماعیل مارچینکوفسکى دستورالملوک را با مقدمه، ترجمة متن، تعلیقات و توضیحات در 1381ش/2002 به انگلیسى منتشر کرد. این ترجمه ابهامات و نادرستیهایى دارد و بخشهاى نویافته دستورالملوک در آن نیست. این متن انگلیسى را على کردآبادى در 1385ش به فارسى ترجمه کرد و انتشارات وزارت خارجه جمهورى اسلامى ایران آن را به چاپ رساند. دستورالملوک متنى دشوار و سرشار از اصطلاحات ادارى عهد صفویان است. اهمیت این کتاب در آن است که از بررسى آن مى‌توان به حیات اجتماعى، ساختار دینى، دیوانى، نظامى و جغرافیایى نظام سیاسى ایران عصر صفوى پى برد و همچنین از جزئیاتى دربارة مشاغل و مناصب و درآمدها آگاه شد.چنین به نظر مى‌رسد که در دورة قاجاریان از دستورالملوک در امور دیوانى استفاده مى‌شده‌است (همانجا).منابع : محمدتقى دانش‌پژوه، «فهرست کتابخانه‌هاى شهرستانها (تبریز، کاشان، یزد، اصفهان)»، در نسخه‌هاى خطى : نشریة کتابخانة مرکزى دانشگاه تهران، دفتر 4، زیر نظر محمدتقى دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران : دانشگاه تهران، 1344ش؛ همو، «دستورالملوک میرزارفیعا و تذکرة‌الملوک میرزاسمیعا»، مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه تهران، سال 15، ش 5 و 6 (مرداد 1347)؛ میرزارفیعا، دستورالملوک، چاپ ایرج افشار، در دفتر تاریخ، ج 1،به کوشش ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار،1380ش؛ همان، چاپ محمداسماعیل مارچینکوفسکى، ترجمة على کردآبادى، تهران 1385ش؛Mirza Rafi`ā, Dastur al-moluk: a Safavid state manual, translated from the Persian by Willem Floor and Mohammad H. Faghfoory, with commentary by Willem Floor, Costa Mesa, Calif. 2007.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

منصور صفت گ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده