دستورالافاضل (دستورالافاضل فی لغات الفضایل)
معرف
فرهنگ فارسى تألیف حاجب خیرات معروف به رفیع‌الدین یا رفیع، در هندوستان، در قرن هشتم
متن
دستورالافاضل (دستورالافاضل فى لغات‌الفضایل)، فرهنگ فارسى تألیف حاجب خیرات معروف به رفیع‌الدین یا رفیع، در هندوستان، در قرن هشتم. به‌جز اطلاعات اندکى که خود مؤلف در کتابش آورده‌است، در منابع هیچ نشان و شرح حالى از او در دست نیست. اگر نوع اضافه در اسم مؤلف (حاجب خیرات) اضافه بُنُوَّت باشد، نام پدرش خیرات بوده‌است. رفیع اهل دهلى بود و براى کسب معیشت، از آنجا به قصبه بیر در حیدرآباد رفت که امروزه جزء استان مَهاراشترا است. وى پس از مدتى اقامت در بیر، با امیرى دانش‌دوست به نام شمس‌الدین محمد ججنیرى، از بزرگان استادآباد (شهرى در نزدیکى گُلبرگه دکن)، آشنا شد (حاجب خیرات دهلوى، مقدمة نذیراحمد، ص 10) و با تشویق او به استادآباد رفت. روزى در مجلس آن امیر از فخرالدین قواس و فرهنگنامة او سخن به‌میان آمد و شمس‌الدین محمد این اثر را مختصر دانست و از حاجب خواست کتابى در علم لغت تألیف کند (حاجب خیرات دهلوى، ص 52ـ53). حاجب نیز به خواست وى کتاب دستورالافاضل را در 743 تألیف کرد (همان، ص 256). وى باتوجه به دو سه قطعه‌اى که در مدح شمس‌الدین محمد راهى و رشید وطواط و نیز احوالات خود سروده، شاعرى چندان قدرتمند و توانا نبوده و وجهة ادبى او به مراتب افزون‌تر از رتبة شاعرى‌اش بوده‌است (← همان، ص 49ـ50،55، 256). سال وفات او را 747 دانسته‌اند (← نقوى، ص 57؛ هادى ، ص 219).دستورالافاضل، چهارمین فرهنگ قدیم فارسى پس از لغت فُرس اسدى‌طوسى* (تألیف قبل از 475) و فرهنگ قواس فخرالدین مبارک‌شاه قواس غزنوى (تألیف پس از 690) و صِحاح‌الفُرس محمدبن هندوشاه نخجوانى (727) است (حاجب خیرات دهلوى، همان مقدمه، ص 16). فرهنگ قواس، نخستین فرهنگ نوشته‌شده در هند (نقوى، ص 55)، سرمشق و شاید یگانه‌ منبع اصلى دستورالافاضل بوده‌است (حاجب خیرات دهلوى، همان مقدمه، ص 17ـ18). مؤلف (ص 56ـ57) مدعى است که از منابع نظم و نثر زبان فارسى نیز استفاده کرده چنان که نامهاى آنها را به تفصیل در مقدمة کتاب خود آورده‌است. ترتیب کتاب به‌صورت الفبایى است و براى هر حرف بابى پدید آورده ولى این ترتیب، درست نیست. در این فرهنگ بر تلفظ کلمه و شواهد شعرى تکیه نشده (← حاجب خیرات دهلوى، همان مقدمه، ص 16) و برخلاف ادعاى مؤلف (ص 53) که مى‌خواست فرهنگى حجیم‌تر و بهتر از قواس بنویسد، کتاب فقط به شرح 071،2 لغت، یعنى 709 لغت بیشتر از فرهنگ قواس پرداخته که اغلب آنها نیز عربى است (طاهر، ص 401). از مهم‌ترین فواید این فرهنگ بررسى تصحیفات لغات و سیر آن در فرهنگهاى فارسى است، به‌گونه‌اى که هرگاه در فرهنگهاى پس از دستور، واژه‌هایى آمده‌باشد که در لغت فرس و صحاح‌الفرس نیامده‌اند و در صورت یا معناى آنها تحریفاتى صورت گرفته باشد با اتکا بر دستورالافاضل این تصحیفات معلوم مى‌گردد (← حاجب خیرات دهلوى، همان مقدمه، ص 19ـ22). حاجب خیرات براى بعضى کلمات معناى بیشترى آورده که زمینة تحقیقى براى بازگویى تأثیر اخلاق و روحیات هندیان بر مبانى لغت فارسى است (شعبانى، ص 306).آنچه از این فرهنگ در کار تحقیق مؤثر است، ارزش تاریخى آن بوده و نیز اینکه حلقة واسط فرهنگهاى کهن و فرهنگهاى پس از خودش است، از جمله بحرالفضایل تألیف فضل‌الدین‌محمدبن قوام معروف به کرى (تألیف ﺣ 795)، ادات‌الفضلا تألیف بدرالدین دهلوى معروف به دهاریوال (تألیف 822)، زفان گویا تألیف بدرالدین ابراهیم (تألیف 837)، شرفنامة منیرى تألیف ابراهیم قوام فاروقى (تألیف 878) و فرهنگ جهانگیرى تألیف جمال‌الدین حسین اِنجو (تألیف 1035). برخلاف ادعاى مؤلف که آشنایى خود را با انواع لغات و زبانهایى نظیر ترکى، مغولى، پهلوى، سریانى و عبرانى یادآور مى‌شود، وى نه‌تنها اشتباهات گذشتگان را در این زبانها تصحیح نکرده بلکه برخى از مطالب درست آنها را نیز مخدوش ساخته‌است (حاجب خیرات دهلوى، همان مقدمه، ص27ـ30).نسخة منحصربه‌فرد دستورالافاضل در کتابخانة انجمن آسیایى بنگال، کلکته بدون تاریخ (احتمالاً پیش از قرن دهم) در 22 برگ نگهدارى مى‌شود (همان مقدمه، ص 36) و براساس همین نسخه، نذیراحمد آن را تصحیح کرده و در 1352ش، بنیاد فرهنگ ایران به‌چاپ رسانده‌است.منابع : حاجب خیرات دهلوى، دستورالافاضل، چاپ نذیراحمد، تهران 1352ش؛ احمد شعبانى، «واژه‌هاى توصیفى دستور الافاضل»، آینده، سال 13، ش 4 و 5 (تیر و مرداد 1366)؛ غلامرضا طاهر، دستورالافاضل، در راهنماى کتاب، سال 19، ش 4ـ6 (تیرـ شهریور 1355)؛ شهریار نقوى، فرهنگ‌نویسى فارسى در هند و پاکستان، تهران 1341ش؛Nabi Hadi, Dictionary of Indo- Persian literature, New Delhi 1995.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عارف نوشاهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده