دستار ← عمامه
معرف
دستار ← عمامه#
متن
دستار ← عمامهNNNNدستان، اصطلاحى در موسیقى ایران پیش و پس از اسلام؛ در لغت به معنى لحن و آهنگ و داستان و به‌طور خاص، به‌معناى پرده‌هایى بر دسته برخى از سازهاى زهى.دستان به مفهوم عام آن، یعنى سرود و لحن و آهنگ، در اصطلاحات دستان‌زدن (نغمه‌سرایى‌کردن)، دستان‌ساز و دستان‌نواز (نوازنده)، دستان‌سرا و دستان‌طراز (نغمه‌سرا)، و دستان‌نیوش (شنوندة آهنگ) به‌کار رفته‌است (شاد، ذیل واژه؛ دهخدا، ذیل «دستان»، «دستان‌زدن»، «دستان‌ساز»، «دستان‌سرا»، «دستان‌طراز»، «دستان‌نواز»، «دستان‌نیوش»). دستان به‌معناى کلید یا آلتى که ساز را با آن کوک مى‌کنند هم آمده‌است (← نفیسى، ذیل واژه). در رسالة خسرو قبادان و ریدک وى (ص 95)، از دستان اصبهانى (اصفهانى) یاد شده‌است. عنصرالمعالى در قابوس‌نامه (ص 193)، از نواختن دستانهاى خسروانى در مجلس ملوک آن زمان سخن گفته‌است. ساختن دستانهاى بسیارى به باربد* نسبت داده شده که شمار آنها تا 360 دستان هم ذکر شده‌است (← مجمل‌التواریخ و القصص، ص 81 ؛ نیز ← سپنتا، ص 14)؛ از شعرى که در چهار مقاله (تألیف شده در حدود 550) آمده، مى‌توان دریافت که دستانهاى منسوب به باربد را دست‌کم تا قرن ششم مى‌نواخته‌اند (← نظامى عروضى، ص 44). کاربرد اصطلاح دستان به‌معناى آهنگ در موسیقى دستگاهى هم دیده مى‌شود، چنان‌که گاه به آواز ابوعطا* دستان عرب گفته شده‌است (← دهخدا، همانجاها؛ دوامى، ص 49).در دوران اسلامى، دست‌کم از قرن سوم به‌بعد، اصطلاح فارسى دستان (و جمع مکسر آن: دساتین) در متون عربى و فارسىِ موسیقى، معنایى خاص یافته‌است (براى نمونه ← کِنْدى، ص 73؛ مراغى، ص 116، 121) و به رشته‌هایى گفته مى‌شود که براى مشخص‌کردن محل انگشت‌گذارى نوازنده بر وتر ساز، بر دستة برخى از سازهاى زهى، زیرِ وترها و موازىِ خرکِ ساز بسته مى‌شود. در قدیم، بستن دستانها بر دستة ساز را دستان‌نشانى مى‌گفتند (خالقى، ص 205). به گفتة حَنّانه (ص 18)، اصطلاح دستان برگرفته از واژة دست است، چرا که جاى قرار گرفتن انگشتان دست، محل بستن دستانها را مشخص مى‌کند. افزون‌براین، در بیشتر اوقات، هر دستان به هنگام گرفت، کارکرد شیطانک (حامل وترها در بالاى دسته ساز) را دارد (فارابى، ج 2، ص 498ـ 499). بدین‌سان، دستان بر کیفیت صداى نغمه برآمده از ساز نیز گاه اثر مطلوب و گاه اثر نامطلوب دارد. براین‌اساس، براى ساز تنبور* بستن دستان ضرورى است، حال آنکه بر سازى چون کمانچه*، نباید دستان بست. نیز ممکن است برخى سازها هم با دستان‌بندى و هم بدون دستان‌بندى نواخته شوند چنان که مراغى (ص 218) در تشریح ساز شش‌تاى گفته‌است که عده‌اى بر دستة این ساز دستان (پرده) مى‌بندند و عده‌اى چنین نمى‌کنند. او شش‌تاى بدون دستان را کامل‌تر دانسته‌است.یکى از معروف‌ترین شیوه‌هاى دستان‌بندى در تاریخ موسیقى خاورمیانه را صفى‌الدین ارموى* (متوفى 693) انجام داده‌است. او در فصل دوم کتاب الادوار فى الموسیقى (ص 94ـ 98) به چگونگى دستان‌بندى ساز عود پرداخته و بُعد (فاصلة موسیقایى) هر یک از نغمه‌هاى موجود در یک ذى‌الکل را از نغمة «ب» تا «یح» در مقایسه با نغمة مبناى «ا» نشان داده‌است. جدول زیر خلاصه و نتیجة نظریات او را دربارة ابعاد، برحسب واحد موسیقایى سِنت، نشان مى‌دهد (هر ذى‌الکل تا اکتاو برابر 1200 سِنت است).عبدالقادر مراغى* نیز شیوه‌هاى مختلفى را براى دستان‌بندى ساز به‌کار گرفته که عمدتاً بر روش صفى‌الدین استوار است و غالباً نتایج آن با نتایج حاصل از روش صفى‌الدین یکسان است. تنها در یکى از روشهاى مراغى، نغمة «یز» با آنچه صفى‌الدین گفته تفاوت دارد. براساس این روش، فاصلة نغمه «یز» با نغمه «یح» برابر 90 سنت است (← مراغى، ص 33ـ40؛ نیز ← خضرائى، ص 65).در دوران معاصر، دستان را پرده و دستان‌نشانى را پرده‌بندى مى‌نامند (براى نمونه ← حنّانه، ص 18). شیوه دستان‌بندى سازها در موسیقى ایرانى در دوران معاصر با دستان‌بندى قدیم تا حدى تفاوت دارد. علینقى وزیرى*، احتمالاً به‌سبب آشنایى با تحولات موسیقى غربى و تقسیم یک اکتاو به دوازده نیم‌پرده مساوى، پیشنهاد کرده‌است که یک اکتاو (هنگام) به 24 ربعِ پرده مساوى تقسیم شود (← ص 87 ـ88). گفتنى است پیش از او نیز نظریة گام 24 قسمتى در موسیقى خاورمیانه مطرح شده‌بود. براین‌اساس، هر پرده برابر 200 سنت و هر ربعِ پرده برابر 50 سنت خواهدبود. اما موسیقى‌دانان ایرانى از این پیشنهاد استقبال چندانى نکردند (← فرهت، ص 23ـ27). مهدى بَرْکِشْلى* کوشید با توجه به الگوهاى دستان‌بندى کهن، شیوه‌اى جدید براى پرده‌بندى ابداع کند. در شیوة او، در هر اکتاو 22 پرده بسته مى‌شود (← ص 22ـ24؛ نیز ← فرهت، ص 28ـ36). به‌طور کلى، موسیقى‌دانان ایرانى دربارة فواصل موسیقایى به وحدت نظر کاملى نرسیده‌اند؛ به‌ویژه در مورد فواصلى که شامل ربعِ پرده‌هاست، دیدگاهها و سلیقه‌هاى متفاوتى وجود دارد (← میرزاعبداللّه، مقدمه دورینگ ، ص 56ـ57).جنس دستان یا پرده معمولاً از زه (رودة تابیدة چهارپایان) است، اما از ابریشم، نخ نسوز، سیم مسى رشته‌اى، و نخ نایلونى نیز استفاده شده‌است (اطرائى و درویشى، ص 17، 86 ، 90، 92، 98). جنس پرده‌ها در دوتار ترکمنى نیز از مفتول فولاد یا برنج است (مصطفایى، ص175).منابع : ارفع اطرائى و محمدرضا درویشى، سازشناسى ایرانى، تهران 1388ش؛ مهدى برکشلى، شرح ردیف موسیقى ایران، در موسى معروفى، ردیف هفت دستگاه موسیقى ایرانى، تهران 1374ش؛ مرتضى حنّانه، گامهاى گمشده، تهران 1367ش؛ روح‌اللّه خالقى، نظرى به موسیقى، تهران 1370ش؛ خسرو قبادان و ریدک وى، در محمد معین، مجموعه مقالات، به کوشش مهدخت معین، ج 1، تهران 1364ش؛ بابک خضرائى، «تقسیم وتر و دستان‌بندى ساز از دیدگاه عبدالقادر مراغى: شرح باب دوم کتاب جامع‌الالحان»، تاریخ علم، ش 7 (پاییز و زمستان 1387)؛ عبداللّه دوامى، ردیف آوازى و تصنیف‌هاى قدیمى به روایت استاد عبداللّه دوامى، گردآورى فرامرز پایور، تهران 1375ش؛ دهخدا؛ ساسان سپنتا، چشم‌انداز موسیقى ایران، تهران 1369ش؛ محمد پادشاه‌بن غلام محیى‌الدین شاد، آنندراج: فرهنگ جامع فارسى، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1363ش؛ عبدالمؤمن‌بن یوسف صفى‌الدین ارموى، کتاب الادوار فى الموسیقى، ترجمة فارسى به انضمام متن عربى آن، از مترجمى ناشناخته، چاپ آریو رستمى، تهران 1380ش؛ کیکاوس‌بن اسکندر عنصرالمعالى، قابوس‌نامه، چاپ غلامحسین یوسفى، تهران 1364ش؛ محمدبن محمد فارابى، کتاب الموسیقى الکبیر، چاپ غطاس عبدالملک خشبه، قاهره ] 1967[؛ هرمز فرهت، دستگاه در موسیقى ایرانى، ترجمه مهدى پورمحمد، تهران 1380ش؛ یعقوب‌بن اسحاق کندى، رسالة الکندى فى خُبْر صناعة التألیف، چاپ یوسف شوقى، ]قاهره[ 1969؛ مجمل‌التواریخ و القصص، چاپ محمدتقى بهار، تهران: کلاله خاور، 1318ش؛ عبدالقادربن غیبى مراغى، جامع‌الالحان، چاپ بابک خضرائى، تهران 1388ش؛ نظرمحمد مصطفایى، مقدمه‌اى بر موسیقى ترکمن، تهران 1378ش؛ میرزا عبداللّه، ردیف میرزا عبداللّه، آوانویسى و بررسى تحلیلى ژان دورینگ، ترجمة متن: سودابه آتشکار، تهران 1385ش؛ احمدبن عمر نظامى عروضى، چهار مقاله، چاپ محمد قزوینى و محمد معین، تهران 1346ش؛ على‌اکبر نفیسى، فرهنگ نفیسى، تهران 1355ش؛ علینقى وزیرى، تئورى موسیقى، تهران 1383ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بابک خضرائی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده