دریک ← سکه
معرف
دَریک ← سکّه#
متن
دَریک ← سکّهNNNNدز، رود و سدى مهم و نیز منطقه‌اى حفاظت‌شده در ایران.1) رود دز. رود دائمى دز از ریزابه‌هاى مهم، بزرگ و پرآب کارون به‌طول 388 کیلومتر در استانهاى لرستان و خوزستان جارى است. طول رودخانه از سرچشمه تا ابتداى دریاچة سد، 135 کیلومتر و از محل سد تا مصب، 203 کیلومتر است (افشین، ج 1، ص 283؛ جعفرى، ج 2، ص 226؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج 4، ص 122).این رود از به‌هم پیوستن دو رودِ تیره و مارْبُرِه در شهر دورود* در استان لرستان به‌وجود مى‌آید. سپس با نام سِزار، که گاه به آن آب‌دز هم مى‌گویند، در درة غربى کوه دوش‌دراز روان مى‌گردد و به موازات راه‌آهن دورود ـ اندیمشک از درة میان کوههاى پَریز و تَفتکوه مى‌گذرد و به دهستان زَزْ غربى، از شهرستان الیگودرز، وارد مى‌شود (← فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، همانجا؛ ایران. وزارت کشور، ذیل «استان لرستان»؛ نقشة کامل ایران امروز). پس از دریافت رودهاى گُهَرْرود، آب گُورْکُش و آبِ پَسیر، در درة شرقى کوههاى کَهَک و کتّل‌سیاه با رودهاى چَمْچید، شَبانْدَر، واسک و زز درهم مى‌آمیزد و ضمن عبور از درة میان کوههاى زاغه و مخمل‌کوه در دهستان ماهرو، در شهرستان الیگودرز، جریان مى‌یابد و در این دهستان با دریافت دو رودِ آب مامون و آب سرخ، در درة میان کوههاى چِلَن و مقابل‌گیر جارى مى‌شود و به رود لَلِرى مى‌پیوندد و به دز تغییر نام مى‌دهد (← جعفرى؛ ایران. وزارت کشور، همانجاها).این رود در مسیر جنوب از درة تنگ و پرپیچ و خم غربى کوههاى کوله‌رات و على‌مرادخانى مى‌گذرد و با رود بختیارى مخلوط و در دره‌هاى مالْگه‌مُراد و کُرْناس روان مى‌شود و پس از دریافت رود کرناس به درة غربى کوهِ بَر آفتاب وارد مى‌شود و به موازات راه‌آهن دورود ـ اندیمشک به سمت جنوب، در مقابل دماغة جنوبى کوه دز پس از آمیختن با رود شیرین و تَهْلاب به سوى دریاچة سد دز روان مى‌گردد (جعفرى، ج 2، ص 227ـ228؛ نیز ← نقشة عملیات مشترک (زمینى) : دزفول). در دریاچة سد دز با رودهاى دمدم، مازو، لیوس، گلال تنگسر/ شیرین‌آب مخلوط مى‌شود و در دهستانهاى لیوس، شهى و سردشت در شهرستان دزفول جریان مى‌یابد و پس از دریافت رود تابیران از شهر دزفول مى‌گذرد و در دشت جنوبى دزفول پخش مى‌شود (← جعفرى، ج 2، ص 228، ج 3، ص 529؛ ایران. وزارت کشور، همانجا).در دشت جنوبى دزفول، این رود به بالارود مى‌پیوندد و شاخة اصلى آن به سوى شهرستان شوشتر روان مى‌گردد و مرز طبیعى شهرستان شوشتر و اهواز را تشکیل مى‌دهد و پس از ریختن به رود شُطَیْط (از ریزابه‌هاى کارون، در مغرب شهر شوشتر) در حوالى بند قیر، در چهل کیلومترى شمال‌شرقى اهواز، به کارون مى‌ریزد (← بدیعى، ج 1، ص160؛ جعفرى، ج 2، ص 228؛ نقشة جمهورى اسلامى ایران).حوضة آبریز دز در محدودة چین‌خوردگى زاگرس میانى قرار دارد و مسیر عمومى آن ابتدا شمال‌غربى و سپس جنوبى است (آل‌یاسین، ص 84) و تا حوالى سد دز، مسیر آن کوهستانى و پرپیچ و خم و شیب آن تند است و پیش از سد در بسترى جلگه‌اى روان مى‌گردد (افشین، ج1، ص284). این رود همچنین داراى ده ایستگاه باران‌سنجى و هشت ایستگاه آب‌سنجى است؛ دِبى سالانه آن در ایستگاه آب‌سنجى بامدژ (در دورة سى‌ویک ساله 1341ـ1372ش) 91ر238میلیون‌مترمکعب ثبت شده‌است (← فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج 4، ص 123).آثار تاریخى و شهرهاى کهن مهمى در کنار این رود باقى است (← اقتدارى، ص 714؛ نیز ← ادامة مقاله). به نظر مى‌رسد نام باستانى آن کوپراتس باشد (استرابون ، ج 7، ص 163؛ نیز ← راولینسون ، ص 111). در کنار این رود نواحى و شهرهاى قدیم مانند جندیشاپور* و دزفول* شکل گرفته‌اند. دز همچنین مرز طبیعى میان مَناذِر کبرى و مناذر صغرى بود (امام شوشترى، ص 112؛ رشیدیان، ص 186). رود دز گاه نام خود را از شهرهاى نزدیک خود مى‌گرفت؛ از این‌رو، گاه رود جندیشاپور، دز، دزفول و آب‌دز خوانده مى‌شد (← حمداللّه مستوفى، ص 111، 215؛ نیز ← جزایرى، ص 26؛ امام شوشترى، ص 42، 112).یکى از دو سرچشمه رود دز کوههاى بختیارى است (امام شوشترى، ص 42)، که حمداللّه مستوفى (ص 215) آن را کوههاى لر بزرگ دانسته‌است. وى (همانجا) طول رود را شصت فرسنگ ضبط کرده‌است.رود دز در طول تاریخ در رونق کشاورزى منطقه تأثیرگذار بوده‌است و به این منظور جویهایى از آن منشعب مى‌کرده‌اند؛ حمداللّه مستوفى (ص 111) در وصف شهر دزفول از جوى رود دز یاد کرده که داراى دولاب ]چرخِ آسیا [بزرگى با قدرت پرتاب آب به اندازه پنجاه گز بوده‌است.حاج‌میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله (1386ش، ص70) عرض رود را دویست ذرع و عمق آن را بیش از یک ذرع آورده‌است. به گفتة وى (1385ش، ص 14) صنعت نیل‌سازى در کنار رود مستقر بود و نیز در وسط رود بیست باب طاحونه ]آسیا[ احداث کرده بودند. در زمان وى قسمتهایى از پل باستانى دزفول، که بر روى این رود احداث شده بود، ریخته بود و همچنین به‌سبب ویرانى سد دز، اراضى شُعیبیه (جزیره‌اى که رود دز به همراه آب چهاردانگه مى‌سازد) از شعیبیان خالى شده بود و ایل عنافچه در آن سکونت گزیده بودند (← همان، ص 14ـ15، 28).2) سد دز. سد مخزنى دز به ارتفاع 203 متر و از بلندترین سدهاى خاورمیانه در پانزده کیلومترى شمال شهر دزفول بر روى رود دز احداث شده‌است. نوع سد بتونى قوسى است. ساخت آن در 1338ش آغاز شد و در 1341ش پایان یافت. طول تاج سد 212 متر، گنجایش کل مخزن 340ر3 میلیون مترمکعب و حجم قابل تنظیم سالانة 6700 میلیون مترمکعب است (← بدیعى، ج 3، ص 215، 218؛ فرهنگى، 1372ش، ص 72).دریاچة سد دز به وسعت 63 کیلومترمربع، در موقع پرآبى به طول پنجاه کیلومتر، داراى آب شیرین و از مراکز عمدة صیدماهى، به‌ویژه ماهى عنزه، از خانوادة کپورماهیان، است (← بدیعى، همانجاها؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج 4، ص 122؛ «ساختار جمعیتى ماهیان در دریاچه سد دز»، ص 123). احداث این سد و تنظیم جریان رودخانه این امکان را به‌وجود آورد که دو رود دز و کرخه از طریق آبراهه‌اى به طول 000،85 متر و عرض 9 متر و ظرفیت 20 مترمکعب در ثانیه به هم متصل گردد و آب کافى براى به زیرکشت بردن بیش از سى هزار هکتار زمین کشاورزى در منطقه کرخه و 000،93 هکتار از زمینهاى کشاورزى منطقه را تأمین کند. همچنین این سد موجب تنوع زراعى منطقه گردیده‌است (بدیعى، ج 3، ص 218؛ فرهنگى، همانجا).علاوه بر سد مخزنى، رود دز داراى یک سد انحرافى به طول 394 متر و ظرفیت آبگیر 250 مترمکعب در ثانیه است (← فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج 4، ص 123).3) منطقه حفاظت‌شده دز. این منطقه با دامنة ارتفاعى پنجاه تا هشتاد متر، شامل بخشى از رود دز و زمینهاى اطراف آن در استان خوزستان است که از 1346ش در ردیف مناطق حفاظت شده و در 1354ش با مساحتى برابر 127،6 هکتار به پناهگاه حیات‌وحش ارتقا یافت. آثار تاریخى و مذهبى مانند معبد چغازنبیل* و راههاى دسترسى مناسب، زمینة فعالیتهاى علمى و پژوهشى و گردشگرى را در این منطقه فراهم کرده‌است (درویش‌صفت، ص 54).در بسیارى از قسمتهاى این منطقه توده‌هاى خالص پَدَه وجود دارد و گز، کَهور، نى، علف مار و تمشک از پوشش گیاهى آنجاست. این منطقه از زیستگاههاى اصلى گوزن زرد ایرانى به‌شمار مى‌رود و گربه وحشى، گرگ، مار بیابانى و افعى شاخ‌دار، شاهین، چَنگر نوک سرخ، دُرّاج و ماهیان گتان، بنى‌شیربت و لب پهن برخى از گونه‌هاى حیات‌وحش منطقه حفاظت شده دز است (همانجا).منابع : احمد آل‌یاسین، کاربرد مهندسى رودخانه در رودخانه‌هاى دز و کارون، تهران 1386ش؛ یداللّه افشین، رودخانه‌هاى ایران، تهران 1373ش؛ احمد اقتدارى، خوزستان و کهگیلویه و ممسنى: جغرافیاى تاریخى و آثار باستانى، تهران 1359ش؛ محمدعلى امام شوشترى، تاریخ جغرافیائى خوزستان، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى : آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ ربیع بدیعى، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1362ش؛ عبداللّه‌بن نورالدین جزایرى، تذکره شوشتر، با حواشى محمدمهدى شرف‌الدین، اهواز 1384ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ على‌اصغر درویش‌صفت، اطلس مناطق حفاظت‌شده ایران، طرح: معاونت محیط زیست و تنوع زیستى سازمان حفاظت محیط زیست، تهران 1385ش؛ هنرى کرزیک راولینسون، سفرنامة راولینسون: گذر از زهاب به خوزستان، ترجمة سکندر امان‌اللهى بهاروند، تهران 1362ش؛ نیره‌زمان رشیدیان، کتاب نگاهى به‌تاریخ خوزستان، تهران 1371ش؛ «ساختار جمعیتى ماهیان در دریاچه سد دز»، ]تألیف[ غلامرضا اسکندرى و دیگران، پژوهش و سازندگى در امور دام و آبزیان، ش 74 (بهار 1386)؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1381ش ـ ؛ بیژن فرهنگى، سدسازى معاصر ایران، ]تهران [1377ش؛ همو، نگرشى بر سدهاى ایران: گذشته، حال، آینده، تهران 1372ش؛ عبدالغفاربن على‌محمد نجم‌الدوله، آثار نجم‌الدوله: سفرنامة دوم نجم‌الدوله به خوزستان، چاپ احمد کتابى، تهران 1386ش؛ همو، سفرنامة خوزستان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1385ش؛ نقشة جمهورى اسلامى ایران : براساس تقسیمات کشورى، مقیاس000، 600،1:1؛ تهران: گیتاشناسى، 1383ش؛ نقشه عملیات مشترک (زمینى) : دزفول، مقیاس 000،1:250، تهران : سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح جمهورى اسلامى ایران، 1369ش؛ نقشه کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران : گیتاشناسى، 1386ش؛Strabo, The geography of Strabo, with an English translation by Horace Leonard Jones, vol.7, London 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ناهیده باقری تبار

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده