دری افندی احمد
معرف
دولتمرد و فرستادة عثمانى به ایران، شاعر قرن دوازدهم
متن
درّى‌افندى، احمد، دولتمرد و فرستادة عثمانى به ایران، شاعر قرن دوازدهم. او در شهر وان زاده شد. تاریخ تولدش معلوم نیست. او با لقب یک چشم، کور و تخلصهاى وافى و درّى شناخته مى‌شود (← ثریا؛ د.ا.د.ترک، ذیل «درّى احمد افندى»). درى پس از فارغ‌التحصیل‌شدن از مدارس زادگاهش، به استانبول رفت و در دیوان همایون به‌عنوان کاتب مشغول به کار شد. دولتمردان عثمانى از اشعار درّى استقبال کردند و او به‌سرعت ارتقاى مقام یافت. از جمله در 1125، به منصب دفتردارى (محاسبه‌جى) آناطولى و در 1127 به مقام کاتب سپاهیان دست یافت. سپس دفتردار خراج گردید (د. ا. د. ترک،همانجا؛ د. ترک، ذیل «درّى احمد افندى»؛ آق‌تپه ، ص 3).در پى تحمیل پیمان پاساروفچه* به دولت عثمانى در 1130/1718، اتریشیها عثمانیان را وادار کردند تا براى مطّلع‌کردن دولت ایران از مُفاد آن پیمان ــ مبنى بر پذیرش آزادى تجارت اتریش با ایران از طریق خاک عثمانى ــ سفیرى به دربار ایران بفرستند (ریاحى، ص 50ـ51؛ اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 150). از این‌رو، در 1132 دولت عثمانى درى‌افندى را که مردى باذکاوت، و ادیبى فارسى‌دان و آگاه به مسائل ادارى و مالى بود راهى ایران کرد (ریاحى، ص 52؛ د. ا. د. ترک، همانجا).درى‌افندى در 10 ربیع‌الاول 1133 در تهران به حضور شاه‌سلطان‌حسین صفوى رسید و بعد از حدود پانزده ماه، ایران را ترک کرد و در 15 صفر 1134 وارد استانبول شد (ریاحى، همانجا؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه). او بعد از بازگشت به استانبول، حاصل سفر خود را به‌صورت سفارتنامه تنظیم و به احمد سوم (ﺣک : 1115ـ1143) و صدراعظم دامادْ ابراهیم‌پاشا نوشهرلى تقدیم کرد. در ازاى خدمتى که در این مأموریت انجام داد، به مقام سردفتردارى (باش محاسبه‌جى) منصوب شد و یک سال بعد در 2 ربیع‌الاول 1135 در استانبول درگذشت (د. ا. د. ترک، همانجا؛ قس سامى، ذیل مادّه، که مرگ وى را در تاریخ 1137 دانسته‌است).ارزشمندترین اثر باقیمانده از درّى‌افندى سفارتنامه اوست. این اثر نخستین سفارتنامه فرستاده عثمانى به ایران است (اونات ، ص 60؛ >دستنامة ادبیات قدیم ترکى< ، ص 152).درّى‌افندى در سفارتنامة خود اوضاع و احوال ایران را به‌دقت شرح داده و به‌درستى سقوط و اضمحلال دولت صفویه را پیش‌بینى کرده‌است. او عامل انحطاط ایران را قحط‌الرجال دانسته‌است (← درّى‌افندى، گ 15ر)، سفارتنامة درّى‌افندى صرف‌نظر از بازتاب‌دادن مناسبات سیاسى دو کشور، از نظر به‌تصویر کشیدن تاریخ ایران اهمیت خاصى دارد. این اثر آیینه‌اى از ایران و دربار آن دوره است (ریاحى، ص 63).سفارتنامة درّى‌افندى از همان آغاز، هم در عثمانى و هم در میان اروپاییان ــ که کنجکاوى فراوانى دربارة وضع ایران و عثمانى و مناسبات این دو کشور داشتندــ بسیار جلب توجه کرد. نسخه‌هاى خطى متعددى از آن در کتابخانه‌هاى ترکیه موجود است. متن سفارتنامه نخست در ضمن تاریخ راشد (چاپ اول 1153) به چاپ رسید و پس از آن جداگانه به‌صورت سنگى در پاریس (1235/1820) و ترجمة فرانسوى آن نیز در در همان شهر (1225/1810) منتشر شد (ریاحى، ص 64؛ بابینگر ، ص 355؛ اونات، ص 61؛ د. ترک، همانجا).محمدامین ریاحى در 1368ش، متن کامل سفارتنامه را از ترکى به فارسى ترجمه و منتشر کرده‌است (← ص 67ـ98). این اثر را تادئوش کروسینسکى به لاتین ترجمه کرده و خلاصه آن را ابراهیم متفرقه باعنوان تاریخ سیاح به ترکى برگردانده که در 1277 در استانبول منتشر شده‌است. این ترجمه را عبدالرزاق دُنبلى باعنوان بصیرت‌نامه به فارسى ترجمه کرده که در 1369ش در تهران به‌چاپ رسیده‌است (د. ایرانیکا، همانجا).در قاموس‌الاعلام سامى (همانجا) و د.ا.د.ترک (همانجا)، درى‌افندى شخصى بسیار نکته‌سنج و مسلط به زبان فارسى معرفى شده‌است. اوزون چارشیلى (ج 4، بخش 2، ص 541ـ 542) وى را از شعراى درجة دو در نیمة نخست قرن دوازدهم دانسته‌است.از درّى دیوان شعرى به فارسى و ترکى در قالبهاى قطعه و قصیده و نیز لغزهایى باقى مانده‌است. دیوان او مشتمل بر 500،3 بیت است و یگانه نسخة خطى آن به شماره 1ر3409 در بخش اسعدافندى کتابخانه سلیمانیه استانبول نگهدارى مى‌شود (د. ا. د. ترک، همانجا).منابع : محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ 1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ احمد درّى‌افندى، سفارت]نامه [درى افندى بجانب ایران، چاپ عکسى از نسخة خطى کتابخانه طوپقاپى‌سراى استانبول، ش 1432، درAyhan Ürkündağ, "Ahmed Dürri Efendi'nin İran sefaretnamesi", M. A. thesis of history, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006;محمدامین ریاحى، سفارتنامه‌هاى ایران: گزارشهاى مسافرت و مأموریت سفیران عثمانى در ایران، تهران 1368ش؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛M. Münir Aktepe, 1720-1724 Osmanl- Iran münâsebetleri ve Silâhşör Kemânî Mustafa Ağa'nn Revân Fetih-nâmesi, İstanbul 1970; Franz Babinger, Osmanl tarih yazarlar ve eserleri, tr. Coşkun Üçok, Ankara 1982; EIr., s.v. "Dürri Efendi" (by Tahsin Yazici); Eski Türk edebiyatel kitab, [by] Mustafa İsen et al., Ankara: Grafiker, 2005; TA, s.v. "Dürrî Ahmet Efendi"; TDVİA, s.v. "Dürrî Ahmed Efendi" (by Aydιn Talay); Faik Reşit Unat, Osmanlsefirleri ve sefaretnameleri, ed. Bekir Sιtkι Baykal, Ankara 1992; İsmail Hakkι Uzunçarşιlι, Osmanl tarihi, Ankara, vol.4, pt.1, 1995, pt.2, 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نصراللّه صالحی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده