حراز
معرف
ناحیه‌اى وسیع و کوهستانى در کشور یمن
متن
حَراز، ناحیه‌اى وسیع و کوهستانى در کشور یمن. این ناحیه در مغرب صنعا* و میان صنعا و حُدیده* قرار دارد و چون از بلندترین نواحى یمن به شمار می‌آید، در گذشته پناهگاه گروههاى مختلف، به‌ویژه اسماعیلیان، بوده است. ساختمان این ناحیه منشأ آتشفشانى دارد و از مواد بازالت و گرانیت تشکیل شده و بنابر جدیدترین تقسیم‌بندى سیاسى کشور یمن، در شهرستان (مدیریه)هاى بنی‌مَطَر، حَیمه داخلیه، حَیمه خارجیه، مَناخه و صَعْفان، در استان (محافظه)هاى صنعا و حدیده، گسترده است (رجوع کنید به مقحفى، ذیل مادّه؛ ثور، ص 21؛ اکوع، قسم 1، ص 97ـ 98؛ نیز رجوع کنید به اطلس الجمهوریة الیمنیة و العالم، ص 24).این ناحیه از شمال به وادى سُرْدُد، از جنوب به وادى سِهام، از مشرق به ناحیه حیمه* و از مغرب به ناحیه بنی‌سعد محدود است و از مجموعه‌اى ارتفاعات مانند صعفان، مَسار، بَیح، شبام، بنی‌اسماعیل و حراز (میانگین ارتفاع کوهها: سه‌هزار متر) تشکیل شده است (ترسیسى، ص440؛ ثور، ص410؛ نیز رجوع کنید به هلفریتس، ص190ـ192). حراز نسبتآ مرطوب است و این رطوبت و بارش، از بادهاى جنوب‌شرقى تأثیر می‌پذیرد. آب و هوا و خاک مناسب، آنجا را ناحیه‌اى حاصلخیز ساخته است. در آن قهوه، گندم، جو، حبوبات و انواع میوه کشت می‌شود. پرورش دام و منابع سرشار زیرزمینى، مانند طلا، موجب شکوفایى اقتصادى آنجا شده است (رجوع کنید به ثور، ص 411؛ زکریا، ص 135ـ 136، 169؛ هلفریتس، همانجا؛ سیاغى، ص 122). قرارگرفتن ناحیه حراز میان صنعا و حدیده و برقرارى ارتباط میان این دو شهر مهم، اهمیت سوق‌الجیشى به آن بخشیده است (ثور، ص410؛ زکریا، ص 166ـ167).مناخه از قدیم مقر حکومتى و مهم‌ترین شهر ناحیه حراز بوده است. شهرهاى مهم ناحیه، مسار، عطاره، حمید، مِتْوَح، شبام، لَکَمه، موزه، اَسِل، بِرار، اِمْقَه یا قُصَیبَه و حَجَیلَه، و وادیهاى مهم آن حار، اِدْروب، حِجان، حمام، دایان، قصیه، حجیله و مفحق‌اند (ثور، ص 410 ـ 411؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). از جمعیت ناحیه در سالهاى اخیر اطلاع دقیقى در دست نیست. به گفته مَقْحَفى در 1363ش/1984، جمعیت ناحیه حدود 000، 87 تن بوده است (همانجا).از پیشینه حراز در دوران باستان اطلاع چندانى نیست. نام هَوْزَن که در کتیبه‌اى باستانى آمده است، بر ناحیه حراز دلالت می‌کند (د. اسلام، همانجا). در سده‌هاى اولیه اسلامى، حراز یکى از مِخلافهاى یمن بود که در کنار هوزن قرار داشت (یعقوبى، تاریخ، ج 1، ص 201؛ همو، البلدان، ص 318؛ نیز رجوع کنید به یاقوت حموى، ذیل مادّه). به گفته ابن‌خرداذبه (ص 142)، حراز و هوزن باهم یک مخلاف* را تشکیل می‌دادند. این نظر را مقدسى نیز در سده چهارم (ص 91ـ 92) تأیید کرده است. دقیق‌تر از آنها، ابن‌حائک همدانى، مؤلف سده سوم (ص 122ـ 123، 209)، گفته است که سرزمین حراز هفت ناحیه به نامهاى هوزن، کرار، صَعْفان، مسار، لهاب، مجِّیع و حراز، و مُسْتَحْرِزَه دارد و گاهى حراز و هوزن نامیده می‌شود. این سرزمین، بسیار حاصلخیز و داراى دژهاى استوارى چون شبام، مسار، حراز، مستحرزه، مسجدى بر بالاى کوه شبام و بازار میوه بود (همان، ص 122، 209، 238). حراز و هوزن فرزندان عوف‌بن عدى بودند و نسبشان به حِمْیربن سَبَأ (حمیر بزرگ) می‌رسید. حناتله، لُعف و نَشْق از تیره‌هاى ساکن ناحیه حراز به ‌شمار می‌آمدند که به عربىِ نه چندان فصیح سخن می‌گفتند (ابن‌کلبى، ج 2، ص 534ـ 539؛ ابن‌حائک، ص209، 248؛ ابن‌حزم، ص 432ـ 435؛ حازمى همدانى، ص 75ـ76).در 179، در حراز شورشى نافرجام برضد خلافت هارون‌الرشید و نمایندگان وى در یمن درگرفت (رجوع کنید به یعقوبى، تاریخ، ج 2، ص 412). در 297، امام هادى الی‌الحق، از امامان زیدى، با سپاهى به حراز رفت و بسیارى از اسماعیلیان را کشت (عباسى علوى، ص 395). در 345، اسمربن یوسف‌بن ابی‌الفتوح خولانى، در مخالفت با آل‌یعفر، به حراز لشکر کشید، اما شکست خورد (ابن‌قاسم، قسم 1، ص 222).در سده پنجم، صُلَیحیان در ناحیه حراز قدرت یافتند. مؤسس این سلسله، علی‌بن محمد صلیحى بود که در 439 در کوه مَسار قلعه‌اى ساخت و حراز را مرکز دعوت خود قرار داد (حمادى، ص 81ـ82؛ ابن‌مجاور، ص 236ـ237؛ همدانى و جهنى، ص 75ـ76؛ نیز رجوع کنید به صلیحیان*). در 460 گروهى از قبایل حراز، که در صدد تصرف قلعه مسار بودند، به اطاعت دولت صلیحى درآمدند (ابن‌قاسم، قسم 1، ص 258؛ همدانى و جهنى، ص 118ـ119). با پایان یافتن حکومت صلیحیان در 532، اهالى حراز به اسماعیلیه حافظى پیوستند و علی‌بن حاتم، پیشواى دعوت حافظى، حراز را ضمیمه قلمرو خود ساخت (دفترى، ص 276،280ـ281). از 561 تا 564، درگیریهاى متعددى میان اسماعیلیان حافظى و طیبى یمن روى داد، که در نهایت علی ‌بن‌حاتم بر حاتم‌بن‌ابراهیم حامدى، پیشواى اسماعیلیه طیبى، غلبه کرد. حاتم‌بن ابراهیم به حراز رفت و چند قلعه را تسخیر و سپس آنها را مستحکم کرد و با انتخاب قلعه حُطَیب به عنوان مرکز دعوت خود، عده‌اى از ساکنان حافظى حراز را پیرو اسماعیلیان طیبى ساخت (همدانى و جهنى، ص 275ـ 278؛ دفترى، ص 287ـ288). با مرگ حاتم در 569، فرزندش على به جاى وى نشست و در پى مخالفتهاى محلى با ادامه دعوت طیبى، على مرکز خود را از حراز به صنعا منتقل ساخت و با استقبال هَمْدانیهاى شهر روبه‌رو شد (همدانى و جهنى، ص283؛ دفترى، ص 288). از این زمان تا اواسط سده نهم که حراز دوباره مرکز دعوت طیبى گردید، چند واقعه مهم در حراز روى داد، از جمله شورشهاى گسترده در سالهاى 731 تا 746، لشکرکشى نافرجام امام صلاح‌الدین به حراز در 790، و تسخیر قسمت عمده حراز و قلاع آن از سوى علی‌بن صلاح‌الدین در 804 (رجوع کنید به ابن‌قاسم، قسم 2، ص 534، 559؛ دفترى، ص 288ـ 289).سلطه عثمانیها بر یمن از اواسط سده دهم آغاز شد. در این زمان، حراز قضائى در سنجق صنعا در ولایت یمن به شمار می‌رفت (سامى، ذیل مادّه). در 944، امام شرف‌الدین‌بن شمس‌الدین بسیارى از قسمتهاى ناحیه حراز و دو سال بعد قلعه مسار را تصرف کرد (ابن‌قاسم، قسم 2، ص 683؛ بافقیه، ص 267ـ 268). چندى بعد، حاکم حراز در درگیرى میان شرف‌الدین و فرزندش، مطهر، جانب امام را نگه داشت (ابن‌قاسم، قسم 2، ص 692ـ693). در 973، رضوان‌پاشا (والى عثمانى یمن و فرزند مصطفى شاهین)، پس از سرکوبى اسماعیلیان، قلعه مَسار را تصرف کرد، اما طولى نکشید که مطهر در 974 با همراهى برادرزاده‌اش، محمدبن شمس‌الدین، حراز را از سلطه عثمانیها خارج ساخت و با پیمان صلحى که میان مطهر و رضوان منعقد گردید، حراز در اختیار مطهر باقى ماند (نهروالى، ص170ـ171؛ ابن‌قاسم، قسم 2، ص 724ـ 726). در 977، سنان‌پاشا (والى عثمانى یمن) با لشکرکشى چند قلعه حراز را به عثمانیها بازگرداند و در 1013 قلعه مسار را که در اختیار علی‌بن یوسف حماطى قرار داشت و در حَیمه شورشى برپا کرده بود، تصرف کرد (رجوع کنید به نهروالى، ص 349ـ353؛ ابن‌قاسم، قسم2، ص736، 782، 786). در زمان کشمکشهاى میان زیدیان و داعیان سلیمانىِ مَکرمى یمن در سده دوازدهم، منصوربن متوکل (امام زیدى) حراز را، به عنوان پاداش سرکوب شورشیان، به هبةاللّه‌بن ابراهیمِ مکرمى واگذار کرد، اما این اقدام از منازعات دو گروه نکاست (رجوع کنید به دفترى، ص 319). در 1256، قبیله اسماعیلى یام، حراز را تصرف کرد (نعمى حسنى، ص 131). دو سال بعد، امام زیدى، علی‌بن مهدى (ملقب به هادى و امام صنعا) به حراز لشکر کشید و مناخه را تصرف کرد، اما با تطمیع امراى سپاه هادى، مکرمیها مناخه را پس گرفتند (واسعى یمانى، ص 85). در 1289 مختارپاشا به حراز حمله کرد و مکرمیها را از آنجا بیرون راند (رجوع کنید به عرشى، ص 76ـ 77؛ دفترى، ص320).امروزه حراز شش مخلاف به نامهاى بنی‌اسماعیل، ثِلْث، لَهاب، بنی‌مُقاتل، مسار و هوزن دارد (اکوع، قسم1، ص75) و گروههایى از سلیمانیها (بیشتر در لَهاب، هوزن و دامنه‌هاى کوه مغاربه)، داودیها (بیشتر در بنی ‌مُقاتل و دامنه‌هاى کوه صعفان) و عده‌اى از شافعیها (بیشتر در مناخه) در آن زندگى می‌کنند (رجوع کنید به دفترى، ص 314، 321؛ د. اسلام، همانجا). در ناحیه حراز، آثار قلعه‌هاى بسیارى برجاى مانده که مهم‌ترین آنها قلاع مسار، شبام، بیح، عِرّ و صعفان است (مقحفى، همانجا؛ سیاغى، ص77). از دوره عثمانى نیز آثارى در حراز به‌جا مانده است (رجوع کنید به زکریا، ص 169).از جمله بزرگان حراز، ابوالعباس احمدبن محمد ابی‌بکر معروف به یمانى (فقیه) و عبداللّه ‌بن ابی‌الفتوح حرازى (شاعر) بوده‌اند (عمادالدین کاتب، ج 10، قسم شعراءالشام، جزء3، ص 273؛ خزرجى، ج 2، ص 45؛ براى دیگر بزرگان حراز رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 193؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 1، ص 278؛ بریهى، ص 26، 45، 126).منابع : ابن‌حائک، صفة جزیرةالعرب، چاپ محمدبن على أکوع، بغداد 1989؛ ابن‌حجر عسقلانى، الدرر الکامنة فى اعیان المائة الثامنة، ج 1، حیدرآباد، دکن 1392/1972؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب‌العرب، بیروت 1403/1983؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌قاسم، غایةالامانى فى اخبار القطر الیمانى، چاپ سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره 1388/1968؛ ابن‌کلبى، نسب مَعَدّ و الیمن‌الکبیر، چاپ ناجى حسن، بیروت 1408/ 1988؛ ابن‌مجاور، صفة بلادالیمن و مکة و بعض‌الحجاز، المسماة تاریخ المستبصر، چاپ اسکار لوفگرن، بیروت 1407/1986؛ اطلس الجمهوریة الیمنیة و العالم، بیروت: جیوپروجکتس، 2003؛ اسماعیل اکوع، مخالیف‌الیمن، قسم 1، ابوظبى 1423 / 2002؛ محمدبن عمر طیب بافقیه، تاریخ الشَحْر و اخبارالقرن العاشر، چاپ عبداللّه حبشى، بیروت 1419/1999؛ عبدالوهاب‌بن عبدالرحمان بریهى، طبقات صلحاء الیمن، المعروف بتاریخ البریهى، چاپ عبداللّه محمد حبشى، صنعا 1403/1983؛ عدنان ترسیسى، بلاد سبأ و حضارات ‌العرب الاولى، الیمن (العربیة السعیدة)، بیروت 1410/1990؛ عبداللّه ثور، هذه هى الیمن: الارض و الانسان و التاریخ، بیروت 1985؛ محمدبن موسى حازمى همدانى، عجالة المبتدئ و فضالة المنتهى فی‌النسب، چاپ محمد زینهم عزب، عائشه تهامى، و مدیحه شرقاوى، قاهره 1998؛ محمد بن مالک حمادى، کشف اسرار الباطنیة و اخبار القرامطة، چاپ محمد زینهم عزب، قاهره 1406/1986؛ علی‌بن حسن خزرجى، العقود اللؤلؤیة فى تاریخ‌الدولة الرسولیة، ج 2، چاپ محمد بن على اکوع، صنعا 1403/1983؛ احمد وصفى زکریا، رحلتى الی‌الیمن، دمشق 1406/1986؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/1889ـ1898؛ سمعانى؛ حسین احمد سیاغى، معالم الآثار الیمنیة، صنعا 1980؛ علی‌بن محمد عباسى علوى، سیرةالهادى الى الحق یحیی‌بن الحسین علیه و آله‌السلام، چاپ سهیل زکار، بیروت 1401/1981؛ حسین‌بن احمد عرشى، کتاب بلوغ‌المرام، فى شرح مسک الختام فى من تولّى ملک الیمن من ملک و امام، چاپ انستاس مارى کرملى، ]قاهره? 1939[، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ محمدبن محمد عمادالدین کاتب، خریدةالقصر و جریدةالعصر، ج 10، قسم شعراءالشام، جزء3، چاپ شکرى فیصل، دمشق 1383/1964؛ ابراهیم احمد مقحفى، معجم‌المدن و القبائل الیمنیة، صنعا 1985؛ مقدسى؛ احمدبن احمد نعمى حسنى، حولیات النعمى التهامیة من تاریخ‌الیمن الحدیث: 1215ـ 1258ه / 1800ـ1842م، چاپ حسین عمرى، دمشق 1407/1987؛ محمدبن احمد نهروالى، البرق الیمانى فی‌الفتح العثمانى، بیروت 1407/1986؛ عبدالواسع‌بن یحیى واسعى یمانى، تاریخ ‌الیمن، المسمّى فرجةالهموم و الحزن فى حوادث و تاریخ‌الیمن، صنعا 1991؛ هانس هلفریتس، الیمن من‌الباب الخلفى، تعریب خیرى حمّاد، ]بیروت? 1961[؛ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانى و حسن سلیمان محمود جهنى، الصُّلیحیون و الحرکة الفاطمیة فى الیمن، قاهره [? 1955[؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، البلدان؛ همو، تاریخ؛Farhad Daftary, The Ismails: their history and doctrines, Cambridge 1992; EI2, s.v. "Haraz" (by A. K. Irvine).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمد آرین نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده