حدیقةالشعراء
معرف
تذکره شاعران پارسی‌گوى ایران و هند در دوره قاجار، تألیف احمدبن ابوالحسن شیرازى مشهور به دیوان بیگى
متن
حدیقةالشعراء، تذکره شاعران پارسی‌گوى ایران و هند در دوره قاجار، تألیف احمدبن ابوالحسن شیرازى مشهور به دیوان بیگى. سیداحمد دیوان بیگى در 1241 در شیراز متولد شد. نُه ساله بود که پدرش درگذشت و جدّ مادری‌اش، آقا محمدعلى، سرپرستى وى را برعهده گرفت. دیوان‌بیگى در زادگاهش بزرگ شد. خاندان او از سادات و تاجران مشهور شیراز بودند (دیوان بیگى، ج 1، ص 5؛ فسائى، ج 2، ص 1130). وى دو سال به تحصیل علوم پرداخت و مدتى در یزد و شیراز به تجارت مشغول شد و به طور پراکنده به مطالعه حدیث و تاریخ و شعر نیز می‌پرداخت (دیوان‌بیگى، ج 1، ص 5ـ6). وى تا پیش از حرکت به هرات در 1277، کدخداى محله میدان شاه شیراز بود تا اینکه با حسام‌السلطنه سلطان مراد میرزا، از شاهزادگان و رجال قاجار، هم سفر شد و از شیراز به خراسان رفت. دیوان‌بیگى در امور دیوانى مهارت یافت و در دستگاه حسام‌السلطنه، ایشیک آقاسى* شد و تا فوت حسام‌السلطنه، با همین منصب، وى را در سفرهایش همراهى می‌کرد (فسائى، همانجا).تألیفات دیوان‌بیگى عبارت‌اند از: تذکره حدیقةالشعراء، اخبار الیزد، تاریخ قاجاریه، نخبةالمصیبات احمدى، و ذیل ریاض‌الجنة.حدیقةالشعراء، مهم‌ترین تألیف دیوان‌بیگى، موجب شهرت وى در عرصه ادب فارسى شده است. در این تذکره، 1440 شاعر مرد و هشتاد شاعر زن سالهاى 1200 تا 1310 معرفى شده‌اند که به این لحاظ، حدیقةالشعراء کامل‌ترین تذکره پس از آتشکده آذر شناخته شده است (دیوان‌بیگى، ج 1، مقدمه نوائى، ص یازده). دیوان بیگى از 1260 تا 1270 به تذکره‌نویسى پرداخت، اما به سبب اشتغال در امور دیوانى مدتها از تألیف تذکره بازماند، چنان که سه سال رئیس عدلیه یزد شد و در آن مدت به تألیف کتاب اخبارالیزد پرداخت. وى در 1293 در تهران و در 1296 در کرمانشاهان به تنظیم و تألیف تذکره مشغول شد. ابتدا شرح‌حال شاعران معاصر خود را نوشت ولى با تشویق حسینقلى خان سلطان (مؤلف تذکره مناقب حسامیه) و مطالعه آتشکده آذر، شرح حال شاعران متقدم و نیز شرح حال عرفا و علماى مذهبى را نیز به این تذکره افزود. دیوان بیگى، که خود از درویشان سلسله نعمةاللهیه* بود، به شرح حال عرفا بسیار اهمیت داده است (رجوع کنید به همان، ج 1، ص 6ـ7، همان مقدمه، ص دوازده).اقبال آشتیانى سال فوت دیوان‌بیگى را 1310 دانسته اما با توجه به اینکه او در زمان تألیف فارسنامه ناصرى (1312 یا 1313) زنده بوده است (رجوع کنید به فسائى، همانجا)، مرگ وى باید پس از این تاریخ بوده باشد (رجوع کنید به گلچین معانى، ص 29).حدیقةالشعراء داراى یک مقدمه و سبب تألیف است. مقدمه با حمد خدا و نعت پیامبر اکرم آغاز شده و در سبب تألیف، دیوان‌بیگى مختصرى از شرح حال خود را نوشته است و با بیان چگونگى مراحل تذکره‌نویسى، به طبقه‌بندى اشعار شاعران پرداخته است (رجوع کنید به ج 1، ص 7ـ9). حدیقةالشعراء به ترتیب الفبایى تنظیم شده است. در این ترتیب، شاعران ابتدا با تخلص و اگر تخلص نداشتند با اسم، اسم پدر، کنیه و القاب معرفى شده‌اند.از دیگر مسائل مطرح شده در تذکره حدیقةالشعراء است : معرفى سلسله مذاهب و مشایخ، اسامى آبادیها و مناطق شهرى، نام ایلها و طوایف ایرانى، نشانى مقابر بزرگان، ذکر انجمنهاى ادبى و استادان شعرشناس، مشاعره‌هاى شاعران، ساخت مساجد و عمارات موقوفه، ذکر انواع خط و خوش‌نویسى، بیان علوم رایج در آن زمان و تحصیلات شاعران در آن علوم، و ارتباط مؤلف با بعضى از کاتبان و نسخه‌نویسان حدیقةالشعراء.اطلاعات مندرج در حدیقةالشعراء یا برگرفته از تذکره‌هاست یا خود دیوان‌بیگى وقایع را به چشم دیده یا از معتمدان شنیده و هر جا لازم بوده به منابع اشاره کرده که همین امر ارزش تذکره را دو چندان کرده است. مهم‌ترین منابع دیوان‌بیگى در تألیف حدیقةالشعراء، سفینةالمحمود، گنج شایگان، تذکره‌امان‌اللهى، آتشکده آذر، مجمع‌الفصحا، تذکره نائین، و مناقب حسامیه بوده‌اند (رجوع کنید به گلچین معانى، ص 28). عبدالحسین نوائى، با استفاده از نسخه خطى و ریزفیلمهاى موجود در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، به تصحیح حدیقةالشعراء پرداخته و آن را در سه جلد به چاپ رسانده است (تهران 1364ـ1366ش). این تصحیح فهرستها و تعلیقات جامعى دارد. مصحح، با مراجعه به منابع معتبر، اشتباهات مؤلف را بر طرف کرده و براى تکمیل مطالب، در ذیل شرح‌حال هر شاعر، دیگر اقوال را با ذکر منابع آورده است. در ضمن، به سبب حجم اشعار، به گزینش اشعار شاعران پرداخته است (رجوع کنید به دیوان‌بیگى، ج 1، همان مقدمه، ص سیزده‌ـ چهارده، هفده).منابع : احمد دیوان‌بیگى، حدیقةالشعراء، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1364ـ1366ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ احمد گلچین‌معانى، «]درباره[ حدیقةالشعراء»، وحید، سال 2، ش 8 (مرداد 1344).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مریم امیدعلی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده