حدیدی جواد
معرف
استاد دانشگاه و پژوهشگر و مؤلف برجسته در ادبیات تطبیقى و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسى
متن
حدیدى، جواد، استاد دانشگاه و پژوهشگر و مؤلف برجسته در ادبیات تطبیقى و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسى. در 5 آذر 1311 در خانواده‌اى متدین در قم به دنیا آمد. پدرش به چراغ‌سازى و کارهاى فنى دیگرى در همین حد اشتغال داشت و با آنکه سواد نداشت تقریبآ نیمى از اشعار شاهنامه را از حفظ بود (حدیدى،1380شالف، ص19؛همو،1374ش، ص59ـ60). حدیدى دوران کودکى را با تحمل مشکلات بسیار سپرى کرد. پدرش او را به «مکتب» برد اما اصرار داشت که وى را به «مدرسه» نفرستد، چون، بنابه باور عامه مردم آن زمان، احتمال می‌داد مدرسه او را بی‌دین کند (همو، 1380ش الف، ص 19ـ20). سرانجام با وساطت یکى از روحانیون محله، پدر به درس خواندن او در مدرسه راضى شد و حدیدى موفق شد تحصیلات ابتدایى را در 1326ش در مدرسه سنائى قم به پایان رساند (همان، ص 21ـ22). به موازات تحصیل در مدرسه ابتدایى، با «امثله» و «شرح امثله» (دو کتاب از جامع‌المقدمات) در خانه آشنا شد و سپس سایر کتابهاى جامع المقدمات و حاشیه ملاعبداللّه و شرح‌الفیه سیوطى و مغنى اللبیب ابن‌هشام و مطول تفتازانى و معالم‌الاصول حسن‌بن زین‌الدین، ابن‌شهیدثانى را فراگرفت. درسهاى دبیرستانى را نه در مدرسه، بلکه نزد خود خواند و پس از غلبه بر مشکلات گوناگون (همان، ص22ـ30؛ نیز رجوع کنید به همو، 1374ش، ص61ـ62، 104)، در شهریور 1328 دیپلم گرفت و به‌رغم میل شخصی‌اش براى تحصیل در رشته‌هاى پزشکى و فلسفه، تحصیل در رشته دبیرى زبان فرانسه را از پاییز 1330ش در دانشسراى عالى آغاز کرد. وى براى گذران زندگى به تدریس در کلاسهاى شبانه آموزشگاههاى خصوصى و مدارس دولتى تهران پرداخت.فوت پدر در 1331ش بر مشکلات وى افزود، با این حال توانست با احراز رتبه اول در 1333ش فارغ‌التحصیل شود و براى تدریس در دبیرستانها به مشهد برود. دو سال بعد دولت او را براى ادامه تحصیل به بلژیک فرستاد. حدیدى از بلژیک به سویس و از سویس به پاریس رفت و موضوع «اسلام از نظر ولتر» را براى پایان‌نامه خود برگزید. ولتر در فرانسه و به‌طور کلى در غرب با نقدهاى بی‌پروا و گزنده‌اش نسبت به مسیحیت شناخته شده بود و اکنون یک مسلمان داوطلب شده بود تا درباره نظر او به اسلام تحقیق کند. حدیدى در مسیر تحقیق در این باب، نخست پنجاه و دو جلد کلیات ولتر و سپس مکاتبات او را مطالعه کرد و در 1960میلادى در دانشگاه سوربن از رساله خود دفاع کرد (همو، 1380ش الف، ص 34ـ38؛ همو، 1374ش، ص260ـ 265). حدیدى از دو گزینه ماندن در فرانسه و بازگشت به ایران، خدمت به میهن را انتخاب کرد و به مشهد بازگشت و در 1339ش با سمت دانشیار رشته زبان و ادبیات فرانسه در دانشگاه مشهد مشغول به کار شد (همو، 1380ش الف، ص 39). وى به موازات کارهاى آموزشى و تحقیقاتى طى سالیان دراز مسئولیتهاى ادارى را نیز برعهده گرفت، از جمله مدیریت مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى مشهد را، که خود آغازگر آن بود (همان، ص 40ـ41). حدیدى در مشهد، علاوه بر تدریس زبان و ادبیات فرانسه، به مطالعات تطبیقى روى آورد و تأثیر ادبیات فارسى را بر ادبیات فرانسه وجهه همت خود قرار داد (همان، ص 42).حدیدى در 1363ش به درخواست خود بازنشسته شد. وى که قبل از آن تاریخ براى همکارى با ستاد انقلاب فرهنگى، به عنوان مسئول کمیته برنامه‌ریزى زبان فرانسه، به تهران آمده بود، تا 28 مرداد 1381، که پایان عمر او بود، در این شهر اقامت گزید. او که در نوجوانى و جوانى خوب درس خوانده بود و در میان‌سالى از رهگذر تدریس و مدیریتهاى گوناگون تجربه کافى اندوخته بود، در دوران پختگى فرصت یافت تا در میدانهایى گسترده‌تر به کار و تحقیق و تألیف بپردازد و تواناییهاى خود را بیشتر آشکار سازد. ازین‌پس وى عمدتآ با پنج مؤسسه به همکارى پرداخت :1) فرهنگستان زبان و ادب فارسى (عضو پیوسته از 1375ش، مدیر گروه ادبیات تطبیقى).2) مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى (از 1367ش، ویرایش حدود هشتصد مقاله).3) انتشارات سروش (از 1367ش تا 1373ش، ترجمه حدود صد مقاله).4) مرکز ترجمه قرآن مجید به زبانهاى خارجى (از 1373ش، ترجمه قسمتى از قرآن مجید به زبان فرانسه و تألیف ده مقاله فارسى و فرانسه براى درج در مجله ترجمان وحى و ویرایش کلیه مطالب مجلد؛ همو، 1380ش ب، ص 17).5) مرکز نشر دانشگاهى (از 1363ش، شرکت در برنامه‌ریزى و تألیف و تدوین 24 عنوان کتاب درسى آموزش فرانسه و نشر مجله لقمان به زبان فرانسه در زمینه‌هاى مذهبى، فلسفى، عرفانى و ادبى؛ همان، ص 12).آثار. آثار حدیدى را، از کتاب و مقاله، می‌توان در دو موضوع اصلى «اسلام و مسلمانان» و «ادبیات فارسى و فرهنگ ایرانى» دسته‌بندى کرد، به شرط آنکه ادبیات تطبیقى را شاخه‌اى از ادبیات فارسى محسوب کنیم.کتابهاى وى عبارت است از :1) اسلام از نظر ولتر (چاپ اول: مشهد 1343ش، چاپ پنجم: تهران 1374ش)، که رساله دکترى او در دانشگاه سوربن است. متن فرانسوى این کتاب در 1974 میلادى انتشار یافته است. حدیدى نخستین بار با این کتاب در محافل علمى و ادبى و اسلامى ایران شناخته شد. وى در این کتاب موضوعى بکر را متهورانه مورد تحقیق قرار داده و با روشى عالمانه ثابت کرده که «ولتر ابتدا از در دشمنى با اسلام وارد می‌شود... ولى بعد به تحقیق و تفحص درباره اسلام می‌پردازد و هرچه مطالعات و تحقیقاتش عمیق‌تر می‌شود تدریجآ نظرش نیز درباره اسلام عوض می‌شود، به طورى که در بیست سال آخر زندگیش... به دفاع از اسلام می‌پردازد» (همو، 1380ش الف، ص 60ـ61؛ نیز رجوع کنید به فرهنگ آثار ایرانى ـ اسلامى، ذیل «اسلام از نظر ولتر»).2) ایران در ادبیات فرانسه (مشهد 1346ش)، در وصف تصور فرانسویان از ایرانیان.3) برخورد اندیشه‌ها (تهران 1356ش)، مجموعه مقالاتى در باب مجادلات کلامى و نیز ادبیات تطبیقى.4) میراث سوم (تهران 1364ش). مؤلف کتاب، که روژه گارودى است، در این کتاب می‌خواسته است ثابت کند که تمدن غرب علاوه بر آنکه وام‌دار فرهنگ یونان و روم باستان و فرهنگ مسیحیت است، وام‌دار میراث سومى نیز هست که فرهنگ و تمدن اسلامى است و معمولاً آن را انکار می‌کند. حدیدى عنوان اصلى کتاب را از >وعده‌هاى اسلام< در ترجمه به میراث سوم تغییرداده که برگرفته از فصل اول کتاب است (رجوع کنید به حدیدى، 1380ش الف، ص 68).5) حدیث عشق در شرق (تهران 1372ش) تألیف ژان ـ کلود واده. مؤلف در این کتاب کوشیده است ثابت کند نوع ادبى جدیدى که به نام ادبیات دربارى در قرن دوازدهم میلادى در جنوب فرانسه پدید آمده متأثر از ادبیات اندلس است و ادبیات اندلس را نیز اعراب مسلمانى که به اسپانیا راه پیدا کردند به وجود آوردند و محتمل است که اعراب نیز این مضامین را از فرهنگ ایرانى اخذ کرده باشند (رجوع کنید به همان، ص 70ـ76؛ نیز رجوع کنید به واده، پیشگفتار حدیدى، ص 1ـ5).6) از سعدى تا آراگون: تأثیر ادبیات فارسى در ادبیات فرانسه (تهران 1373ش)، کتابى مفصّل در بررسى تأثیر ادبیات فارسى بر ادبیات فرانسه، از آغاز قرن هفدهم میلادى تا 1982/1361ش (زمان مرگ لویى آراگون) است. این کتاب را باید حاصل عمر حدیدى و دستاورد وى از سى سال تدریس ادبیات تطبیقى و تاریخ ادبیات و مطالعه در کتابخانه‌هاى معتبر فرانسه، نظیر کتابخانه ملى و کتابخانه دانشگاه سوربن، دانست (رجوع کنید به حدیدى، 1380ش الف، ص 77). کتاب «دادوستد فرهنگى ایران و فرانسه را در مدت چهار قرن دربرمی‌گیرد» (همو، 1373ش، ص 7) و خواننده می‌تواند مراحل تحول مبادلات فرهنگى میان ایران و فرانسه را به آسانى دنبال کند (همان، ص 8). ترجمه فرانسوى این کتاب، به قلم خود حدیدى، در 1378ش در تهران منتشر شده است.7) دروازه‌هاى آب (هفده گفتار؛ تهران 1376ش)، مجموعه مقالاتى به زبان فرانسه در ادبیات تطبیقى و معارف اسلامى.8) رهروان حقیقت (هفده گفتار؛ تهران 1380ش)، مجموعه مقالاتى به زبان فارسى، عمدتاً در باب ترجمه قرآن و ادبیات تطبیقى، که بعضى از آنها به زبان فرانسه در کتاب دروازه‌هاى آب آمده است.9) ترجمه و تفسیر و واژگان سوره فاتحه و بقره (قم 1421)، با همکارى یحیى علوى، قرآن‌شناس مسلمان شده فرانسوى، داراى دکترا در فلسفه اسلامى از دانشگاه سوربن و استاد دانشگاه مشهد.10) نگاهى در آینه (تهران 1374ش)، که زندگینامه حدیدى به روایت سوم شخص است و سالهاى 1317ش تا 1354ش را دربرمی‌گیرد. او در این کتاب صحنه‌هایى از حوادث سالهاى جنگ جهانى دوم در ایران و وقایع 30 تیر 1331 و 28 مرداد 1332 و آتش‌سوزى منا در 1354ش را، که خود شاهد بوده، به‌تفصیل بیان کرده است.حدیدى علاوه بر شرکت در همایشهاى متعدد، عضو «انجمن نویسندگان فرانسوى زبان» و «انجمن ایران‌شناسى اروپا» و «انجمن مطبوعات فرانسوى زبان» نیز بوده و به دریافت جوایز علمى و فرهنگى متعددى نایل شده که «عنوان شوالیه در افتخارات فرهنگى» از وزارت فرهنگ فرانسه (1372ش/ 1993) از آن جمله است. فرهنگستان زبان و ادب فارسى نیز در 1379ش از وى، به عنوان استاد برگزیده، تقدیر کرد.حدیدى از حیث منش، مردى شریف و متین و معتقد به اعتقادات اسلامى و صاحب اخلاقى کریم بود و پشتکارى شگفت‌انگیز داشت. نثر فارسى او استوار و روشن و دلنشین بود. او اگر عمرى طولانی‌تر می‌یافت، بی‌گمان با تألیف آثار بیشتر به تحکیم و توسعه ادبیات تطبیقى در ایران مدد بیشترى می‌رساند.منابع : جواد حدیدى، از سعدى تا آراگون: تأثیر ادبیات فارسى در ادبیات فرانسه، تهران 1373ش؛ همو، «پیشگامان ادبیات تطبیقى در ایران: گفت و گو با دکتر جواد حدیدى»، ]گفت‌وگو کننده[: امید قنبرى، در زندگینامه و خدمات علمى و فرهنگى دکتر جواد حدیدى، تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1380ش الف؛ همو، «تلاشى بی‌نظیر در عرصه ادبیات تطبیقى: گفت و گو با دکتر جواد حدیدى»، ]گفتگوکنندگان[ : علی‌اصغر محمدخانى و دیگران، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، سال 4، ش 10 و 11 (مرداد و شهریور 1380ب)؛ همو، نگاهى در آینه، تهران 1374 ش؛ فرهنگ آثار ایرانى ـ اسلامى: معرفى آثار مکتوب از روزگار کهن تا عصر حاضر، به سرپرستى احمد سمیعى (گیلانى)، تهران: سروش، 1385ش ـ، ذیل «اسلام از نظر ولتر» (از عبدالمحمد روح بخشان)؛ ژان ـ کلود واده، حدیث عشق در شرق: از سده اول تا سده پنجم هجرى، ترجمه جواد حدیدى، تهران 1372ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

غلامعلی حدادعادل

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده