حدیث منزلت

معرف

<p> از احادیث مشهور نبوی و مورد قبولِ عالمان شیعه و سنّی</p>
متن


حدیث منزلت، از احادیث مشهور نبوی و مورد قبولِ عالمان شیعه و سنّی. این حدیث به معرفی جایگاه و منزلت امام علی علیه‌السلام، نسبت وی با نبی مکرم اسلام و برتری موقعیت آن حضرت بر دیگر اصحاب پرداخته و از نظر عالمان شیعی از احادیث متواتر و از جمله دلایل احقیت امام علی علیه‌السلام برای جانشینی پیامبر اکرم به‌شمار آمده است.از مشهورترین نقلهای این حدیث آن است که پیامبر اکرم خطاب به حضرت علی علیه‌السلام فرمود: «أنتَ مِنّی بِمَنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسی، اِلّاأنـّه لانَبیَّ بَعدی» (رجوع کنید به صنعانی، ج ۵، ص ۴۰۵ـ۴۰۶؛ بخاری، ۱۴۰۷، ج ۷، جزء۴، قسم ۱، ص ۳۰۱؛ ابونعیم اصفهانی،ج ۴، ص ۳۷۵، ج ۷، ص ۱۹۵ـ۱۹۷؛ ج ۸، ص ۳۰۷؛ بیهقی، ج ۱۳، ص ۲۷۵ـ۲۷۶؛ خطیب بغدادی، ج ۴، ص ۴۶۵، ۶۴۲، ج ۵، ص ۳۳۲، ج۱۰، ص ۴۹۹؛ هیثمی، ج ۹، ص ۱۰۹؛ متقی، ج ۱۱، ص ۵۹۹، ج ۱۳، ص ۱۵۱، ۱۹۲).این حدیث با تعابیر و الفاظ مختلف و در زمانها و مکانهای گوناگون از پیامبر اکرم نقل شده است، از جمله روز پیمان اول برادری (قبل از هجرت به مدینه)، روز پیمان دوم برادری (پنج ماه بعد از هجرت به مدینه)، در منزل امّ سلمه، به هنگام تعیین سرپرست برای دختر حمزه، و از همه مشهورتر در غزوه تبوک (رجوع کنید به ابن‌حنبل، ج ۱، ص ۲۷۷، ج ۳، ص ۴۱۷، ج ۷، ص ۵۱۳، ۵۹۱؛ بخاری، ۱۴۰۱، ج ۵، ص ۱۲۹؛ مسلم‌بن حجاج، ج ۲، ص ۱۸۷۰ـ ۱۸۷۱؛ ترمذی، ج ۵، ص ۶۳۸، ۶۴۰ـ۶۴۱؛ نسائی، ص ۵۰ ـ۶۱؛ حاکم‌نیشابوری، ج۳، ص۱۳۳ـ۱۳۴؛ احمدبن‌عبداللّه طبری، ج۳، ص۱۱۷ـ۱۱۹؛ ابن‌کثیر، ج۵، ص۷ـ۸؛ هیثمی، ج۹، ص ۱۱۰؛ عینی، ج۱۶، ص۳۰۱؛ سیوطی، ۱۳۷۰ش، ص ۱۶۸؛ همو، ۱۴۲۱، ج ۳، ص ۲۳۶، ۲۹۱؛ متقی، ج ۱۳، ص ۱۶۳، ۱۷۱ـ۱۷۲؛ نیز رجوع کنید به میرحامد حسین، ج ۲، دفتر۱، ص ۲۹ـ۵۹؛ شرف‌الدین، ص۱۳۰؛ حسینی میلانی، ج ۱۸، ص ۳۶۳ـ۴۱۱).نقلهای‌مختلف حدیث منزلت،همگی،این مضمون‌مشترک را دارند که جایگاه و منزلت امام علی علیه‌السلام نسبت به پیامبر، همانند جایگاه هارون نسبت‌به موسی است. اختلافات اندکی هم که در تعابیر این حدیث وجود دارد، از تکرار آن در مناسبتهای مختلف و نیز نقل به معنا در احادیث، نشئت گرفته است.حدیث مزبور در منابع تاریخی و روایی و کلامی گزارش شده است (برای نمونه رجوع کنید به ابن‌حنبل، ج ۱، ص ۲۷۷، ج ۳، ص ۴۱۷؛ بخاری، ۱۴۰۱، همانجا؛ ترمذی، ج ۵، ص ۶۳۸؛ کلینی، ج۸، ص۱۰۶ـ۱۰۷؛ باقلانی، ص۴۵۷؛ قاضی عبدالجباربن احمد، ج ۱۰، قسم ۱، ص ۱۵۸؛ خطیب بغدادی، ج ۴، ص۴۶۵؛ فخررازی، ج ۲، ص ۲۵۷؛ تفتازانی، ج ۵، ص ۲۹۶)، حتی برخی دانشمندان شیعه، کتابهای مستقلی درباره آن نگاشته‌اند، از جمله میرحامدحسین (متوفی ۱۳۰۶) یک جلد از مجموعه عبقات‌الانوار را به این حدیث اختصاص داده است. حاکم حسکانی (محدّث مشهور، متوفی قرن پنجم؛ ج ۱، ص ۱۹۵) از استادش، ابوحازم حافظ عبدوی، نقل نموده که وی حدیث منزلت را به پنج هزار سند روایت کرده است. بنابه نقل دیگری، ۸۸ نفر از مشهورترین راویان، این حدیث را نقل کرده‌اند (رجوع کنید به حسینی میلانی، ج ۱۷، ص ۲۳ـ۲۸). افرادی چون ابن‌تیمیه (ج ۷، ص ۳۲۶)، عبدالحق دهلوی، گنجیِ شافعی، ابوالقاسم علی ‌بن محسِّن تنوخی و سیوطی نیز به صحت و شهرت آن گواهی داده‌اند (رجوع کنید به میرحامد حسین، ج ۲، دفتر۱، ص ۲۰۴ـ ۲۰۶؛ حسینی میلانی، ج ۱۷، ص ۱۵۱ـ۱۶۲). به علاوه، محمد بن اسماعیل بخاری در صحیح خویش این حدیث را نقل کرده است (رجوع کنید به ج ۴، ص ۲۰۸، ج ۵، ص ۱۲۹).این حدیث در کتابهای سیره و تاریخ، به‌ویژه کتابهای اهل سنّت، نیز نقل شده است (رجوع کنید به حاکم نیشابوری، ج ۳، ص ۱۳۳ـ ۱۳۴؛ مفید، ص ۸۱ـ۸۴؛ ابن‌عبدالبرّ، ج ۳، ص ۱۰۹۷ـ۱۰۹۸؛ ابن‌اثیر، ۱۳۹۹ـ۱۴۰۲، ج ۲، ص ۲۷۸؛ سبط ابن‌جوزی، ص ۲۷ـ ۲۸؛ ابن ‌ابی ‌الحدید، ج ۱۳، ص ۲۱۱؛ جوینی خراسانی، ج ۱، ص ۱۲۲؛ هیثمی، ج ۹، ص ۱۱۱؛ ابن‌حجر عسقلانی، ج ۲، ص ۵۰۹؛ سیوطی، ۱۳۷۰ش، همانجا؛ حلبی، ج۳، ص ۱۸۷ـ ۱۸۸؛ قندوزی، ج۱، ص۱۱۱ـ۱۱۲، ۱۳۷؛ حسینی فیروزآبادی، ج ۱، ص ۳۴۷ـ۳۶۴؛ خضری، ص ۱۶۹). ابن ‌ابی‌الحدید (همانجا) آن را مورد اتفاق جمیع فرق اسلامی، و ابن‌عبدالبرّ (ج ۳، ص ۱۰۹۷) آن را از درست‌ترین و استوارترین روایات دانسته است. در برخی منابع، طرق این حدیث به ‌تفصیل ذکر شده است (برای نمونه رجوع کنید به ابن‌عبدالبرّ، همانجا؛ ابن‌عساکر، ج ۱، ص ۳۰۶ـ۳۹۱). حاکم نیشابوری (ج ۳، ص ۱۳۴) طریق حدیث را صحیح دانسته و حافظ ذهبی نیز در تلخیص المستدرک (رجوع کنید به حاکم نیشابوری، همانجا) بر صحت آن تأکید کرده است، حتی مخالفان و معاندان امام علی علیه‌السلام نیز نتوانسته‌اند این حدیث را رد کنند و ناگزیر به پذیرش آن شده و گاه، ناخواسته، آن را نقل کرده‌اند. بنابه نقل خطیب بغدادی (ج ۸، ص ۲۶۲)، ولیدبن عبدالملک اموی هم اصل این حدیث را پذیرفته و لفظ «هارون» را به «قارون» تبدیل کرده بوده است. مأمون عباسی نیز به هنگام احتجاج با فقها، به این حدیث استناد کرده است (ابن‌عبدربّه، ج ۵، ص ۳۵۷ـ۳۵۸). بنابه نقل خطیب بغدادی (ج ۸، ص ۴۹۸)، عمر با استناد به حدیث منزلت، فردی را که به علی علیه‌السلام دشنام می‌داد منافق خواند.معاویه هم حدیث منزلت را انکار نکرد و وقتی از سعدبن ابی‌وقاص پرسید: «چرا علی را دشنام نمی‌دهی؟» سعد پاسخ گفت: «به‌سبب سه فضیلتی که رسول خدا برای علی ذکر کرده است»، آنگاه حدیث منزلت را نقل کرد و معاویه نیز از واداشتن سعدبه دشنام‌گویی علی علیه‌السلام دست برداشت (ابن‌اثیر، ۱۹۷۰ـ۱۹۷۳، ج۴، ص۱۰۴ـ۱۰۵؛ ابن‌حجر عسقلانی، همانجا؛ قندوزی، ج ۱، ص ۱۶۱؛ شرف‌الدین، ص ۱۳۲ـ۱۳۳).پس در بین صحابه نیز افرادی چون سعدبن ابی‌وقاص بودند که با وجود مخالفت صریح با امام علی و تن زدن از بیعت با آن حضرت، حدیث منزلت را نقل می‌کردند و آن را از افتخارات امام علی می‌دانستند. سعد از مهم‌ترین راویان این حدیث است و فرزندان سعد و افرادی چون سعیدبن مسیب و عایشه این حدیث را از وی نقل کرده‌اند (رجوع کنید به خطیب بغدادی، ج ۴، ص ۶۴۲، ج ۵، ص ۳۳۲، ج۱۰، ص ۴۹۹).سعیدبن مسیب حدیث منزلت را از عامر، فرزند سعد، روایت کرده و بعد، برای اطمینان، نزد سعد رفته و پرسیده: «آیا خود او حدیث را از پیامبر شنیده؟» و سعد بر صحت حدیث تأکید کرده است (رجوع کنید به صنعانی، ج ۱۱، ص ۲۲۶؛ ابن‌حنبل، ج ۱، ص ۲۸۲، ۲۸۵؛ مسلم‌ بن حجاج، ج ۲، ص۱۸۷۰؛ ابن‌اثیر، ۱۹۷۰ـ ۱۹۷۳، ج ۴، ص ۱۰۶؛ ابن‌طاووس، ج ۱، ص۷۰، ۷۴).زیدبن ارقم نیز از جمله اصحابی است که این حدیث را نقل کرده و در گزارش خود این مطلب را نیز افزوده است که وقتی رسول‌خدا، حضرت‌علی‌را به‌جای خود در مدینه گماشت، گروهی تصور کردند که پیامبر از علی ناراحت است. وقتی این سخن به گوش حضرت علی رسید، آن را نزد پیامبر باز گفت و رسول خدا در پاسخ، حدیث‌منزلت را بیان فرمود (رجوع کنید به هیثمی، ج۹، ص۱۱۱).حاکم نیشابوری این حدیث را صحیح‌الاِسناد دانسته و از ابن‌عباس نقل کرده که پیامبر اکرم در غزوه تبوک این حدیث را فرموده است. ابن‌عباس همچنین نقل کرده است که رسول اکرم در ادامه، به علی فرمود: «شایسته نیست من بروم جز آنکه تو جانشین من باشی» و نیز فرمود: «پس از من تو ولیّ هر زن و مرد مؤمن خواهی بود» (رجوع کنید به ابن‌حنبل، ج۱، ص۵۴۵؛ حاکم‌نیشابوری، ج۳، ص۱۳۴؛ ابن‌کثیر، ج ۷، ص ۳۵۱؛ برای نقلهای دیگر قسمت دوم عبارت پیامبر رجوع کنید به نسائی، ص۶۴؛ محمدبن جریر طبری، ج۳، ص ۱۲۹؛ ابن‌حجر هیتمی، ص ۱۲۴؛ قزوینی، ص ۸۲ـ۸۷).این حدیث، علاوه بر فضیلت امام‌علی، برخلافت و عصمت ایشان نیز دلالت دارد، زیرا پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله، به‌جز نبوت، همه فضائل و ویژگیها و مناصب هارون را برای حضرت علی ثابت کرده است. بنا بر آیات قرآن، حضرت موسی از خدا خواست تا برادرش، هارون، را وزیر او سازد و در امر رسالت شریکش گرداند تا یاری‌اش دهد (طه: ۲۹ـ۳۲). خدا با درخواست او موافقت کرد (طه: ۳۶) و هارون، در غیاب موسی، جانشین او شد (اعراف: ۱۴۲)؛ بنابراین، تمام مناصب حضرت موسی برای برادرش نیز بوده است و اگر او بعد از موسی زنده می‌ماند، جانشین وی می‌شد (هارون چهل سال پیش از موسی درگذشت).هارون نزد موسی دارای مقامها و جایگاههای فراوان بوده است و از اینجا می‌توان به عظمت مقام امام علی و سزاواری او بر خلافت بعد از رسول‌اکرم پی‌برد. با تکیه بر ماجرای هارون و موسی در قرآن، هارون وزیر و شریک موسی در کارش بود، پس علی نیز در امر خلافت و ولایت، جز نبوت، شریک پیامبر بود (رجوع کنید به میرحامد حسین، ج ۲، دفتر۱، ص ۸۶ـ۸۸)؛ هارون دومین شخصیت بعد از موسی در میان بنی‌اسرائیل بود، علی هم در میان امت پیامبر چنین بود؛ هارون برادر موسی بود و علی به دلیل حدیث متواتر مؤاخات، که در کتب شیعه و سنّی نقل شده است، برادر رسول خدا بود؛ هارون برترین فرد قوم موسی نزد خدا و پیامبرش بود، علی نیز چنین بود (رجوع کنید به همان، ج ۲، دفتر۱، ص ۱۰۴ـ۱۱۰)؛ هارون خلیفه موسی در غیبتش به‌طور مطلق بود، علی نیز چنین بود، به‌ویژه با تصریح پیامبر که فرمود : «لاینبغی أن أذهب اِلّا و أنت خَلیفَتی» (رجوع کنید به ابن‌حنبل، همانجا)؛ هارون عالم‌ترین فرد قوم موسی بود، علی هم به تصریح پیامبر عالم‌ترین فرد بعد از پیامبر بود (رجوع کنید به متقی، ج ۱۱، ص ۶۱۴؛ میرحامد حسین، ج ۲، دفتر۱، ص ۱۱۳ـ۱۲۹)؛ اطاعت از هارون بر یوشع‌بن نون (وصی موسی) و امت موسی واجب بود، اطاعت از علی نیز با فرض وصایت ابوبکر، عمر، عثمان یا هر فرد دیگری، بر آنها واجب بود (رجوع کنید به میرحامد حسین، ج ۲، دفتر۱، ص ۸۸ـ۹۳)؛ هارون محبوب‌ترین فرد نزد خدا و موسی بود، علی نیز این‌گونه بود؛ خدا پشت موسی را با برادرش، هارون، نیرومند و محکم ساخت و پشت پیامبر اکرم را با علی؛ هارون معصوم از خطا و نسیان بود، و علی نیز چنین بود (رجوع کنید به همان، ج ۲، دفتر۱، ص۱۰۰ـ۱۰۴).صحت این حدیث را بیشتر عالمان اهل‌سنّت پذیرفته‌اند. با وجود این، درباره دلالت حدیث بر امامت سیاسی حضرت علی، با عالمان شیعی اختلاف‌نظر دارند. گروهی این حدیث را تنها ناظر بر ماجرای غزوه تبوک دانسته (برای نمونه رجوع کنید به ابن‌تیمیه، ج ۷، ص ۳۲۲) و عده‌ای دایره را تنگ‌تر گرفته و گفته‌اند پیامبر، علی را فقط جانشین خود در شهر مدینه یا در میان خاندانش قرار داد (رجوع کنید به باقلانی، ص ۴۵۷؛ میرحامد حسین، ج ۲، دفتر۱، ص ۷۴ـ۷۶). با این همه، بسیاری از آنان، این حدیث را منحصر به ماجرای تبوک نمی‌دانند و معتقدند که پیامبر در مناسبتهای دیگر نیز چنین فرموده است. به هرحال، همه آنان جانشینی علی به‌جای پیامبر را فی‌الجمله باور دارند و با عالمان شیعی هم‌رأی‌اند، هرچند در تفصیل و جزئیات اختلاف‌نظر دارند. ابن‌ابی‌الحدید (ج۱۳،ص۲۱۱) در تأیید وزارت حضرت علی، به کتاب و سنّت استناد کرده و از کتاب به آیات ۲۹ تا ۳۲ سوره طه (آیات مربوط به موسی و هارون)، و از سنّت به حدیث منزلت استشهاد کرده و بر آن است که تمام مراتب هارون برای امام علی ثابت می‌شود و اگر پیامبر، خاتم‌الانبیا نبود، حتی حضرت علی، در امر رسالتش هم شریک می‌شد.برخی عالمان سنّی در سندیت حدیث تشکیک کرده و برخی آن را از آحاد شمرده‌اند (برای نمونه رجوع کنید به آمدی، ص ۱۶۷). برخی نیز به رأی آمدی استناد کرده و گفته‌اند پذیرفتن صحت حدیث بدان معنا نیست که تمام مناصب و مقامهای حضرت رسول، جز نبوت، برای علی ثابت شود، بلکه ظاهر حدیث دلالت می‌کند که علی فقط در مدت غیبت پیامبر و رفتنش به تبوک، آن هم درخصوص امور مربوط به خانواده پیامبر، خلیفه و جانشین آن حضرت بوده است، چنان‌که هارون در مدت غیبت موسی خلیفه او بود و نیز بر فرض که این، خلافت عام باشد، این عام با کلمه «الّا» در مورد نبوت تخصیص خورده است و به‌همین دلیل در باقی موارد، یا حجت نیست یا حجیت آن ضعیف است. آنان همچنین دلیل نقضی می‌آورند که پیامبر بارها در امور مختلف، کسانی را غیر از علی، جانشین خود ساخت، ولی لازمه این کار، آن نبود که آنان مستحق خلافت باشند (رجوع کنید به باقلانی، ص ۴۵۹ـ۴۶۲؛ جرجانی، ج ۸، ص ۳۶۲ـ۳۶۳؛ ابن‌حجر هیتمی، ص ۴۹ـ۵۰؛ حلبی، ج ۳، ص ۱۸۸).از دیگر اشکالاتی که بر دلالت حدیث منزلت وارد شده، این است که هارون مرتبه خلافت و سایر مراتب را در زمان زندگی حضرت موسی داشته است، زیرا وی قبل از موسی درگذشت، پس ممکن است علی نیز منزلتهای هارون را در زمان حیات رسول خدا دارا بوده باشد؛ بنابراین، حدیث منزلت را نمی‌توان نص بر خلافت بعد از وفات پیامبر دانست (رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن احمد، ج ۱۰، قسم ۱، ص ۱۵۹ـ۱۶۰؛ جرجانی، ص ۸، ۳۶۳؛ میرحامد حسین، ج ۲، دفتر۱، ص ۸۶).عالمان شیعه به اشکالات مزبور چنین پاسخ داده‌اند :۱) کلمه استثنا (اِلّا أنـَّه لانبیَّ بعدی) صراحت در عموم دارد و این شئونات در زمان حیات و بعد از وفات رسول خدا برای علی ثابت است، وگرنه احتیاجی به استثنا نبود. به قول طبرسی در اسرارالامامة (ص ۲۵۲)، محدّثان اجماع دارند که حدیث منزلت از پیامبر صادر شده است و پیامبر در ماجرای غزوه تبوک، علی را در مدینه جانشین خویش کرد و او را عزل نکرد. بنابراین، او خلیفه آن حضرت در مدینه بود و کسی که بعد از پیامبر و به جای او، با اجازه شخص پیامبر جانشین او در مدینه است، جانشین او در سایر شهرها و کشورها نیز خواهد بود. اینکه پیامبر، علی را جانشین خویش کرد، به سبب هیبت خاص علی بود که منافقان جرأت نداشتند با وجود آن حضرت، دست به کاری بزنند (رجوع کنید به سماوی، ج ۱ ص ۲۳۹)، حتی پیامبر اسامی فرزندان علی را همچون اسامی فرزندان هارون قرار داد و آنان را حسن و حسین نامید و فرمود: من آنها را به اسامی فرزندان هارون، یعنی شُبَّر و شُبَیر، نامیدم (رجوع کنید به ابن‌حنبل، ج ۱، ص ۱۵۸؛ حاکم نیشابوری، ج ۳، ص ۱۶۸؛ متقی، ج ۱۲، ص ۱۱۷ـ۱۱۸؛ مجلسی، ج ۱۰۱، ص۱۱۰ـ۱۱۲).۲) با توجه به مقایسه علی علیه‌السلام با هارون و دلالتِ ظواهر آیات قرآن (رجوع کنید به طه: ۲۹ـ۳۲، ۳۶؛ اعراف: ۱۴۲)، اطاعت از علی واجب است و او خلیفه رسول خدا و شریک در امر او، به جز نبوت، است. کسی که حدیث منزلت را بشنود و آیات مذکور را نیز در کنار آن بگذارد، تمام این منزلتها به ذهن او متبادر می‌شود و شکی در اراده آن منزلتها در این کلام پیامبر باقی نمی‌ماند. به‌علاوه، پیامبر به‌روشنی بیان داشت: «شایسته نیست من بروم، جز آنکه تو جانشین من باشی» و بسیاری از بزرگان اهل سنّت نیز آن را صحیح می‌دانند. پیامبر در اینجا آشکارا فرموده است که اگر او را جانشین خود نکنند، کار ناشایستی انجام داده‌اند، و چنین چیزی امکان ندارد، چون پیامبر از طرف خدا مأمور تعیین جانشین است، چنان‌که در تفسیر آیه ۶۷ سوره مائده بیان شده است (یااَیها الرَّسول بَلِّغ...) و هرکس در عبارات «فما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و «اِنَّهُ لاینْبَغی اَنْ اَذهَبَ اِلّا و اَنتَ خَلیفَتی» تدبر کند، درمی‌یابد که هردو یک هدف دارند (شرف‌الدین، ص ۱۳۱). شاید باتوجه به دلالت روشن این حدیث بر شایستگی امام علی برای جانشینی و خلافت بود که حتی مأمون، خلیفه عباسی، در مناظره با علمای عصر خود، با استفاده از این حدیث، احقیت حضرت علی علیه‌السلام بر خلافت را ثابت کرد (رجوع کنید به ابن‌عبدربّه، ج ۵، ص ۳۵۷ـ۳۵۸).۳) علمای شیعه در پاسخ به کسانی که با استناد به رأی آمدی، حدیث منزلت را از آحاد دانسته‌اند، گفته‌اند: بی‌تردید این حدیث، صحیح، مستفیض، بلکه متواتر است و به قول محدّثان، این روایت از «أصَحّ السّنن و أثبت الآثار» است و حتی ذهبی در تلخیص المستدرک (حاکم نیشابوری، ج ۳، ص ۱۳۴) به صحت آن گواهی داده است. اگر این حدیث صحیح نبود، بخاری آن را نقل نمی‌کرد. به‌علاوه، معاویه، دشمن سرسخت امام علی، که دستور به سبّ و لعن و جعل حدیث برضد آن حضرت داده بود، نه تنها حدیث منزلت را انکار نکرد، بلکه خودش نیز آن را روایت کرد (ابن‌حجر هیتمی، ص ۱۷۹). بسیاری دیگر از صحابه نیز آن را نقل کرده‌اند و ازاین‌رو، تشکیک سندی آمدی درخور اعتنا نیست.۴) در پاسخ به این اشکال که مورد حدیث، خاص است و شامل همه موارد نمی‌شود و عام مخصوص در باقی موارد حجت نیست، گفته شده است اهل زبان و عرف عرب چنین اختصاصی از حدیث نمی‌فهمند، بلکه با التفات به استثنا شدن نبوت، دلالت آن را بر عموم منزلتها و جایگاهها بیشتر و قوی‌تر می‌دانند. پس اینکه گفته شده است حدیث بر مورد خاص دلالت دارد، از دو جهت نادرست است: ۱) حدیث عام است و مورد مخصصی در آن نیست؛ ۲) تنها به غزوه تبوک منحصر نمی‌شود و چه در کتب اهل سنّت و چه شیعه آمده که پیامبر این مطلب را بارها در جاهای مختلف فرموده است.اما این مدعا که عام مخصوص، در باقی موارد حجت نیست، درصورتی که مخصص مجمل نباشد و به خصوص اگر متصل باشد، صحیح نیست، چنان که در حدیث منزلت این‌گونه است. به‌علاوه، عرف‌چنین می‌فهمد و نیز سیره مستمر مسلمانان و غیر آنان این است که به عموماتِ تخصیص خورده احتجاج می‌کنند. به علاوه، اگر قرار باشد این‌گونه عمومات از درجه اعتبار و حجیت ساقط شوند، باب علم فقه و سایر علوم بسته خواهد شد (رجوع کنید به میرحامد حسین، ج ۲، دفتر۱، ص ۷۹ـ ۸۶؛ شرف‌الدین، ص ۱۳۶ـ۱۳۸). خود صحابه نیز چنین دریافتی از روایت داشته‌اند. مثلاً، وقتی از جابربن عبداللّه انصاری درباره معنای حدیث منزلت پرسیدند، پاسخ داد پیامبر با این سخن علی را جانشین خویش در میان امتش، در زندگانی و پس از مرگ خود، قرار داده و اطاعت از او را بر شما واجب گردانده است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ص ۷۴).در منابع شیعی و سنّی، حدیثی از امام سجاد با اندکی تفاوت نقل شده است (رجوع کنید به همانجا؛ خطیب بغدادی، ج۱۰، ص ۴۹۹). ابن‌بابویه (ص ۷۴ـ۷۵) در ذیل این حدیث بیان می‌دارد که ما و مخالفان، بر حدیث منزلت اجماع داریم و این حدیث دلالت می‌کند بر اینکه در هر حال، منزلت علی نسبت به پیامبر همانند منزلت هارون به موسی در تمام حالاتش است (برای بیان اشکالات در این باره و رد آنها رجوع کنید به همان، ص ۷۵ـ۷۹). ابن‌ابی‌الحدید (ج ۱۳، ص۲۱۰ـ ۲۱۲) نیز در شرح خطبه معروف به قاصعه (رجوع کنید به نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲)، ذیل این جمله امیرمؤمنان علیه‌السلام به‌نقل از پیامبر اکرم که «انّک لَسْتَ بنَبیٍّ و للنّک لَوَزیرٌ» حدیث منزلت را به عنوان حدیث مُجْمَعٌ علیه آورده و آن را دالّ بر عموم‌المنزله دانسته است.



منابع : علاوه بر قرآن؛ علی‌بن محمد آمدی، الامامة من أبکار الأفکار فی اصول‌الدّین، چاپ محمد زبیدی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ـ۱۳۸۷/۱۹۶۵ـ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، چاپ محمد ابراهیم بنا و محمد احمد عاشور، قاهره ۱۹۷۰ـ۱۹۷۳؛ همو، الکامل فی‌التاریخ، بیروت ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶/ ۱۹۶۵ـ۱۹۶۶، چاپ افست ۱۳۹۹ـ۱۴۰۲/ ۱۹۷۹ـ۱۹۸۲؛ ابن‌بابویه، معانی‌الأخبار، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم ۱۳۶۱ش؛ ابن‌تیمیه، منهاج‌السنة النبویة، چاپ محمد رشاد سالم، ]ریاض[ ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛ ابن‌حجر عسقلانی، کتاب الاصابة فی تمییزالصحابة، مصر ۱۳۲۸، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حجر هیتمی، الصواعق المحرقة فی‌الرد علی اهل ‌البدع و الزندقة، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، قاهره ۱۳۸۵/۱۹۶۵؛ ابن‌حنبل، مسندالامام احمدبن محمدبن حنبل، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۳؛ ابن‌طاووس، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛ ابن‌عبدربّه، العقدالفرید، ج ۵، چاپ عبدالمجید ترحینی، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۳؛ ابن‌عساکر، ترجمةالامام علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام من تاریخ مدینة دمشق، چاپ محمدباقر محمودی، ج ۱، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۰؛ ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ محمدبن طیب باقلانی، کتاب تمهید الاوائل و تلخیص الدلائل، چاپ عمادالدین احمد حیدر، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۳؛ محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح‌البخاری، ]چاپ محمد ذهنی‌افندی[، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ همو، کتاب‌التاریخ الکبیر، ]بیروت?۱۴۰۷/ ۱۹۸۶[؛ احمدبن حسین بیهقی، السنن‌الکبری، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳؛ محمدبن عیسی ترمذی، الجامع‌الصحیح و هو سنن الترمذی، ج ۵، چاپ ابراهیم عطوه عوض، بیروت ]بی‌تا.[؛ مسعودبن عمر تفتازانی، شرح ‌المقاصد، چاپ عبدالرحمان عمیره، قاهره ۱۴۰۹/۱۹۸۹؛ چاپ افست قم ۱۳۷۰ـ۱۳۷۱ش؛ علی‌بن محمد جرجانی، شرح المواقف، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر ۱۳۲۵/ ۱۹۰۷، چاپ افست قم ۱۳۷۰ش؛ ابراهیم‌بن محمد جوینی خراسانی، فرائدالسمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین و الائمة من ذریتهم علیهم‌السلام، چاپ محمدباقر محمودی، بیروت ۱۳۹۸ـ۱۴۰۰/ ۱۹۷۸ـ۱۹۸۰؛ محمدبن عبداللّه حاکم نیشابوری، المستدرک علی‌الصحیحین، و بذیله التلخیص للحافظ‌ الذهبی، بیروت : دارالمعرفة، ]بی‌تا.[؛ عبیداللّه‌بن عبداللّه حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، چاپ محمدباقر محمودی، تهران ۱۴۱۱/۱۹۹۰؛ مرتضی حسینی فیروزآبادی، فضائل الخمسة من الصحاح‌الستة، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛ علی حسینی میلانی، نفحات الازهار فی خلاصة عبقات الانوار، قم ۱۳۸۴ش؛ علی‌بن ابراهیم حلبی، السیرةالحلبیة، چاپ عبداللّه محمد خلیلی، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲؛ محمد خضری، اتمام الوفاء فی سیرةالخلفاء، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛ خطیب بغدادی؛ سبط ابن‌جوزی، تذکرةالخواص، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ مهدی سماوی، الامامة فی ضوء الکتاب و السّنة، ج ۱، کویت ۱۳۹۹/۱۹۷۹؛ عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، تاریخ‌الخلفاء، چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قم ۱۳۷۰ش؛ همو، الدرالمنثور فی‌التفسیر بالمأثور، چاپ نجدت نجیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۱؛ عبدالحسین شرف‌الدین، المراجعات، چاپ حسین راضی، قم ۱۴۱۶؛ عبدالرزاق‌بن همام صنعانی، المصنَّف، چاپ حبیب‌الرحمان اعظمی، بیروت ۱۴۰۳ / ۱۹۸۳؛ حسن‌بن علی طبرسی، اسرارالامامة، مشهد ۱۳۸۰ش؛ احمدبن عبداللّه طبری، الریاض النضرة فی مناقب العَشرَة، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴؛ محمدبن جریر طبری، تاریخ (بیروت)؛ علی‌بن ابی ‌طالب (ع)، امام اول، نهج‌البلاغه، ترجمه جعفر شهیدی، تهران ۱۳۷۱ش؛ محمودبن احمد عینی، عمدةالقاری: شرح صحیح‌البخاری، چاپ عبداللّه محمود محمد عمر، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۱؛ محمدبن عمر فخررازی، البراهین در علم کلام، چاپ محمدباقر سبزواری، تهران ۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲ش؛ قاضی عبدالجباربن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، ج ۱۰، چاپ محمود محمد قاسم، ]بی‌جا، بی‌تا.[؛ علاءالدین قزوینی، مع‌الدکتور موسی‌الموسوی فی کتابه‌الشیعة و التصحیح، قم ۱۴۱۴/۱۹۹۴؛ سلیمان‌بن ابراهیم قندوزی، ینابیع المَودَّةِ لِذَویِ القُربی، چاپ علی جمال اشرف حسینی، قم ۱۴۱۶؛ کلینی؛ علی‌بن حسام‌الدین متقی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، چاپ بکری حیانی و صفوة سقا، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹؛ مجلسی؛ مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، استانبول ۱۴۱۳/۱۹۹۲؛ محمدبن محمد مفید، الارشاد، قم: مکتبة بصیرتی، ]بی‌تا.[؛ میرحامد حسین، عبقات الانوار فی امامة الائمة الاطهار علیهم‌السلام، ج ۲، دفتر۱، چاپ عبدالرحیم مبارک و دیگران، مشهد ۱۳۸۳ش؛ احمدبن علی نسائی، تهذیب خصائص الامام علی، چاپ ابواسحاق حوینی اثری، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛ علی‌بن ابوبکر هیثمی، مجمع‌الزوائد و منبع‌الفوائد، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.


نظر شما
مولفان
علی آقانوری ,
گروه
رده موضوعی
جلد 12
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده