حدیث (۱)

معرف

سخنان پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله که در کنار قرآن دو منبع اصلى عقاید، معارف و تشریع احکام در دین اسلام است

متن


حدیث (۱)، سخنان پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله که در کنار قرآن دو منبع اصلى عقاید، معارف و تشریع احکام در دین اسلام است. نزد شیعیان، حدیث امامان علیهم‌السلام در حکم حدیث پیامبر است. در تمدن اسلامى حدیث جایگاهى رفیع داشته و در همه علوم اسلامى، از قبیل تفسیر قرآن، فقه، اصول فقه، کلام، اخلاق، تاریخ و نیز فرهنگ عمومى مسلمانان سهمى بسزا داشته است. بدین‌جهت از صدر اسلام تاکنون، به‌جز دوره کوتاهى که پس از رحلت پیامبر اکرم برخى اختلاف‌نظرها درباره روایت و کتابت آن پیش آمد، نزد همه مذاهب اسلامى روایت حدیث به دو شکل مکتوب و شفاهى، رواج یافته و چندین علم با موضوع «حدیث» تأسیس شده و گاه نیز به مناسبت، پژوهشهایى خاص در حوزه حدیث صورت گرفته است و در کنار روایت حدیث*، علومى مانند درایة الحدیث*، علم‌الحدیث*، غریب‌الحدیث*، مختلف‌الحدیث، علم رجال*، شکل گرفته است. علاوه بر این، آثار فراوان و متنوع حدیثى در طول چهارده قرن تدوین یافته و مورد توجه عالمان حدیث قرار گرفته است. در این دانشنامه به اقتضاى مقام، عناوین زیادى به موضوع حدیث اختصاص یافته‌است، از آن جمله است : تخریج*، تحمل حدیث*، تدوین حدیث*، جامع حدیث*، جرح و تعدیل*، خبر واحد*، سنّت*، نقد حدیث*، وضع حدیث*.در این مقاله مباحث حدیث از چند بُعد بررسى شده است:۱) واژگان۲) حدیث و قرآن۳) حدیث و تفسیر۴) حدیث و کلام۵) حدیث و اخلاق۶) حدیث و فلسفه۷) حدیث و تصوف و عرفان۸) حدیث و تاریخ۹) حدیث و ادبیات و فرهنگ عامه۱۰) حدیث و موضوع‌بندى۱۱) گونه‌هاى تألیفات حدیثى۱۲) پژوهشهاى حدیثى مسلمانان۱۳) حدیث‌پژوهى در غربگفتنى است که بحث رابطه حدیث و فقه، باتوجه به جایگاه حدیث در آن علم، به استقلال در مقاله فقه* می‌آید.۱) واژگان. حدیث در لغت به معناى چیز تازه (خلیل‌بن احمد، ج ۲، ص ۱۷۷، ذیل «حدث»)، ضد قدیم (ابن‌جماعه، ص ۳۰؛ سیوطى، ج ۱، ص ۲۳) و مطلق کلام و خبر است، خواه کم باشد خواه زیاد (ازهرى، ج ۴، ص ۴۰۵، ذیل «حدث»؛ ابن‌جماعه؛ سیوطى، همانجاها) و به تعریف جامع‌تر، هر سخنى است که انسان از طریق شنیدن یا وحى، در خواب یا بیدارى، با آن مواجه شود (راغب اصفهانى، ذیل «حدث»). حدیث مشتق از «حدث» به معناى پدید آمدن چیزى است که قبلا نبوده است (ابن‌فارس، ذیل «حدث») و سخن و کلام را از آن‌رو حدیث نامیده‌اند که اجزاى آن به‌تدریج و پی‌درپى پدیدار می‌شوند (رجوع کنید به همانجا؛ ابن‌جماعه؛ سیوطى، همانجاها). جمع حدیث، برخلاف قاعده، احادیث است (رجوع کنید به ابن‌منظور، ذیل «حدث»؛ ابن‌جماعه، همانجا)، زیرا مفرد احادیث، اُحدوثه است که مترادف است با حدیث (رجوع کنید به ازهرى؛ ابن‌جماعه، همانجاها). واژه حدیث در قرآن ۲۸ بار، ۲۳ بار به صورت مفرد و ۵ بار به صورت جمع، در اشاره به قرآن، سرگذشت پیشینیان و در موارد متعددى به معناى مطلق کلام و خبر به کار رفته است (براى نمونه رجوع کنید به تحریم: ۳؛ طه: ۹؛ طور: ۳۴؛ نجم: ۵۹؛ نساء: ۷۸، ۱۴۰).حدیث در اصطلاح اهل‌سنّت عبارت است از آنچه به پیامبر اکرم نسبت داده شود (ابن‌حجر عسقلانى، ۱۳۰۰ـ۱۳۰۱، ج ۱، ص ۱۷۳)، از قول و فعل و تقریر (ابن‌تیمیه، ص ۵؛ سخاوى، ج ۱، ص ۲۱؛ سیوطى، همانجا؛ انصارى، ص ۴۱) و صفاتِ خَلقى و خُلقى (سخاوى، همانجا) و حتى حرکات و سکنات آن حضرت در خواب و بیدارى (همانجا). به سیره، فضائل و ویژگیهاى پیامبر اکرم در پیش از بعثت نیز حدیث اطلاق شده است (رجوع کنید به ابن‌تیمیه، ص ۷ـ۸). عده‌اى حدیث را شامل قول، فعل و تقریرِ صحابه و تابعین (رجوع کنید به سیوطى؛ انصارى، همانجاها) و علما و صُلحا (براى نمونه رجوع کنید به شهیدثانى، ص ۵۴) نیز دانسته‌اند. نورالدین عتر (ص ۲۷) حتى صفات خَلقى و خُلقى صحابه و تابعان را نیز در تعریف حدیث گنجانده است.حدیث در اصطلاح علماى شیعه عبارت است از کلامى که قول، فعل یا تقریر معصوم را گزارش کند (رجوع کنید به شیخ بهائى، ص ۴۱۲؛ میرزاى قمى، ج ۱، ص ۴۰۹؛ مامقانى، ج ۱، ص ۵۷) و اطلاق آن بر آنچه از غیر معصوم رسیده از باب مَجاز است (رجوع کنید به شیخ بهائى، همانجا؛ صدر، ص ۸۱).بنابر تعریف نخست، حدیث به چهار قسم تقسیم می‌شود : قولى، یعنى هر کلامى غیر از قرآن که از پیامبر اکرم صادر شده است؛ فعلى، یعنى هر گزارشى که راجع به اعمال و افعال پیامبر اکرم است؛ تقریرى، یعنى هر سخن یا فعلى که از صحابه سرزده و پیامبر اکرم با سکوت و عدم انکار یا با اظهار تأیید و تحسین خود بر آن صحه نهاده است؛ و وصفى، یعنى هر آنچه درباره ویژگیهاى جسمانى یا اخلاقى پیامبر اکرم نقل شده است (رجوع کنید به ستامونى اثرى، ص ۵۰ـ۵۶). گاهى در بیان وجه تسمیه حدیث، به حدوث آن در قبال قرآن، که قدیم است، استدلال شده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، ۱۳۰۰ـ۱۳۰۱، همانجا)؛ اما این استدلال، با توجه به اطلاق لفظ حدیث بر قرآن در خود قرآن (براى نمونه رجوع کنید به کهف: ۶؛ زمر: ۲۳) و نیز به کارگیرى این اصطلاح از سوى معتقدان به حدوث قرآن، درست به نظر نمی‌رسد.هر حدیثى از دو بخش تشکیل شده است: متن و سند. متن در لغت به معناى پشت، قسمت آشکار هر چیز، رویه، و بخش مرتفع و سخت زمین (رجوع کنید به خلیل‌بن احمد؛ جوهرى؛ ابن‌منظور، ذیل «متن») است و در اصطلاح عبارت است از الفاظ حدیث که معنا را افاده می‌کند (سیوطى، همانجا؛ درباره ارتباط معانى لغوى متن با معناى اصطلاحى آن رجوع کنید به همانجا). سند در لغت به معناى بخش مرتفع زمین که به کوه پیوسته و نیز نوعى لباس است (رجوع کنید به خلیل‌بن احمد؛ جوهرى؛ ابن‌منظور، ذیل «سند»)، و در اصطلاح، طریق متن یا زنجیره راویان متن است (شهیدثانى، ص ۵۵). سند را خبر دادن از طریق متن نیز گفته‌اند (رجوع کنید به ابن‌جماعه، ص ۲۹؛ سیوطى، ج ۲، ص ۲۲)؛ اما تعریف نخست صحیح‌تر به نظر می‌رسد، زیرا خبردادن از طریق متن، اِسناد است (رجوع کنید به شهیدثانى، همانجا؛ مامقانى، ج ۱، ص ۵۱ـ۵۲).اصطلاح حدیث با اصطلاحات خبر*، اثر* و سنّت* ارتباط معنایى و کاربردى دارد.درباره ارتباط معنایى خبر و حدیث و نسبت این دو با یکدیگر، ابن‌حجر عسقلانى (۱۴۰۳، ص ۹ـ۱۰) سه قول را مطرح کرده است: الف) قول به ترادف حدیث و خبر. ب) آنچه از پیامبر اکرم نقل شده باشد حدیث و آنچه از غیر ایشان نقل شده باشد خبر خوانده شده و از این‌رو به کسانى که به تاریخ و مانند آن اشتغال دارند «اَخبارى» و به افرادى که با سنّت نبوى سر و کار دارند «محدّث» اطلاق شده است. ج) نسبت بین خبر و حدیث نسبت عموم و خصوص مطلق است؛ یعنى هر حدیثى خبر است، اما هر خبرى حدیث نیست. اما چون سخن ابن‌حجر عسقلانى، به سبب تعریف نشدن حدیث در آن، ابهام دارد، دیگر علماى حدیث با توجه به تعریفى که خود از حدیث داشته‌اند، آن را تفسیر و تفسیر خاص کرده‌اند. بنابر قولِ به ترادف حدیث و خبر، از یک دیدگاه، خبر بر حدیث مرفوع (قول منسوب به پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله) و حدیث موقوف (قول منسوب به صحابیان) و حدیث مقطوع (قول منسوب به تابعین) قابل اطلاق دانسته شده است (رجوع کنید به سیوطى، ج ۱، ص ۲۳)، اما بنابر قول منسوب به فقهاى خراسان، حدیث مرفوع، خبر و حدیث موقوف اثر نامیده شده است (رجوع کنید به ابن‌صلاح، ص ۲۷؛ سیوطى، همانجا). دیدگاه اول مورد پذیرش بسیارى از محدّثان قرار گرفته است (براى نمونه رجوع کنید به انصارى، ص ۴۱؛ شهیدثانى، ص ۵۴). محققان معاصر (براى نمونه رجوع کنید به صالح، ص ۱۲۲؛ خطیب، ص ۱۹؛ عتر، ص ۲۹) نیز، با توجه به شیوه محدّثان در نقل احادیث موقوف و مقطوع در کنار احادیث مرفوع، همین قول به ترادف را اختیار کرده‌اند.در میان محدّثان شیعه، قول به ترادف حدیث و خبر، رواج بیشترى دارد (براى نمونه رجوع کنید به شهید ثانى، همانجا؛ شیخ بهائى، ص ۴۱۳؛ صدر، ص ۸۳). نام‌گذارى کتابهاى حدیثى کهن شیعه نیز شاهدى بر این مدعاست، چنان که شیخ طوسى کتاب خود را الاستبصار فیما اختلف فیه من‌الاخبار نامیده است (براى موارد دیگر رجوع کنید به مهدوی‌راد، ص ۴۰ـ۴۱).«اثر» در لغت به معناى نشانى که از هر چیز بر جا می‌ماند (خلیل‌بن احمد، ج ۸، ص ۲۳۶، ذیل «اثر»؛ ازهرى، ج ۱۵، ص ۱۱۹، ذیل «اثر»)، جاى پا (خلیل‌بن احمد، همانجا) و بازمانده (فیومى، ذیل «اثر») است. حدیث را «مأثور» گفته‌اند، زیرا عده‌اى آن را براى عده دیگر نقل کرده‌اند (رجوع کنید به ازهرى، همانجا). هر چند برخى، اصطلاح اثر را فقط براى اقوال صحابیان (حدیث موقوف) به کار برده‌اند (ابن‌صلاح، ص ۲۶؛ نووى، ص ۲۳؛ سیوطى، همانجا)، اما شواهدى مبنى بر اینکه حدیث و اثر مترادف به کار رفته‌اند ذکر شده، مثلا مسلم‌بن حجاج (ج ۱ ص ۷) حدیث پیامبر را اثر نامیده است و طبرى کتاب خود را که منحصر به احادیث مرفوع است تهذیب الآثار، و طحاوى کتاب خود را که مشتمل بر احادیث مرفوع و موقوف است شرح معانى الآثار نامیده است (رجوع کنید به سخاوى، ج ۱، ص ۱۲۲؛ براى موارد دیگر رجوع کنید به مهدوی‌راد، ص ۴۲ـ۴۳).درباره تعریف اثر، اقوال دیگرى وجود دارد؛ از قبیل اینکه اثر اعم از حدیث و خبر است، یا اثر مترادف خبر است، یا اثر بر آنچه از صحابه رسیده و حدیث بر آنچه از پیامبر اکرم رسیده اطلاق می‌شود (رجوع کنید به شهیدثانى، ص ۵۴؛ حاج حسن، ج ۱، ص ۱۸۴)، اما مشهورترین اقوال همان قول نخست است. محققان معاصر نیز اثر را مترادف با حدیث و خبر، و شامل احادیث مرفوع، موقوف و مقطوع دانسته‌اند (رجوع کنید به صالح، همانجا؛ خطیب، ص ۲۰؛ عتر؛ حاج‌حسن، همانجاها). در میان محدّثان شیعه برخى اثر را اعم از خبر و حدیث دانسته‌اند (رجوع کنید به شهیدثانى، همانجا؛ میرداماد، ص ۶۷)، اما محقق حلّى (نجم‌الدین جعفربن حسن...بن سعید) اثر را تنها بر مطالب منقول از ائمه علیهم‌السلام اطلاق کرده است (رجوع کنید به میرداماد، همانجا). در عین حال، برخى اثر را مترادف حدیث دانسته‌اند (رجوع کنید به شیخ‌بهائى، ص ۴۱۲؛ صدر، ص ۸۲). عناوین برخى کتابهاى کهن (رجوع کنید به صدر، همانجا) و اطلاق اثر بر حدیث پیامبراکرم از سوى ائمه علیهم‌السلام و نیز به کارگیرى واژه اثر به جاى حدیث از سوى محدّثان (از جمله عبارت کلینى در مقدمه کافى، ج ۱، ص :۸ «الآثارالصحیحة عن‌الصادقین علیهم‌السلام»)، بیانگر تداول نظر اخیر نزد علماى شیعه است (مهدوی‌راد، ص ۴۳ـ۴۴).درباره ارتباط معنایى حدیث و سنّت گفتنى است که محدّثان، سنّت را مترادف با حدیث به معناى قول، فعل، تقریر، صفات خَلقى و خُلقى پیامبر اکرم، در پیش و پس از بعثت، دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌تیمیه، ص ۵ـ۹؛ سباعى، ص ۴۷). محدّثان اهل‌سنّت گاهى سنّت را بر عمل صحابه نیز اطلاق کرده‌اند، چه این عمل در قرآن یا احادیث پیامبر پیشینه‌اى داشته چه نداشته باشد (رجوع کنید به حاج‌حسن، ج ۱، ص ۱۹۲). از تعابیر محدّثان و عالمان سده‌هاى نخستین چنین برمی‌آید که سنّت در آغاز، تنها بر افعال و اعمال پیامبر اکرم دلالت داشته (صالح، ص ۱۱۶ـ ۱۱۷)، اما بعدها بر احادیث پیامبر اکرم نیز اطلاق شده است (همان، ص ۱۲۰ـ۱۲۱).در میان محدّثان شیعه، مراد از سنّت گاه خود فعل و تقریر معصوم (رجوع کنید به شیخ‌بهائى، ص ۴۱۴)، خود قول و فعل و تقریر معصوم (صدر، ص ۸۵) و نیز آنچه از پیامبر اکرم یا مطلق معصوم صادر شده (مامقانى، ج ۱، ص ۶۸) بوده و گزارش هر یک از موارد سه‌گانه، حدیث نامیده شده است (همان، ج ۱، ص ۶۹)؛ بنابراین، سنّت نزد آنان مترادف حدیث نیست، بلکه حدیث حاکى از سنّت است (رجوع کنید به شیخ‌بهائى، همانجا).منابع : علاوه بر قرآن؛ ابن‌تیمیه، علم الحدیث، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹؛ ابن‌جماعه، المنهل الروى فى مختصر علوم‌الحدیث النبوى، چاپ محیی‌الدین عبدالرحمان رمضان، دمشق ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛ ابن‌حجر عسقلانى، فتح‌البارى: شرح صحیح البخارى، بولاق ۱۳۰۰ـ۱۳۰۱، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ همو، نزهةالنظر فى توضیح نخبةالفکر، چاپ عبدالسلام مدنى، بنارس ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ ابن‌صلاح، مقدمة ابن‌الصّلاح فى علوم الحدیث، چاپ مصطفى دیب‌البغا، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴؛ ابن‌فارس؛ ابن‌منظور؛ محمدبن احمد ازهرى، تهذیب‌اللغة، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوى، قاهره ]بی‌تا.[، ج ۱۵، چاپ ابراهیم ابیارى، قاهره ۱۹۶۷؛ زکریابن محمد انصارى، فتح‌الباقى بشرح الفیة العراقى، چاپ حافظ ثناءاللّه زاهدى، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹؛ اسماعیل‌بن حماد جوهرى، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ]بی‌تا.[، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش؛ حسین حاج‌حسن، نقد الحدیث فى علم الروایة و علم الدرایة، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ محمد عجاج خطیب، اصول الحدیث: علومه و مصطلحه، بیروت ۱۴۲۱/ ۲۰۰۱؛ خلیل‌بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم ۱۴۰۵؛ حسین‌بن محمد راغب اصفهانى، المفردات فى غریب القرآن، چاپ محمد سیدکیلانى، تهران [? ۱۳۳۲ش[؛ مصطفى سباعى، السنة و مکانتها فى التشریع الاسلامى، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ على ستامونى اثرى، المدخل الى علوم الحدیث، منصوره، ]مصر[ ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوى، فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث للعراقى، چاپ علی‌حسین على، قاهره ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵؛ عبدالرحمان‌ بن ابی‌بکر سیوطى، تدریب الراوى فى شرح تقریب النواوى، چاپ احمد عمر هاشم، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹؛ زین‌الدین‌بن على شهیدثانى، الرعایة لحال البدایة فى علم الدرایة و البدایة فى علم الدرایة، قم ۱۳۸۱ش؛ محمدبن حسین شیخ‌بهائى، الوجیزة فى الدرایة، چاپ ماجد غرباوى، در تراثنا، سال ۸، ش ۳و۴ (رجب ـ ذی‌الحجه ۱۴۱۳)؛ صبحى صالح، علوم الحدیث و مصطلحه، دمشق ۱۳۷۹/ ۱۹۵۹، چاپ افست قم ۱۳۶۳ش؛ حسن صدر، نهایةالدرایة فى شرح الرسالة الموسومة بالوجیزة للبهائى، چاپ ماجد غرباوى، ]قم ? ۱۴۱۳[؛ نورالدین عتر، منهج النقد فى علوم الحدیث و مصطلحه، دمشق ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ احمدبن محمد فیومى، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، ]بیروت[: دارالفکر، ]بی‌تا.[؛ کلینى؛ عبداللّه مامقانى، مقباس الهدایة فى علم الدرایة، چاپ محمدرضا مامقانى، قم ۱۴۱۱ـ۱۴۱۳؛ مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ محمدعلى مهدوی‌راد، «تدوین حدیث (۱): تعاریف»، علوم حدیث، سال ۱، ش ۱ (پاییز ۱۳۷۵)؛ محمدباقربن محمد میرداماد، الرواشح السماویة، چاپ غلامحسین قیصریه‌ها و نعمت‌اللّه جلیلى، قم ۱۳۸۰ش؛ ابوالقاسم‌بن محمدحسن میرزاى قمى، قوانین‌الاصول، چاپ سنگى تهران ۱۳۰۸ـ۱۳۰۹، چاپ افست ۱۳۷۸؛ یحیی‌بن شرف نووى، التّقریب و التّیسیر لمعرفة سنن البشیر النذیر، چاپ صلاح محمد محمد عویضه، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.۲) حدیث و قرآنالف) جایگاه حدیث نسبت به قرآن. درباره جایگاه حدیث نسبت به قرآن، از جنبه‌هاى گوناگونى بحث شده است و در مجموع سه دیدگاه در این زمینه وجود دارد: حجیت توأمان قرآن و حدیث؛ حجیت حدیث و حجیت نداشتن ظواهر قرآن؛ و حجیت قرآن و نفى حجیت حدیث.دیدگاه نخست ــکه عقیده مشهور و مقبول و غالب در بین مسلمانان، اعم از شیعه و اهل‌سنّت (با تأخیرى حدود یک قرن در میان ایشان)، است ــ ناظر به این معناست که قرآن و حدیث در کنار هم، در امور دینى (اعتقادات و احکام فقهى و اخلاق) منبع و مرجع محسوب می‌شوند (رجوع کنید به خبر واحد*؛ سنّت*). اما درباره اینکه حدیث هم‌ارز قرآن است یا خیر، اختلاف‌نظر وجود دارد. برخى قرآن و حدیث را هم‌رتبه دانسته و هیچ‌کدام را بر دیگرى ترجیح نداده‌اند (رجوع کنید به شافعى، الرسالة، ص ۳۳؛ علم‌الهدى، قسمت ۱، ص ۴۶۲؛ ابن‌حزم، ۱۴۰۵، ج ۱، ص ۹۶؛ غزالى، ج ۲، ص ۳۹۲؛ نیز رجوع کنید به عبدالغنى عبدالخالق، ص ۴۸۵)، زیرا سرچشمه هر دو وحى الهى است. به‌علاوه، خود آیات قرآن هم بر وجوب اطاعت از پیامبر دلالت دارند (براى نمونه رجوع کنید به انعام: ۱۵۳؛ حشر: ۷؛ نیز رجوع کنید به محمد سعید منصور، ص ۴۷۴ـ ۴۷۵). در مقابل، کسانى (براى نمونه رجوع کنید به شاطبى، ج ۴، ص ۵) حدیث را در رتبه دوم حجیت قرار داده‌اند (محمدسعید منصور، ص ۴۷۰ـ۴۷۱؛ نیز رجوع کنید به سباعى، ص ۳۷۷؛ خضرى، ۱۴۲۴، ص ۲۴۱)، زیرا اولاً کتابْ قطعی‌الصدور است و سنّتْ ظنی‌الصدور و قطعی‌الصدور بر ظنی‌الصدور مقدّم است، و ثانیآ سنّت یا بیانِ کتاب است یا مطالبى افزون بر آن دارد که در هر دو حال حاکى از تقدم کتاب بر سنّت است. در تأیید این دیدگاه، به احادیثى نیز استناد شده است (رجوع کنید به شاطبى، ج ۲، جزء۴، ص ۶؛ نیز براى پاسخ به این ادله رجوع کنید به عبدالغنى عبدالخالق، ص ۴۸۹ـ ۴۹۴)؛ هر چند که به نظر محمد سعید منصور (ص ۴۸۱) این اختلاف اصلا لفظى است.موضوع مطرح دیگر در این باب، این است که آیا حدیث در تشریعِ احکام استقلال دارد یا خیر، به این معنا که اگر در سنّت حکمى زائد بر قرآن وجود داشته باشد حجیت دارد یا نه. شافعى (الرسالة، ص ۱۰۴؛ نیز رجوع کنید به عبدالغنى عبدالخالق، ص ۵۰۸ـ ۵۰۹) بر آن است که هرچه در سنّت آمده لازم‌الطاعه است، هر چند در قرآن نصى بر آن دلالت نداشته باشد. در مقابل، این نظر هم ابراز شده است که تنها احادیثى حجیت دارند که اصلى ــ ولو با تأویل ــ در قرآن داشته باشند، خواه بیان نص قرآن باشند خواه اجمال کتاب را تبیین کنند (شاطبى، ج ۲، جزء۴، ص ۹ـ۱۰؛ براى دلایل هریک از این دو قول و پاسخ به آنها رجوع کنید به همان، ج ۲، جزء۴، ص ۱۰ـ۱۵؛ عبدالغنى عبدالخالق، ص ۵۰۸ـ ۵۳۶؛ محمدسعید منصور، ص ۴۸۴ـ۴۹۹). گفتنى است که سباعى (ص ۳۸۵؛ نیز رجوع کنید به عبدالغنى عبدالخالق، ص ۵۳۶ـ ۵۳۷؛ محمد سعید منصور، ص ۴۹۵ـ۵۰۱) اختلاف مذکور بین این دو گروه را لفظى قلمداد کرده است، زیرا هر دو گروه بر وجود احکام زائد بر نص و تصریح قرآن در سنّت اتفاق نظر دارند، ولى دسته نخست این امر را حاکى از استقلال سنّت در تشریع می‌دانند و دسته دوم این احکام را به نحوى از انحا ذیل نص یا قاعده‌اى از قرآن قرار داده‌اند. نزد علماى شیعه، که به استناد حدیث ثقلین و بر اساس تعلیم امامان اهل بیت علیهم‌السلام از همان ابتدا به حدیث توجه داشتند نیز سنّت ــکه اعم از قول و نص و تقریر پیامبر اکرم و ائمه علیهم‌السلام است ــ در کنار قرآن، منبعى مستقل براى تشریع محسوب شده است (براى نمونه رجوع کنید به مفید، ص ۲۸).دیدگاه دوم (حجیت حدیث و حجیت نداشتن ظواهر قرآن)، منسوب به اخباریان است که با نفى حجیت ظواهر قرآن، امکان فهم قرآن را از غیرمعصوم نفى کرده و حدیث را در مقابل آن اصالت بخشیده‌اند. این دیدگاه را نخستین‌بار محمدامین استرآبادى مطرح نمود و دیگران از وى پیروى کردند (رجوع کنید به اخباریه*). استرآبادى (ص ۵۹، ۱۰۴) بر آن بود که قرآن و سنّت پیامبر جز با احادیث ائمه علیهم‌السلام قابل فهم نیست. عمده‌ترین دلایل اخباریان، که شیخ انصارى (ص ۵۶ـ۶۴؛ نیز رجوع کنید به استرآبادى، ص ۱۷۸ـ۱۷۹، ۲۵۴ـ۲۵۶، ۳۵۲ـ۳۵۷؛ کرکى، ص ۱۵۵ـ۱۶۲؛ حرّعاملى، ص ۱۸۶ـ۱۹۵) نقل کرده و به آنها پاسخ داده، دو امر است: نخست، استناد به اخبار منع تفسیر به رأى و اینکه فهم قرآن فراتر از عقول بشرى است. دوم، وجود تخصیص و نسخ در آیاتى که سبب اجمال آن آیات می‌گردد. انصارى (همانجا) به این هر دو اشکال چنین پاسخ داده است که اولاً تفسیر قرآن و عمل به ظواهر، مصداق تفسیر به رأى نیست و در قبالِ احادیثِ پیش‌گفته چندین حدیث وجود دارد که متضمن توصیه به مراجعه به قرآن و امکان فهم آن است. ثانیاً وجود تخصیص و نسخ، سبب وجوب فَحص می‌شود نه اجمال آن. علاوه بر این، تخصیص و نسخ در احادیث نیز هست (براى تفصیل رجوع کنید به آخوند خراسانى، ص ۲۸۱ـ۲۸۵؛ خوئى، ص ۲۶۷ـ ۲۷۴). نظر اخباریان متأخر در این باب تعدیل شده است، به‌گونه‌اى که نظر شیخ طوسى را در آغاز التبیان (رجوع کنید به سطور بعد) در این زمینه مرجح دانسته‌اند (رجوع کنید به جزایرى، ص ۴۲ـ۵۲؛ بحرانى، ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۳۲؛ همو، ۱۳۰۷، ص۱۷۱ـ ۱۷۲). طوسى (التبیان، ج ۱، ص ۵ـ۶) عبارات و معانى قرآن را به چهار دسته تقسیم کرده و فقط دو دسته از آنها را نیازمند شرح و بیان از سوى پیامبر و ائمه علیهم‌السلام دانسته است: یکى آیات مجملى که ظاهر آنها محتواى تفصیلى آنها را نشان نمی‌دهد، دیگرى آیاتى که متضمن الفاظ مشترکی‌اند که ممکن است هر یک از معانى آنها موردنظر باشد.دیدگاه سوم، متضمن اصالت بخشیدن به قرآن و نفى حجیت از حدیث است که در بین اهل سنّت مطرح بوده و در میان شیعیان ــ که روند کتابت و تدوین حدیث در میان آنان بسى زودتر آغاز شده است و ائمه شیعه و اصحاب آنان در این زمینه پیش‌گام بوده‌اندــ مطرح نبوده است (براى تفصیل رجوع کنید به تدوین حدیث*). در اواخر قرن دوم، گروهى که در ماهیت آنها اختلاف‌نظر هست، به انکار سنّت برخاستند. شافعى در کتاب خود بابى را به نقل دیدگاه این گروه اختصاص داده و گفتگوى خود را با برخى از آنان گزارش کرده است (رجوع کنید به الاُمّ، ج ۷، ص ۲۸۷). درباره اینکه این افراد به کدام فرقه مسلمانان منتسب بوده‌اند اختلاف وجود دارد؛ برخى آنان را معتزلى پنداشته‌اند (رجوع کنید به خضرى، ۱۳۷۳، ص ۱۸۵ـ۱۸۷؛ سباعى، ص ۱۴۸ـ۱۴۹)، اما الهی‌بخش (ص ۹۵ـ۹۷) آنها را طایفه‌اى از خوارج دانسته و شواهدى (رجوع کنید به بغدادى، ص ۱۹؛ ابن‌حزم، ۱۳۱۷ـ۱۳۲۰، ج ۲، ص ۱۱۴) نیز اقامه کرده است. این نظریه را مجددآ در قرن سیزدهم در شبه قاره هند سیداحمدخان* مطرح کرد و پس از او چراغ‌على*، عبداللّه چکرالوى و غلام‌احمد پرویز* داعیه‌داران این دیدگاه بودند (براى تفصیل رجوع کنید به الهی‌بخش، ص ۲۵ـ۶۲، ۹۹ـ۱۱۱). در مصر نیز محمد توفیق صدقى (متوفى ۱۳۳۸/ ۱۹۲۰) و پس از او افرادى چون اسماعیل ادهم (متوفى ۱۳۱۹ش/ ۱۹۴۰) و ابوشادى احمد زکى (متوفى ۱۳۳۴ش/ ۱۹۵۵) به نفى سنّت پرداختند (براى تفصیل رجوع کنید به همان، ص ۱۵۳، ۱۸۷ـ۲۰۲). این نظریه در بین مسلمانان همچنان طرفدارانى دارد (براى تفصیل رجوع کنید به حب‌اللّه، ص ۵۱۵ـ۵۱۹، ۶۱۲ـ۶۳۸). الهی‌بخش (ص ۲۱۰ـ۲۵۶) ادله صاحبان این نظریه را به‌تفصیل آورده است که آنها را در دو مورد می‌توان خلاصه کرد: اولاً سنّت فاقد اعتبار و حجیتِ وحیانى و دینى است. چون قداست ندارد و امرى تاریخى و زمانمند است. ثانیاً انتساب سنّت به پیامبر قابل احراز نیست، زیرا کتابت نشده بوده و شرایط حفظ آن نیز اطمینان بخش نبوده، به‌طورى که راه را براى جعل و دَسّ در آن باز گذاشته است. در واقع، این دو اشکال از دو سنخ‌اند. در اولى اصل سنّت، به عنوان منبع احکام و معارف دینى، بی‌اعتبار شمرده شده، در حالى که بنابر آیات متعدد قرآن کریم پیامبر اکرم کسى است که به او وحى القا می‌شود و از سَرِ هوى سخن نمی‌گوید (براى نمونه رجوع کنید به نجم: ۳) و تأکید شده است که مردم باید آنچه را او آورده اخذ کنند و آنچه را نهى کرده وانهند (براى نمونه رجوع کنید به حشر: ۷). اشکال دوم هم ناظر به احراز سنّت است و هر چند جعل و وضع در احادیث راه یافته، اما نمی‌توان بدین سبب کلیت سنّت را انکار کرد (رجوع کنید به الهی‌بخش، همانجا؛ نیز رجوع کنید به سنّت*؛ وضع حدیث*).ب) جایگاه قرآن در جوامع حدیثى۱. جوامع حدیثى شیعه. در این جوامع، احادیث فراوانى درباره جنبه‌هاى گوناگون قرآن از پیامبر و ائمه علیهم‌السلام نقل شده است. در کافى اثر کلینى (متوفى ۳۲۹) کتابى با عنوان «فضل‌القرآن» وجود دارد (رجوع کنید به ج ۲، ص ۵۹۶ـ۶۳۴) که مشتمل است بر احادیثى در ابواب گوناگون، از قبیل فضل قرآن، ثواب حفظ و قرائت و تعلیم قرآن، ترتیل قرآن با صداى خوش، و مطالبى درباره نزول، زبان و تفسیر قرآن. به‌علاوه احادیث فراوانى در آن متضمن یک یا چند آیه قرآن است (براى نمونه رجوع کنید به ج ۵، ص ۱۰، ۱۹، ۶۵ـ۷۰) که در پاره‌اى از آنها براى اثبات حکمى فقهى به قرآن استشهاد شده (براى نمونه رجوع کنید به ج ۳، ص ۲۶، ج ۴، ص ۱۴۲، ج ۵، ص ۳۰۰) و در مواردى هم تفسیر یا سبب نزول آیه‌اى بیان گردیده است (براى نمونه رجوع کنید به ج ۳، ص ۱۸، ج ۴، ص ۲۲۳، ج ۵، ص ۵۲۱؛ براى فهرست کامل آیات در کافى رجوع کنید به بقاعى، ۱۴۱۳الف، ص ۷ـ۴۰).سه جامع حدیثى کتاب من‌لایحَضُرُه الفقیه (اثر ابن‌بابویه)، تهذیب‌الاحکام و الاستبصار (هر دو از طوسى)، هم با اینکه اساسآ بر مبناى ابواب فقه تنظیم شده‌اند، حاوى احادیثى هستند که، به گونه‌اى، شرح و تفسیر آیات الاحکام را دربردارند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج ۱، ص ۱۹۵ـ۱۹۶، ج ۲، ص ۴ـ۷؛ طوسى، تهذیب‌الاحکام، ج ۱، ص ۱۰۶ـ۱۰۷، ۱۶۶، ج ۲، ص ۲۱، ج ۴، ص ۱۰۶؛ همو، الاستبصار، ج ۱، ص ۶۲ـ۶۳، ج ۲، ص ۵۳، ۶۰ـ۶۲، نیز رجوع کنید به بقاعى، ۱۴۱۳ب، ص ۷ـ۱۸). از زمره جوامع حدیثى متأخر شیعى، بحارالانوار* محمدباقر مجلسى است که یک مجلد آن در تنظیم و تدوین مؤلف (جلد۸۹ و بخش نخست جلد ۹۰، در چاپ ۱۱۰ جلدى) با عنوان «کتاب‌القرآن» (شامل ۱۳۰ باب) به قرآن اختصاص یافته است. این حجم انبوه، موضوعات متنوعى چون فضائل قرآن، فضائل سوره‌ها و آیات، متشابهات، و تفسیر برخى آیات را دربرمی‌گیرد. در دیگر مجلدات بحارالانوار نیز شیوه ممتازى از تلفیق قرآن و احادیث به‌کار گرفته شده است. در ابتداى ابواب هر کتاب، آیاتى که صریحاً یا تلویحاً با موضوع تناسب دارد، ذکر شده و آنگاه احادیثِ ناظر به هر موضوع آمده است (مجلسى، ج ۱، ص ۴). گویى احادیث مندرج در هر باب، در حکم شرح و تفسیر آیات آغاز همان باب‌اند. مجلسى از جلد پنجم به بعد، در موارد لزوم، تفسیرى نیز در ذیل آیات آورده (براى نمونه رجوع کنید به ج ۵، ص ۴، ۸۶، ۱۳۷) که مطالب آن عمدتآ از مجمع‌البیان طبرسى، مفاتیح‌الغیب فخررازى و انوارالتنزیل بیضاوى گرفته شده است (رجوع کنید به بحارالانوار*). کاظم مرادخانى (متوفى ۱۳۶۳ش) در کتاب بحارالانوار فى تفسیر المأثور للقرآن (تهران ۱۴۱۱) فهرستى از آیات مذکور در بحارالانوار را، به ترتیب سوره‌هاى قرآن، فراهم آورده است.۲. جوامع حدیثى اهل سنّت. کتابهاى حدیثى شش‌گانه اهل‌سنّت نیز مشتمل‌اند بر نقل آیات قرآن و احادیثى در تفسیر و توضیح آنها، که در ابوابى تحت عنوان «تفسیر» آمده یا در سراسر این جوامع پراکنده‌اند.یکى از ۹۷ کتاب صحیح بخارى (متوفى ۲۵۶)، «کتاب التفسیر» نام دارد (ج ۵، ص ۱۴۶ـ۲۴۲، ج ۶، ص ۲ـ۹۶) و ۱۱۴ سوره قرآن فصول آن را تشکیل می‌دهند. معمولاً در ابتدا، حتى در باب سوره‌هایى که هیچ حدیث مرتبطى با آنها نیامده، توضیحات لغوى و تفسیرى اجمالى ذکر شده است. در این توضیحات و نیز در مطالبى که به‌طور پراکنده در لابه‌لاى احادیث آمده، بخارى بدون ذکر سند، فقط نام یکى از صحابه یا تابعین مشهور در تفسیر قرآن (همچون على علیه‌السلام، ابن‌عباس، مجاهد، و حسن بصرى) را ذکر کرده و تفسیر آیات را از معناى لغات یا عبارت آورده (براى نمونه رجوع کنید به ج ۶، ص ۳۵، ۳۷، ۴۸) و گاهى براى توضیحات خود منبعى هم ارائه نکرده است (رجوع کنید به ج ۶، ص ۵۸، ۷۱ـ۷۲). به‌نظر فؤاد سزگین (ص ۱۳۱)، بخارى بیشتر این توضیحات لغوى را از مجازالقرآن ابوعبیده (متوفى ۲۱۰) وام گرفته است. احادیثى که بخارى ذکر کرده است همه آیات یک سوره را شامل نمی‌شوند (براى نمونه رجوع کنید به ج ۵، ص ۱۴۶ـ۱۶۵، ۱۷۶). این احادیث از بیش از هفتاد تن از صحابه و تابعین، نظیر على علیه‌السلام، ابن‌عباس، ابن‌مسعود، مجاهد، نقل شده است. در بخشهاى دیگر صحیح بخارى نیز مطالبى مرتبط با قرآن وجود دارد، از جمله در «کتاب فضائل‌القرآن» (ج ۶، ص ۹۶ـ۱۱۶) احادیثى در باب زبان وحى، حروف هفت‌گانه، تاریخ جمع و تدوین قرآن، کاتبان وحى و فضائل تلاوت برخى سوره‌ها آمده است. «کتاب‌التوحید» (رجوع کنید به ج ۸، ص ۱۶۳ـ۲۱۹)، «کتاب بدءالخلق» (ج ۴، ص ۷۲ـ۱۰۱)، «کتاب‌الانبیاء» (ج ۴، ص ۱۰۱ـ۱۵۳)، «کتاب بدءالوحى» (ج ۱، ص ۲ـ۷) و «کتاب سجودالقرآن» (ج ۲، ص ۳۱ـ۳۴) نیز حاوى روایاتى درباره اسماء و صفات‌الهى، داستانهاى آفرینش و قرآن هستند. کتابهاى فقهى صحیح بخارى نیز با آیات قرآن آغاز می‌شوند که مبادى قرآنى احکام فقهى را نشان می‌دهند (براى نمونه رجوع کنید به ج ۱، ص ۴۲، ۶۷، ۷۶).آخرین کتاب صحیح مسلم‌بن حجاج (متوفى ۲۶۱) «کتاب‌التفسیر» است، شامل احادیث متنوعى درباره اسباب نزول و توضیحاتى درباره مبانى قرآنى برخى احکام فقهى. در «کتاب صلاةالمسافرین و قصرها» (رجوع کنید به ج ۱، ص ۵۴۳ـ۵۶۶) نیز احادیثى درباره فضل تلاوت و حفظ و تعلیم قرآن و فضائل برخى سوره‌ها و آیات و حروف هفت‌گانه و قرائات آمده است. به‌جز این موارد، صحیح مسلم انباشته از احادیثى در توضیح آیات است که در کل کتاب پراکنده است (براى نمونه رجوع کنید به ج ۱، ص ۵۳ـ۵۴، ۹۱، ۱۱۳).کتاب چهل و هشتم جامع ترمذى (متوفى ۲۷۹؛ ج ۵، ص ۱۹۹ـ۴۵۵) به تفسیر قرآن اختصاص یافته است. این کتاب تقریباً هم‌رتبه با کتاب التفسیر در صحیح بخارى است و ۴۲۰ حدیث دارد که از بیش از نود تن از صحابه و تابعین نقل شده است و تعداد اندکى از آنها با منابع بخارى اشتراک دارد؛ بنابراین، جامع ترمذى به روشنى از صحیح بخارى استقلال دارد، هر چند ترمذى از بخارى احادیث کمتر و مراجع بیشترى دارد. احادیث این بخش جامع ترمذى شامل ۹۲ سوره قرآن می‌شود. در این کتاب، پیش از کتاب التفسیر، دو کتاب «فضائل‌القرآن» (رجوع کنید به ج ۵، ص ۱۵۵ـ۱۸۴) و «کتاب فی‌القراءة» (ج ۵، ص ۱۸۵ـ۱۹۸) آمده است که احادیثى درباره فضائل قرآن و قرائات در آن هست. به‌طور پراکنده نیز احادیثى درباره قرآن در ابواب گوناگون جامع ترمذى دیده می‌شود (براى نمونه رجوع کنید به ج ۵، ص ۲۴، ۱۴۴، ۴۵۶).در کتابهاى سنن هم که صرفاً احادیث فقهى را دربردارند، احادیث ناظر به شرح و توضیح آیات قرآن وجود دارد. در سنن ابوداوود (متوفى ۲۷۵) فصلى با عنوان «کتاب‌الحروف و القرائات» هست که چهل حدیث موجود در آن اساساً به شهاداتى درباره نحوه قرائت پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و بزرگان صحابه و تابعین اختصاص یافته است (رجوع کنید به ج ۴، ص ۳۱ـ۳۸). قرآن غالباً مقدّم بر همه شواهد در سراسر کتابهاى فقهى سنن دیده می‌شود (براى نمونه رجوع کنید به ج ۱، ص ۱۱۲، ج ۲، ص ۲۲۵،۲۳۰). در «کتاب‌الصلاة» (ج ۲، ص ۵۵ـ۶۱) و «کتاب‌الوَتْر» نیز تعداد چشمگیرى حدیث مرتبط با قرآن آمده است. «کتاب‌السنه» نیز همین وضع را دارد (رجوع کنید به ج ۴، ص ۲۳۴ـ۲۳۵). هر چند در سنن ابن‌ماجه (متوفى ۲۷۳) بخش ویژه‌اى به قرآن اختصاص نیافته، در جاى جاى آن احادیثى راجع به قرآن دیده می‌شود، از جمله در «کتاب اقامةالصلاة» (ج ۱، ص ۲۶۷ـ۲۷۳) و قسمتى با عنوان «ثواب‌القرآن» در ضمن «کتاب‌الادب» (رجوع کنید به ج ۲، ص ۱۱۴۲ـ۱۲۴۵). سنن نسائى (متوفى ۳۰۳) از نظر تفسیر قرآن جالب‌توجه‌ترین سنن است. «کتاب‌التفسیر» بخش گسترده‌اى از آن است شامل ۷۳۵ حدیث که در بردارنده آیاتى از ۱۰۵ سوره قرآن است (رجوع کنید به ج ۶، ص ۲۸۲ـ۵۲۶). این احادیث شامل موضوعاتى چون اسباب نزول، فضائل سوره‌ها و قرائت قرآن و امثال آنهاست. احادیث تفسیرى به نحو آشکارى در بسیارى از فصول سنن نسائى دیده می‌شوند. نسائى غالباً بابى کامل را به یک بخش از قرآن اختصاص داده است که با عبارت «تأویلُ قولِ اللّه عزوجل» آغاز می‌شود (براى نمونه رجوع کنید به ج ۱، ص ۱۵۱ـ۱۵۲، ۳۱۷ـ۳۱۸). به علاوه در این سنن، کتاب مستقلى با عنوان «فضائل‌القرآن» وجود دارد که در آن به مباحثى چون کیفیت نزول قرآن، کتابت، قراء (که پیامبر اکرم صحابه را براى فراگیرى قرآن به آنان ارجاع می‌داد)، فضائل سوره‌ها و آیات قرآن و امثال آنها پرداخته شده است. در پایان آن نیز احادیث نهى از تفسیر به رأى و جدال و مِراء درباره قرآن آمده است (رجوع کنید به ج ۵، ص ۳ـ۳۴).ج) حدیث به مثابه مبین قرآنعالمان مسلمان همواره از حدیث (سنّت) به عنوان مبین قرآن یاد کرده‌اند، چنان که سنّت را، همچون قرآن، وحىِ فروفرستاده از طریق جبرئیل دانسته‌اند که قرآن را تفسیر می‌کند (رجوع کنید به ابن‌عبدالبرّ، ج ۲، ص ۱۹۱؛ قرطبى، ج ۱، ص ۳۷ـ۳۹) و حتى برخى نیاز قرآن به سنّت را بیش از نیاز سنّت به قرآن شمرده‌اند، ازآن‌رو که سنّت مفسر و مبین قرآن است (رجوع کنید به قرطبى، همانجا). بر طبق یک تقسیم‌بندى، حدیث به یکى از این طرق شارح و مبین قرآن است: بیان جزئیات و تفصیل مطالب مجمل در قرآن، نظیر اوقات نماز و تعداد رکعات و کیفیت اداى آن؛ توضیح الفاظ و عبارات مبهم در قرآن، نظیر بیان پیامبر درباره «خَیط ابیض» و «خیط اسود» به عنوان روشنایى روز و تاریکى شب؛ تخصیص عام قرآن، نظیر تفسیر پیامبر از ظلم به شرک در آیه ۸۲ سوره انعام؛ تقیید مطلق قرآن، چنان‌که لفظ مطلق «ید» در آیه ۳۸ سوره مائده به یمین (دست راست) مقید شده است؛ بیان معنا یا مصادیق‌الفاظ، همچون بیان «مغضوب علیهم» به یهود و «ضالین» به نصارى؛ بیان احکامى که در قرآن نیستند، همچون رجم زناکار مُحصَن و مُحصَنه؛ بیان موارد نسخ در قرآن، نظیر سخن پیامبر درباره آیه وصیت؛ و تأکید مضامین آیات قرآن (رجوع کنید به ابن‌قیم جوزیه، ج ۲، ص ۳۱۴ـ۳۱۶؛ ذهبى، ج ۱، ص ۵۵ـ۵۷). اما ظاهراً این تقسیم‌بندى مبتنى بر نوعى نگاه فقهى بر قرآن است (براى بررسى تطبیقى موارد پیشین بر احادیث فقهى رجوع کنید به محمد سعید منصور، ص ۱۲۵ـ ۴۶۶) و با بررسى دقیق‌تر احادیث می‌توان موارد بسیارى یافت که در مقام بیان قرآن است ولى خارج از تقسیم‌بندى مذکور قرار می‌گیرد. در هر صورت، در یک تقسیم‌بندى کلى، احادیث مرتبط با قرآن را می‌توان در دو گروه جاى داد: الف) احادیث درباره قرآن، که عموماً در علوم قرآنى مورد توجه قرار می‌گیرند. ب) احادیثى که در مقام تفسیر آیات قرآن‌اند.احادیث درباره قرآن، خود برچند دسته‌اند :احادیث راجع به کیفیت نزول قرآن، از جمله حدیث مشهور در منابع اهل‌سنّت درباره آغاز وحى (رجوع کنید به بخارى، ج ۱، ص ۳ـ۴)، احادیث ناظر به نزول یکباره قرآن در شب قدر در ماه رمضان (رجوع کنید به نسائى، ج ۶، ص ۵۱۹؛ کلینى، ج ۲، ص ۶۲۹) و احادیثى که درباره آخرین سوره و آیه نازل شده‌اند (رجوع کنید به بخارى، ج ۵، ص ۱۸۵؛ مجلسى، ج ۸۹، ص ۳۹؛ نیز رجوع کنید به قرآن*).پاره‌اى از احادیث با بحث چگونگى جمع و تدوین قرآن مرتبط‌اند، از جمله برخى از آنها از مکتوب شدن آیات قرآن در طول حیات پیامبر اکرم حکایت دارند (براى نمونه رجوع کنید به سیوطى، ج ۱، ص ۲۰۲؛ براى احادیث متضمن دیدگاههاى دیگر رجوع کنید به بخارى، ج ۵، ص ۲۱۰ـ۲۱۱، ج ۶، ص ۹۹؛ طباطبائى، ج ۱۲، ص ۱۱۸ـ۱۲۴).برخى احادیث ناظر به بحث قرائات‌اند، از جمله اینکه قرآن بر هفت وجه نازل شده و قرائت قرآن به هر یک از این وجوه جایز است (رجوع کنید به مالک‌بن انس، ج ۱، ص ۲۰۱؛ مسلم‌بن حجاج، ج ۱، ص ۵۶۰؛ نیز رجوع کنید به احرف سبعه*). از موارد دیگر احادیثى است درباره قرائت خاص پیامبر و بعضى صحابه از برخى آیات (رجوع کنید به مسلم‌بن حجاج، ج ۱، ص ۵۶۵ـ۵۶۶؛ ابوداوود، ج ۴، ص ۳۱ـ۳۸؛ نیز رجوع کنید به قرائت*). در پاره‌اى از احادیث کیفیت تلاوت پیامبر و طریقه صحیح تلاوت قرآن وصف شده است (رجوع کنید به بخارى، ج ۶، ص ۱۱۲؛ مسلم‌بن حجاج، ج ۱، ص ۵۳۶ـ ۵۳۷؛ نیز رجوع کنید به تجوید*). در احادیثى از فضل آموزش تلاوت قرآن به دیگران (رجوع کنید به بخارى، ج ۶، ص ۱۰۸؛ مجلسى، ج ۸۹، ص ۱۸۵ـ۱۹۰) و در برخى احادیث از احکام مرتبط با قرآن مثل بحث سجده‌هاى قرآن (براى نمونه رجوع کنید به صنعانى، ج ۳، ص ۳۳۵ـ ۳۵۸؛ مجلسى، ج ۸۲، ص ۱۶۸ـ۱۸۰؛ نیز رجوع کنید به سجود*؛ عزائم*) و مَسِّ قرآن (رجوع کنید به مالک‌بن انس، ج ۱، ص ۱۹۹؛ طوسى، الاستبصار، ج ۱، ص ۱۱۳ـ۱۱۴) سخن به میان آمده است.درباره بسیارى از آیات، احادیثى درباره اوضاع و زمینه‌هایى که آیات در آنها نازل شده‌اند رسیده است. این گزارشها، که بخشى از تاریخ صدراسلام را تشکیل می‌دهند، در کنار یکدیگر گونه‌اى خاص از علوم قرآنى، به نام اسباب نزول، را پدید آورده‌اند. این اخبار تاریخى در قالب احادیث، در کتابهاى تاریخى و مجموعه‌هاى حدیثى اهل‌سنّت و شیعه پراکنده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به بخارى، ج ۶، ص ۹۰۵؛ مجلسى، ج ۷۷، ص ۳۰۹ـ ۳۱۶ نیز رجوع کنید به اسباب نزول*). در برخى احادیث هم براى تلاوت برخى سوره‌ها و آیات، ثواب بسیارى ذکر شده که در جوامع حدیثى بخشى به آن اختصاص یافته است (براى نمونه رجوع کنید به بخارى، ج ۶، ص ۱۰۳ـ۱۰۶؛ مجلسى، ج ۸۹، ص ۲۲۳ـ۳۶۹). در این احادیث فضیلت سوره/ سوره‌هایى خاص (براى نمونه رجوع کنید به بخارى، ج ۶، ص ۱۰۴، ۱۰۶) یا آیاتى از یک سوره (براى نمونه رجوع کنید به مسلم‌بن حجاج، ج ۱، ص ۵۵۶؛ مجلسى، ج ۸۹، ص ۲۶۲ـ۲۶۴) بیان شده است.درباره احادیثى که در مقام تفسیر آیات قرآن‌اند رجوع کنید به بخش ۳: حدیث و تفسیر؛ تفسیر*، بخش ۶: تفسیر مأثور.



منابع : علاوه بر قرآن؛ محمدکاظم‌بن حسین آخوند خراسانى، کفایةالاصول، قم ۱۴۰۹؛ ابن‌بابویه، کتاب مَن لایحضُرُه الفقیه، چاپ علی‌اکبر غفارى، قم ۱۴۱۴؛ ابن‌حزم، الاحکام فى اصول‌الاحکام، ج ۱، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ همو، کتاب الفِصَل فى الملل و الاهواء و النحل، مصر ۱۳۱۷ـ۱۳۲۰، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌عبدالبرّ، جامع بیان العلم و فضله و ما ینبغى فى روایته و حمله، بیروت : دارالکتب العلمیة، ]بی‌تا.[؛ ابن‌قیم جوزیه، اعلام الموقّعین عن رب العالمین، چاپ طه عبدالرؤف سعد، بیروت ۱۹۷۳؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، ]قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۵۴[، چاپ افست ]بیروت، بی‌تا.[؛ سلیمان‌بن اشعث ابوداوود، سنن ابی‌داود، چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید، ]قاهره، بی‌تا.[؛ چاپ افست ]بیروت، بی‌تا.[؛ محمد امین ‌بن محمدشریف استرآبادى، الفوائد المدنیة، چاپ رحمةاللّه رحمتى اراکى، قم ۱۴۲۴؛ خادم ‌حسین الهی‌بخش، القرآنیون و شبهاتهم حول السنة، طائف ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ مرتضی‌بن محمدامین انصارى، فرائدالاصول، چاپ عبداللّه نورانى، قم ۱۳۶۵ش؛ یوسف‌بن احمد بحرانى، الحدائق النّاضرة فی‌احکام العترة الطاهرة، قم ۱۳۶۳ـ ۱۳۶۷ش؛ همو، الدرر النجفیة، چاپ سنگى ]تهران ۱۳۰۷[، چاپ افست ]قم، بی‌تا.[؛ محمدبن اسماعیل بخارى، صحیح‌البخارى، ]چاپ محمد ذهنی‌افندى[، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ عبدالقاهربن طاهر بغدادى، کتاب اصول‌الدین، استانبول ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپ افست بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ یوسف بقاعى، فهارس‌الکافى، بیروت ۱۴۱۳ الف؛ همو، فهارس تهذیب‌الاحکام، بیروت ۱۴۱۳ب؛ محمدبن عیسى ترمذى، الجامع الصحیح و هو سنن الترمذى، ج ۵، چاپ ابراهیم عطوه عوض، بیروت ]بی‌تا.[؛ نعمت‌اللّه‌بن عبداللّه جزایرى، منبع‌الحیاة، در محمدبن شاه‌مرتضى فیض کاشانى، الشهاب الثاقب فى وجوب صلاة الجمعة العینى، چاپ رؤوف جمال‌الدین، قم ۱۴۰۱؛ حیدر حب‌اللّه، نظریة السنة فی‌الفکر الامامى الشیعى: التکون و الصیرورة، بیروت ۲۰۰۶؛ محمدبن حسن حرّعاملى، الفوائد الطوسیة، چاپ مهدى لاجوردى حسینى و محمد درودى، قم ۱۴۰۳؛ محمد خضرى، اصول الفقه، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۴؛ همو، تاریخ التشریع الاسلامى، ]قاهره[ ۱۳۷۳/۱۹۵۴؛ ابوالقاسم خوئى، البیان فى تفسیر القرآن، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷؛ محمدحسین ذهبى، التفسیر و المفسّرون، ج ۱، قاهره ۱۳۸۱/۱۹۶۱؛ مصطفى سباعى، السنة و مکانتها فى التشریع الاسلامى، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ فؤاد سزگین، محاضرات فى تاریخ العلوم العربیة و الاسلامیة، فرانکفورت ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطى، الاتقان فى علوم القرآن، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، ]قاهره ۱۹۶۷[، چاپ افست قم ۱۳۶۳ش؛ ابراهیم ‌بن موسى شاطبى، الموافقات فى اصول الشریعة، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ محمدبن ادریس شافعى، الاُمّ، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، الرسالة، چاپ احمد محمد شاکر، بیروت : المکتبة العلمیة، ]بی‌تا.[؛ عبدالرزاق‌بن همام صنعانى، المصنَّف، چاپ حبیب‌الرحمان اعظمى، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ طباطبائى؛ محمدبن حسن طوسى، الاستبصار، چاپ حسن موسوى خرسان، نجف ۱۳۷۵ـ۱۳۷۶/ ۱۹۵۶ـ ۱۹۵۷، چاپ افست تهران ۱۳۶۳ش؛ همو، التبیان فى تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملى، بیروت ]بی‌تا.[؛ همو، تهذیب‌الاحکام، چاپ حسن موسوى خرسان، تهران ۱۳۶۴ش؛ عبدالغنى عبدالخالق، حجیة السنة، ]بغداد ? ۱۴۰۶[؛ علی‌بن حسین علم‌الهدى، الذریعة الى اصول الشریعة، چاپ ابوالقاسم گرجى، تهران ۱۳۶۳ش؛ محمدبن محمدغزالى، کتاب المستصفى فى علم‌الاصول، بولاق ۱۳۲۲ـ۱۳۲۴، چاپ افست ]بیروت، بی‌تا.[؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام القرآن، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ حسین‌بن شهاب‌الدین کرکى، کتاب هدایة الابرار الى طریق الائمة الاطهار(ع)، چاپ رؤوف جمال‌الدین، ]بغداد ۱۹۷۷[؛ کلینى؛ مالک‌بن انس، المُوَطَّأ، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ مجلسى؛ محمد سعید منصور، منزلة السنة من الکتاب و اثرها فى الفروع الفقهیة، قاهره ۱۴۱۳/۱۹۹۳؛ مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ محمدبن محمد مفید، التذکرة باصول الفقه، چاپ مهدى نجف، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۳؛ احمدبن على نسائى، کتاب السنن الکبرى، چاپ عبدالغفار سلیمان بندارى و سیدکسروى حسن، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.


نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد12
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده