حدیبیه

معرف

<p> پیمان صلحی که در سال ششم هجری بین حضرت محمد صلی&zwnj;اللّه&zwnj;علیه&zwnj;وآله&zwnj;وسلم و مشرکان مکه امضا شد و در سوره فتح به آن اشاره شده است</p>
متن


حُدَیبیه، پیمان صلحی که در سال ششم هجری بین حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و مشرکان مکه امضا شد و در سوره فتح به آن اشاره شده است.به نوشته یاقوت حموی (ذیل مادّه)، حدیبیه ــکه اهل حجاز آن را به تشدید (حدیبیه) و عراقیان به تخفیف یاء می‌خوانندــ نام قریه‌ای در یک منزلی مکه و نُه منزلی مدینه است. به گفته وی (همانجا)، قسمتی از آن داخل حرم و قسمت دیگر خارج از حرم قرار دارد و نام آن برگرفته از اسم چاه حدیبیه یا درختی به نام حَدْباء است که در آن ناحیه قرار داشتند.پیامبر اکرم پس از رؤیایی حاکی از ورود خودش و مسلمانان به مسجدالحرام و زیارت خانه خدا (رجوع کنید به فتح: ۲۷)، اصحاب را برای عزیمت به مکه و ادای مراسم عمره فراخواند و چون از کینه‌توزی و جنگ‌افروزی قریش یا ممانعت آنان بیمناک بود، اعراب اطراف مدینه را نیز به همراهی در این سفر دعوت کرد (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۷۶). کاروان مسلمانان، متشکل از مهاجران و انصار و عربهایی که به آنان پیوستند، روز دوشنبه اول ذیقعده سال ششم مدینه را به سوی مکه ترک کرد (واقدی، ج ۲، ص ۵۷۳؛ ابن‌سعد، ج ۲، ص ۹۵). درباره تعداد همراهان پیامبر در این سفر، اقوال گوناگونی وجود دارد (رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ طبری، تاریخ، ج ۲، ص۶۲۰) که ظاهراً روایت جابربن عبداللّه انصاری*، مبنی بر اینکه «ما اصحاب حدیبیه ۱۴۰۰ تن بودیم»، مشهورتر است (رجوع کنید به ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۷۷). چهار زن نیز در این جمع حضور داشتند که یکی از آنان امّ سلمه، همسر پیامبر، بود (واقدی، ج ۲، ص ۵۷۴). پیامبر عبداللّه‌بن اُمّ مکتوم (همان، ج ۲، ص ۵۷۳؛ ابن‌سعد، همانجا) یا نُمَیلَةبن عبداللّه لیثی (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۷۶) را به جانشینی خود در مدینه منصوب کرد.به فرمان پیامبر، مسلمانان سلاحی جز سلاح مسافر (شمشیر در نیام) نداشتند و برای اینکه نشان دهند قصدشان جنگ نیست، احرام بستند و هفتاد شتر قربانی را که با جُل پوشانده بودند، پیشاپیش کاروان راندند (ابن‌هشام؛ ابن‌سعد، همانجاها). گفته شده است شتر ابوجهل نیز، که پیامبر در جنگ بدر* به غنیمت گرفته بود، به‌صورتی نمادین در میان دیگر قربانیها بوده است (واقدی، همانجا).در میانه راه، به پیامبر خبر رسید که مشرکان مکه از حرکت مسلمانان مطّلع شده و قسم خورده‌اند که مانع ورود آنان به مکه شوند (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۷۷). قریش جنگجویان خود را در بَلْدَح در خارج مکه مستقر کردند و خالدبن ولید* را با دویست سوار تا کُراع‌الغَمیم به مقابله مسلمانان فرستادند (ابن‌سعد، همانجا). رسول خدا با شنیدن این خبر، فرمود: «وای بر قریش که جنگ آنان را نابود کرد» (ابن‌هشام، همانجا).پیامبر، با راهنمایی چند تن از بنی‌اسلم، از بیراهه مسیر خود را به سوی مکه ادامه داد تا با جنگجویان قریش مواجه نشود (همانجا). در این مسیر، مسلمانان برای اولین بار نماز خوف (رجوع کنید به نساء: ۱۰۱ـ۱۰۲) به‌جا آوردند، تا مراقب حملات احتمالی دشمن از اطراف باشند (رجوع کنید به واقدی، ج ۲، ص ۵۸۲ـ۵۸۳).هنگامی که قافله مسلمانان از راه ثَنِیةالمُرار به منطقه حدیبیه رسید، ناگهان شتر پیامبر (قَصواء) بر زمین نشست. مسلمانان به فرمان رسول خدا در همان ناحیه فرود آمدند. به معجزه پیامبر، چاه آب خشکی که در آنجا بود، پر آب شد و همه سیراب شدند و حتی چندبار باران بارید (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۷۸؛ ابن‌سعد، ج ۲، ص ۹۶). پس از استقرار پیامبر در حدیبیه، بُدَیل‌بن وَرقاء* خُزاعی و گروهی از قبیله خزاعه* نزد رسول خدا آمدند. پیامبر اکرم به ایشان گفت که آنان قصد جنگ ندارند و فقط برای زیارت خانه خدا آمده‌اند. خزاعیها این سخن را به اطلاع قریش رساندند، اما قریش گفتند اگر هم محمد قصد جنگ ندارد، هرگز اجازه نمی‌دهیم به‌زور وارد مکه شود تا عربها ما را شماتت کنند (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۷۹). پس از آن، نمایندگان قریش، همچون حُلَیس‌بن عَلْقَمه (سالار احابیش*، از قبایل متحد قریش) و عروةبن مسعود ثقفی، یکی پس از دیگری به اردوی مسلمانان رفتند، اما میان طرفین توافقی حاصل نشد (رجوع کنید به همان، ج ۲، ص ۷۷۹ـ۷۸۰؛ ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۸۱؛ ابن‌سعد، همانجا؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۴). درواقع، سران قریش (از جمله ابوسفیان که در سال پنجم هجرت در جنگ احزاب موفقیتی در مقابل مسلمانان به دست نیاورده و در میان مردم عرب سرافکنده بودند) ورود مسلمانان به مکه را نوعی تحقیر خود و موجب طعن بیشتر اعراب می‌دانستند. مشرکان در پی‌بهانه‌ای بودند که به مسلمانان حمله و آنان را نابود کنند، به‌ویژه آنکه می‌دانستند ایشان جز شمشیر سلاح دیگری به همراه ندارند؛ اما تدابیر پیامبر مانع از موفقیت قریش گردید و عده‌ای از مشرکان به اسارت مسلمانان درآمدند و عده دیگر نیز گریختند (رجوع کنید به واقدی، ج ۲، ص ۶۰۲؛ ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۸۱؛ ابن‌سعد، ج ۲، ص ۹۶ـ۹۷).پیامبر تصمیم گرفت نماینده دیگری به سوی قریش بفرستد؛ ابتدا عمربن خطّاب را برگزید، اما عمر گفت که در مکه اقوام قدرتمندی ندارد که از او حمایت کنند و قریش از عداوت زیاد وی با آنها مطّلع‌اند و ممکن است او را به قتل برسانند. بنابراین از رفتن به مکه اجتناب ورزید و عثمان‌بن عفان را به پیامبر پیشنهاد کرد، زیرا عثمان از بنی‌امیه بود و اقوام بانفوذی در میان سران قریش داشت (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۸۲؛ ابن‌اثیر، ج ۲، ص ۲۰۳). پیامبر عثمان را به مکه فرستاد و برای چندمین‌بار مکیان را از قصد خود (زیارت خانه خدا و بازگشت به مدینه) مطّلع کرد، که البته آنان نپذیرفتند. مشرکان اجازه بازگشت به عثمان ندادند و در پی آن، شایع شد که قریش وی را به قتل رسانده‌اند. در پی نشر این خبر، رسول خدا اصحاب را به بیعتِ معروف به بیعت رضوان* فراخواند. به‌گفته برخی، مسلمانان بیعت کردند که فرار نکنند، نه آنکه تا پای مرگ مقاومت کنند (رجوع کنید به واقدی، ج ۲، ص ۶۰۳؛ ابن‌هشام، همانجا؛ طبری، تاریخ، ج ۲، ص ۶۳۲). همه اصحاب حاضر در حدیبیه، به جز جَدّبن قَیس*، با پیامبر بیعت کردند (ابن‌هشام، همانجا).پس از مدتی معلوم شد که عثمان کشته نشده و در مکه محبوس بوده است (ابن‌اثیر، همانجا). قریش نماینده‌ای به سوی مسلمانان فرستادند و به او تأکید کردند که کار را فیصله دهد و با مسلمانان پیمان صلحی ببندد که به‌موجب آن، مسلمانان در آن سال بدون زیارت خانه خدا به مدینه بازگردند و سال بعد وارد مکه شوند تا بدین صورت مکیان مورد شماتت سایر اعراب قرار نگیرند. این نماینده سهیل‌بن عمرو نام داشت و پیامبر با دیدن او گفت: «قریش با فرستادن این مرد، قصد صلح دارند» (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۸۳). پس از توافق دو طرف در مورد آزادی اسرا، میان پیامبر و نماینده قریش پیمان صلحی به امضا رسید. پیامبر چون به فواید این صلح آگاه بود، انعطاف زیادی نشان داد که موجب انتقاد و خشم برخی صحابه شد و حتی سخنان درشت و سؤالات طعنه‌آمیزی در مورد پیامبر از آنان شنیده می‌شد (رجوع کنید به همانجا؛ نیز رجوع کنید به واقدی، ج ۲، ص ۶۰۹ـ۶۱۱؛ ابن‌سعد، ج ۲، ص ۱۰۱). نمونه‌ای از انعطاف پیامبر، قبول درخواست سهیل‌بن عمرو بود مبنی بر حذف «بسم‌اللّه‌الرحمن‌الرحیم» از ابتدای صلح‌نامه و نوشتن «باسمک‌اللهم» به‌جای آن، و نیز حذف عنوان رسول‌اللّه بعد از نام آن حضرت و نوشتن «محمدبن عبداللّه» به‌جای آن (رجوع کنید به یعقوبی، همانجا؛ طبرسی، ۱۴۱۷، ج ۱، ص ۳۷۱ـ ۳۷۲؛ حلبی، ج ۳، ص ۲۰).مُفاد صلح نامه حدیبیه چنین بود: ۱) ده سال میان طرفین صلح برقرار گردد تا مردم در امنیت و آرامش زندگی کنند (قس یعقوبی، همانجا). ۲)مسلمانان آن سال بدون زیارت خانه خدا به مدینه بازگردند و سال بعد برای به جا آوردن عمره وارد مکه شوند، مشروط بر اینکه جز سلاح مسافر، سلاحی به همراه نداشته باشند و بیش از سه روز در مکه اقامت نکنند، قریش نیز در این مدت شهر را ترک خواهند کرد. ۳)مسلمانان متعهد شدند افرادی را که از مکه به مدینه می‌گریزند، به مکه بازگردانند، اما طرف مقابل چنین تعهدی نسبت به فراریان مدینه نداشت. ۴)سایر قبایل در هم‌پیمانی با قریش و مسلمانان آزاد و مختار باشند (واقدی، ج ۲، ص ۶۱۱ـ۶۱۲؛ ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۸۴؛ ابن‌اثیر، ج ۲، ص ۲۰۴؛ قس یعقوبی، همانجا).قریشیان، در کمتر از دو سال، بند اول صلح‌نامه را نقض کردند، زیرا طبق بند پایانی، قبیله بنی‌خزاعه با مسلمانان و قبیله بنی‌بکر با قریش هم‌پیمان شدند، اما در نبردی که در سال هشتم میان این دو قبیله رخ‌داد، مردانی از قریش به نفع بنی‌بکر، افرادی از بنی‌خزاعه را کشتند. این به معنای نقض صلح حدیبیه بود و با اینکه ابوسفیان شخصآ برای عذرخواهی به مدینه رفت، عذرش پذیرفته نشد و در اندک مدتی، پیامبر با سپاهی انبوه، که در زمان صلح و گسترش اسلام گردآمده بودند، عازم فتح مکه شد (ابن‌اثیر، ج ۲، ص ۲۳۹ـ۲۴۴).بند مربوط به استرداد یک‌طرفه فراریان نیز به زودی و به درخواست قریش لغو شد. این بند اولین بندی بود که در همان ساعات اولیه انعقاد صلح به اجرا در آمده بود (رجوع کنید به واقدی، ج ۲، ص ۶۲۴ـ۶۲۹؛ ابن‌هشام، ج ۲، ۷۸۸ـ۷۸۹). هرچند پیش از این و طبق آیه ۱۰ سوره ممتحنه، بازگرداندن زنان مؤمنی که از مکه به مدینه می‌گریختند، ممنوع شده بود (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۹۰ـ۷۹۱).بنابر روایات مختلف، مسلمانان ده روز و اندی، و به قولی بیست روز، در سرزمین حدیبیه اقامت کردند (رجوع کنید به واقدی، ج ۲، ص ۶۱۶؛ ابن‌سعد، ج ۲، ص ۹۸). رسول خدا در خارج از حرم خیمه زده بود، ولی در حرم نماز می‌گزارد. چون نوشتن صلح‌نامه پایان یافت و مردانی از مسلمانان و مشرکان بر آن گواهی دادند، پیامبر به همراهانش فرمان داد که به نشانه حج، شتران خود را قربانی کنند و سرهایشان را بتراشند. بیشتر اصحاب، به‌دلیل ناخرسندی از به جا نیاوردن حج و چون صلح حدیبیه را نوعی شکست می‌دانستند، از فرمان پیامبر سرپیچی کردند، اما پس از آنکه رسول‌خدا به تنهایی اقدام به به‌جا آوردن این اعمال کرد، آنان نیز تبعیت کردند (واقدی، ج ۲، ص ۶۱۳؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۵؛ قس ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۸۵)، سپس رسول خدا و مسلمانان به مدینه بازگشتند (یعقوبی، همانجا). طبق معاهده حدیبیه، سال بعد (سال هفتم) پیامبر و مسلمانان به مکه رفتند و سه روز در نبود قریش در آنجا اقامت کردند و اعمال عمره را به جای آوردند. این واقعه به عمرةالقضاء معروف است (ابن‌اثیر، ج ۲، ص ۲۲۷).در راه بازگشت از حدیبیه به مدینه، سوره فتح بر پیامبر نازل شد که خدا در آن، صلح حدیبیه را «فتح مبین» نامیده و با اعلام رضایت از بیعت‌کنندگان، وعده پیروزیها و غنیمتهای فراوان به مسلمانان داده بود (واقدی، ج ۲، ص ۶۱۷ـ۶۲۳؛ ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۸۶ـ۷۸۸). به نظر غالب مفسران، این وعده راجع به فتح خیبر است که در سال هفتم اتفاق افتاد و غنایم زیادی نصیب مسلمانان گردید (برای نمونه رجوع کنید به طبری، جامع؛ طبرسی، ۱۴۰۸؛ طباطبائی، ذیل فتح: ۱۹)، اما برخی نیز آن را مربوط به فتح مکه دانسته‌اند (رجوع کنید به طباطبائی، همانجا). به‌دستور پیامبر، غنایم این جنگ تنها میان حاضران در حدیبیه تقسیم شد (ابن‌هشام، ج ۲، ص ۸۰۹ـ۸۱۰).صلح حدیبیه، به شهادت تاریخ و طبق پیش‌بینیهای پیامبر و وعده‌های قرآنی، برکات زیادی برای مسلمانان در پی‌داشت. به گفته مورخان، در صدر اسلام فتحی عظیم‌تر از فتح حدیبیه صورت نگرفت، زیرا در پرتو آن، آتش جنگ فرونشست و دعوت به اسلام رواج گرفت و اسلام در سراسر جزیرةالعرب گسترش یافت؛ به گونه‌ای که از آغاز پیمان صلح تا نقض آن ( ۲۲ ماه)، تعداد کسانی که به اسلام گرویدند، بیش از کل تعداد مسلمانان تا آن زمان بود، چنان‌که سپاه پیامبر در سال هشتم و در جریان فتح مکه به ده‌هزار تن رسید و بزرگان قریش، مانند ابوسفیان و عمروعاص و خالدبن ولید، در همین دوران به اسلام گرویدند (رجوع کنید به واقدی، ج ۲، ص ۶۲۴؛ ابن‌هشام، ج ۲، ص ۷۸۸). در عین حال آرامش حاصل از صلح حدیبیه سبب شد که پیامبر علاوه بر تشدید فعالیتهای تبلیغی در شبه‌جزیره، به سرزمینهای خارجی هم توجه کند و در سال هفتم، پادشاهان و سران ممالک اطراف را نیز به اسلام دعوت نماید. اما مهم‌ترین فایده این صلح، زمینه‌سازی برای فتح مکه بود که مدت کوتاهی پس از صلح حدیبیه به وقوع پیوست.



منابع : علاوه بر قرآن؛ ابن‌اثیر؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌هشام، السیرة النبویة، چاپ سهیل زکار، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲؛ علی‌بن ابراهیم حلبی، السیرة الحلبیة، بیروت ] ۱۳۲۰[، چاپ افست ]بی‌تا.[؛ طباطبائی؛ فضل‌بن حسن طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، قم ۱۴۱۷؛ همو، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ هاشم رسولی محلاتی و فضل‌اللّه یزدی طباطبائی، بیروت ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸؛ طبری، تاریخ (بیروت)؛ همو، جامع؛ محمدبن عمر واقدی، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶؛ یاقوت حموی؛ یعقوبی، تاریخ.


نظر شما
مولفان
صابر اداک ,
گروه
رده موضوعی
جلد 12
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده