حدائق السحر فی دقائق الشعر
معرف
کتابى در فن بدیع، تألیف رشیدالدین وطواط*، از منشیان دربار خوارزمشاهیان در قرن ششم
متن
حدائقُ السِّحر فى دقائقِ الشّعر، کتابى در فن بدیع، تألیف رشیدالدین وطواط*، از منشیان دربار خوارزمشاهیان در قرن ششم. به نوشته رشیدالدین وطواط (ص 55)، پیش از حدائق‌السّحر شاعران فارسى زبان در فنون بدیعى یا بعضى از آن فنون، کتابهایى تألیف کرده بودند که به دست ما نرسیده است. وى (ص 1) انگیزه تألیف کتاب خود را مطالعه ترجمان‌البلاغه رادویانى ذکر کرده و گفته که آن کتاب بس ناخوش بوده و از راه تکلّف تنظیم شده و با خطاهایى همراه بوده است. با این حال، در کتاب خود شواهد بسیارى از آن آورده و فصول و ابواب آن را نیز در نظر داشته و احیانآ سرمشق کار خویش قرار داده است.احمد آتش، دانشمند معاصر ترک، که ترجمان‌البلاغه* را چاپ و منتشر کرده است، از کتابى با نام محاسن‌الکلام تألیف ابوالحسن نصربن‌حسن مَرغینانى (درباره او رجوع کنید به باخرزى ج 1، ص 666ـ 671) نام برده و افزوده است که تمام شواهد عربى که رشیدالدین وطواط در حدائق‌السّحر ذکر کرده، غیر از اشعار خود او، مأخوذ از این کتاب است (رادویانى، مقدمه، ص یاـ یب).به‌گفته یاقوت حموى (ج 6، ص 2632)، رشیدالدین کتاب خود را در معارضه با ترجمان‌البلاغه تألیف کرده است. به هر حال، رشیدالدین تا حدودى به ترجمان‌البلاغه توجه داشته، اما افزودن شاهدهایى از قرآن مجید و احادیث نبوى و کلام فصحاى عرب، گویاى اهتمام او براى اصلاح و تکمیل آن کتاب است.حدائق‌السّحر، با توجه به زمان تألیف و اشتمال آن بر تعداد درخور توجهى از صناعات بدیعى، یکى از منابع مهم فن بدیع در زبان فارسى و متضمن اطلاعات گران‌بها و اظهارنظرهاى عالمانه‌اى درباره شاعرانى نظیر قطران تبریزى*، عنصرى*، فرخى سیستانى* و مسعودسعد سلمان* است (براى نمونه رجوع کنید به ص 9ـ10، 32، 41ـ42، 82، 87). از امتیازات دیگر کتاب، ذکر نام برخى کتابهاى علوم بلاغىِ فارسى و عربى است، مانند ترجمان‌البلاغه (ص 1)؛ رسائل ابوالحسن اهوازى (ص 3)؛ کتاب اشتقاق، و اعجازالقرآن، درباره تشبیهات، هر دو از علی‌بن عیسی‌رمانى (ص 43)؛ و کنزالغرائب، تألیف خورشیدى، در شرح کتاب احمدبن محمد منشورى (ص 55).حدائق‌السّحر اندکى پس از تألیف مورداقبال شاعران و ادیبان واقع شد و آثار بسیارى در تقلید از آن یا تفسیر آن نوشته شد که برخى از آنها به چاپ رسیده است. برخى از مهم‌ترین این آثار عبارت‌اند از: جزء سوم کتاب المعجم فى معاییر اشعارالعجم* تألیف شمس‌الدین محمدبن‌قیس رازى (تهران 1314ش)؛ حقایق الحدائق تألیف شرف‌الدین رامى تبریزى و دقایق‌الشعر تألیف علی‌بن محمد مشهور به ‌تاج‌الحلاوى، که هر دو به اهتمام محمدکاظم امام چاپ شده‌اند (تهران 1341ش؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به رشیدالدین وطواط، مقدمه اقبال آشتیانى، ص سز ـ سى).حدائق‌السّحر، به صورت مستقل یا به ضمیمه بعضى کتابها و دیوانها، بارها چاپ شده است، اما چاپ انتقادى آن به اهتمام عباس اقبال آشتیانى در 1308ش در تهران منتشر شد.منابع : علی‌بن حسن باخرزى، دمیةالقصر و عصرة اهل‌العصر، چاپ محمد تونجى، ج 1، دمشق [?1391/ 1971[؛ محمدبن عمر رادویانى، ترجمان‌البلاغه، چاپ احمد آتش، استانبول 1949، چاپ افست تهران 1362ش؛ محمدبن محمد رشیدالدین وطواط، حدایق السحر فى دقایق ‌الشعر، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1362ش؛ یاقوت حموى، معجم الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عباس ماهیار

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده