حداد طاهر
معرف
نویسنده و مبارز سیاسى تونسى و پیش‌گام در دفاع از حقوق زنان و کارگران تونسى
متن
حَدّاد، طاهر، نویسنده و مبارز سیاسى تونسى و پیش‌گام در دفاع از حقوق زنان و کارگران تونسى. طاهربن علی‌بن بلقاسم الحداد در 1317/1899 در شهر تونس، پایتخت تونس، به دنیا آمد (حداد، ج 1، مقدمه خالد، ص 13؛ کرو، ج 2، ص 385). در کودکى در مکتب‌خانه با مقدمات علوم دینى و قرآنى آشنا شد و در نوجوانى، هنگامى که تونس تحت استعمار فرانسه بود، با جمعیت خلدونیه* و نیز باشگاه ادبى پیش‌گامان صادقیه (النادى الادبى لقدماء الصادقیة) همکارى داشت (مناعى، ص 137؛ شملى، قسم 2، ص180ـ181؛ حداد، همان مقدمه، ص 14). وى از 1332/1914 در جامع زیتونه* در محضر استادانى چون ابن‌بادیس* (از پیش‌گامان اصلاحات در الجزایر) و محمد عنابى (فقیه و عالم تونسى)، تحصیل کرد (محفوظ، ج 2، ص 109؛ حداد، همان مقدمه، ص 15؛ مناعى، ص 394). در 1338/1920، پس از فارغ‌التحصیل شدن از جامع زیتونه، وارد مدرسه حقوق تونس شد، اما فعالیتهاى سیاسى و اجتماعى او سبب شد از ادامه تحصیل بازبماند و مدتى در مشاغل غیردولتى و امور خیریه به فعالیت بپردازد. او در این مدت با برخى نویسندگان اصلاح‌طلب و روزنامه‌نگاران برجسته، مانند محمود بیرم تونسى، ابوالقاسم شابى*، احمدالدرعى، عبدالعزیز ثعالبى* و طاهر صفر، مناسبات داشت و تحت تأثیر آنها قرار گرفت (مناعى، ص 137، 394؛ محفوظ، همانجا؛ حداد، همان مقدمه، ص 22ـ23). در 1338/1920 در پى انتشار اعلامیه ویلسون، رئیس‌جمهورى امریکا، در تأکید بر پذیرش حق تعیین سرنوشت ملتهاى جهان به دست خودشان، طاهر حداد به همراه هیئتى از فعالان سیاسى تونس، براى مذاکره درباره استقلال تونس، به فرانسه رفت که بی‌نتیجه بود، اما این ناکامى سبب شد عبدالعزیز ثعالبى حزب دستور* را در همان سال تأسیس کند. طاهر حداد نیز به عضویت آن درآمد و با مشارکت فعال، به‌ویژه انتشار مقاله در روزنامه‌هاى العالم‌الادبى و جریدةالامّة، از مشى آن دفاع نمود (داغر، ج 3، قسم 1، ص 298ـ299؛ شملى، قسم 2، ص181ـ182، 188؛ مالکى، ص251، پانویس 179).طاهر همچنین، پس از مشاهده اوضاع رقت‌بار کارگران تونسى، به همراه محمدعلى حامى، از سیاستمداران تونسى که پس از پانزده سال تبعید به تونس بازگشته بود، جمعیت همکارى اقتصادى تونس (جمعیةالتعاون الاقتصادى التونسى) را تأسیس نمود که به جامعه کارگران تونس (جامعة عموم العَمَلَةِ التونسیین) معروف شد (تیمومى، ج 2، ص 196؛ حداد، همان مقدمه، ص 25، 76ـ77؛ مناعى، ص281ـ282)؛ اما دولت فرانسه در 21 آبان 1304/ 12 نوامبر 1925 محمدعلى حامى را دستگیر و به خارج از کشور تبعید نمود و جمعیت را منحل کرد. به‌رغم این فشارها، حداد به تلاش خود ادامه داد و کتاب العمال التونسیون و ظهور الحرکة النقابیة (کارگران تونسى و پیدایش جنبش سندیکایى) را در 1306ش/ 1927 منتشر کرد و در آن تاریخچه تأسیس جمعیت و دلایل ناکامى و سرکوبى آن را بررسى نمود. محتواى افشاگرانه آن سبب شد تا فرانسویها در دى 1306/ ژانویه 1928 همه نسخه‌های‌آن‌راجمع‌آورى نمایند (شملى، قسم2، ص 185، 191ـ 192؛ داغر، ج 3، قسم 1، ص 298؛ حداد، همان مقدمه، ص 33ـ34، 41ـ42).طاهر حداد در خرداد 1309/ ژوئن 1930 در آزمونِ دریافت دانشنامه حقوق پذیرفته شد، اما انتشار کتاب جنجالى امرأتنا فى الشریعة و المجتمع (رجوع کنید به ادامه مقاله) در 19 مهر 1309/ 11 اکتبر 1930، خشم مشایخ زیتونه را برانگیخت و سبب شد حکومت، تحت فشار آنها، وى را از ادامه تحصیل باز دارد. همچنین دیپلم عالى وى را، که پیشتر از جامع زیتونه گرفته بود، باطل کردند و او را از مشاغلى که داشت کنار گذاشتند (حداد، همان مقدمه، ص 22ـ23، 43ـ44؛ محفوظ، ج 2، ص 109؛ مناعى، ص 394). از آن پس، حداد منزوى شد. او در این دوران بخشى از افکار خود را نوشت و سرانجام در عزلت، در حالى که برخى او را تکفیر کرده بودند، در 15 آذر 1314/ 7 دسامبر 1935 درگذشت (حداد، همان مقدمه، ص 46ـ47، ج 3، ص 271ـ301؛ کرو، ج 2، ص 459، 531، 541، 549).پس از استقلال تونس در 1335ش/1956، طاهر حداد مورد توجه قرار گرفت و کتابهایى درباره زندگى و اندیشه‌هاى وى نوشته شد (رجوع کنید به مناعى، ص 394ـ395؛ کرو، ج 2، ص 386، 396، 553؛ داغر، ج 3، قسم 1، ص 299).از طاهر حداد بیش از پنجاه مقاله و نامه، و نیز این کتابها به جامانده است: التعلیم الاسلامى و حرکةالاصلاح فى جامع الزیتونة، خواطر، دیوان اشعار، العمال التونسیون و ظهور الحرکة النقابیة، و امرأتنافى الشریعة و المجتمع. مجموعه آثار او را وزارت فرهنگ تونس در 1378ش/1999، به مناسبت صدمین سال تولد وى، در سه مجلد با عنوان الاعمال الکاملة، منتشر کرده است (محفوظ، ج 2، ص 115؛ مناعى، ص 394؛ کرو، ج 2، ص 385ـ386، 501).به باور حداد، در زمان او سوسیالیسم بهترین راه براى بازگویى رنجهاى مردم ستمدیده و بزرگ‌ترین مانع در برابر تداوم سیاستهاى استعمارى است و رهبران جنبشهاى آزادی‌بخش نیز می‌توانند با اتکا به آن، براى رهایى ملتهاى خود از سیطره استعمار تلاش کنند (حداد، ج 1، ص180).از میان آثار حداد، امرأتنا فى الشریعة و المجتمع اثرى جسورانه درباره دفاع از آزادى و حقوق زنان است. اندیشه‌هاى وى در مورد اعطاى حق طلاق به زنان، مساوات کامل میان زن و مرد در تقسیم ارث با وجود نص صریح قرآن، تلاش براى لغو حدود اسلامى در مورد کیفر برخى گناهان معین، و جانشین کردن قوانین حقوق غربى، لزوم کشف حجاب و جلوگیرى از تعدد زوجات، با وجود آگاهى اندک وى از فقه و تفسیر و نص صریح شریعت اسلامى، خشم و انزجار بسیارى، از جمله علماى زیتونه، را برانگیخت (محفوظ، ج 2، ص 111ـ113؛ کرو، ج 2، ص 468، 500، 508ـ 510، 522ـ 525). برخى برآن‌اند که سبک نگارش کتاب و اظهارنظر وى تقلیدى از شیوه طه حسین، اندیشمند مشهور مصرى، و به شدت متأثر از آراى مارکسیستى است (رجوع کنید به کرو، ج 2، ص 522ـ 525، 527؛ تیمومى، ج 2، ص 197؛ مناعى، ص 277ـ 279). برخى نیز گفته‌اند او مقلد ضیاء گوک‌آلپ*، ملی‌گراى افراطى ترک، بوده که از طریق روزنامه‌هاى عربى تونس با اندیشه‌هاى او آشنا شده است (رجوع کنید به محفوظ، ج 2، ص 113).منابع : هادى تیمومى، الاستعمار الرأسمالى و التشکیلات الاجتماعیة ما قبل الرأسمالیة: الکادحون الخِمّاسة فى الأریاف التونسیة (1681-3491)، تونس 1999؛ طاهر حداد، الاعمال الکاملة، چاپ احمد خالد، تونس 1999؛ یوسف اسعد داغر، مصادر الدراسة الادبیة، بیروت 1972ـ1983؛ منجى شملى، فی‌الثقافة التونسیة، بیروت 1405/1985؛ ابوالقاسم محمدکرو، حصاد العمر، تونس 1419/1998؛ امحمد مالکى، الحرکات الوطنیة و الاستعمار فى المغرب العربى، بیروت 1994؛ محمد محفوظ، تراجم‌المؤلفین التونسیین، بیروت 1982ـ1986؛ طاهر مناعى، المثقفون التونسیون و الحضارة الغربیة فى مابین الحربین العالمیتین (9191-9391)، سوسه، تونس 2001.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستار عودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده