حداد أبوحفص عمربن سلمة/ عمربن سالم/ عمروبن سلم حداد نیشابوری
معرف
از صوفیان بزرگ و مشایخ ملامتیه در قرن سوم
متن
حَدّاد، أبوحفص، عمربن سلمة/ عمربن سالم/ عمروبن سلم حدّاد نیشابورى، از صوفیان بزرگ و مشایخ ملامتیه در قرن سوم. تاریخ ولادت او معلوم نیست. در روستاى کوردآباد/ کردی‌آباد (در راه بخارا در نزدیکى نیشابور) زاده شد. از دوران کودکى، خانواده و تحصیلات او اطلاع چندانى در دست نیست، همین قدر می‌دانیم که از سادات نیشابور بوده و به آهنگرى اشتغال داشته و از همین رو به حدّاد ملقب شده است (رجوع کنید به سلمى، 1406، ص 115؛ هجویرى، ص 188، 190؛ عطار، ص 856). وى از شاگردان عبداللّه مهدى باوردى (ابیوردى) و فردناشناسى به نام على نصرآبادى و از یاران و مصاحبان احمدبن خضرویه*، ابوتراب نخشبى* و بایزید بسطامى* بود (سلمى، 1406، همانجا؛ قشیرى، ص 410؛ هجویرى، ص 188؛ جامى، ص 56).حدّاد از مشایخ متقدم تصوف حوزه خراسان بود که هم در شیوخ آن حوزه و حوزه بلخ و هم در شیوخ حوزه بغداد، خصوصآ جنید بغدادى*، تأثیرات عمیقى گذاشت و نزد آنها از منزلت و جایگاه ویژه‌اى برخوردار شد (براى ارتباط حوزه تصوف نیشابور با حوزه تصوف بلخ و بغداد رجوع کنید به عطار، ص 394؛ عفیفى، ص 32ـ33؛ براى ارتباط او با جنید رجوع کنید به هجویرى، ص 189؛ غزالى، ج 2، ص 549؛ نیز رجوع کنید به ملامتیه*). از جمله آن عرفا و مشایخ بودند: ابوعثمان حیرى، که بعدها داماد و جانشین حدّاد شد؛ ابوالفوارس شاه شجاع کرمانى؛ عبداللّه مرتعش*؛ محفوظ‌بن محمود نیشابورى؛ ابومحمد عبداللّه‌بن محمد خرّاز و محمدبن عبدالوهاب ثقفى* (سلمى، 1406، ص 116؛ قشیرى، ص407، 409؛ هجویرى، ص71، 203؛ جامى، ص56، 138، 160، 207، 211). هر چند طریقت ملامتیه مدتها پیش از ابوحفص به وجود آمده بود، او و حمدون قصّار* را نخستین و مهم‌ترین مروّجان ملامتیه در خراسان و واضع و تدوین‌کننده مهم‌ترین اصول آن دانسته‌اند (رجوع کنید به زرین‌کوب، ص 336؛ عفیفى، ص 33؛ گولپینارلى، ص 10، 19، 31). اهمیت حدّاد در این زمینه به حدى بود که وى را شیخ ملامت خوانده‌اند (جامى، ص 56). وى به قرآن و سنّت سخت پای‌بند بود (سلمى، 1405، ص 145؛ جامى، همانجا)، اما به سبب اصرارش در پنهان داشتن حقیقت احوال خویش، وى را به زندقه متهم کردند (زرین‌کوب، ص 342).تذکره‌نویسان تاریخ وفات حدّاد را بین 260 تا 270 ثبت کرده‌اند (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 182؛ جامى، همانجا). قبر وى در نیشابور است (سمعانى، همانجا).از حدّاد اثر مکتوبى در دست نیست، اما ظاهراً با برخى بزرگان صوفیه معاصر خود مکاتبه داشته است (براى نمونه رجوع کنید به سلمى، 1405، ص 153). کامل‌ترین تعریفاتى که از اساس فکرى ملامتیان و امهات مسائل تعلیمى آنان به دست آمده، از سخنان اوست (رجوع کنید به همان، ص 143، 166، و جاهاى دیگر، که به‌تفصیل مشخصات اهل ملامت را به نقل از أبوحفص حدّاد آورده است؛ عفیفى، همانجا؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به ملامتیه*). سخنان وى درباره فتوت*، نشان دهنده رابطه بسیار نزدیک ملامتیه و فتیان است (رجوع کنید به سلمى، 1406، ص 118؛ زرین‌کوب، ص 349، 419). او درباره تصوف و آداب سیر و سلوک و موضوعاتى چون ذکر، سماع، کرم و بخل و ایثار، شوق و محبت، آفات نفس، آداب سفر، ترک تکلف، احکام و آداب فقر، و آداب اشتغال به کسب نیز سخنانى دارد (رجوع کنید به هجویرى، ص57، 188ـ191، 404، قشیرى، ص406؛ سهروردى، ص101، 123؛ عطار، ص 390ـ 400؛ باخرزى، ج2، ص106، 155ـ156).منابع : یحیی‌بن احمد باخرزى، اوراد الاحباب و فصوص الآداب، ج 2: فصوص الآداب، چاپ ایرج افشار، تهران 1358ش؛ عبدالرحمان‌بن احمد جامى، نفحات الانس، چاپ محمود عابدى، تهران 1370ش؛ عبدالحسین زرین‌کوب، جستجو در تصوف ایران، تهران 1363ش؛ محمدبن حسین سلمى، اصول الملامتیة و غلطات الصوفیة، چاپ عبدالفتاح احمد الفاوى محمود، ]قاهره[ 1405/1985؛ همو، طبقات الصوفیة، چاپ نورالدین شریبه، حلب 1406/1986؛ سمعانى؛ عبدالقاهربن عبداللّه سهروردى، آداب المریدین، ترجمه عمربن محمد شیرکان، چاپ نجیب مایل هروى، تهران 1363ش؛ محمدبن ابراهیم عطار، تذکرةالاولیاء، چاپ محمد استعلامى، تهران 1378ش؛ ابوالعلاء عفیفى، الملامتیة و الصوفیة و اهل الفتوة، ]قاهره[ 1364/1945؛ محمدبن محمد غزالى، کیمیاى سعادت، چاپ حسین خدیوجم، تهران 1364ش؛ عبدالکریم‌بن هوازن قشیرى، الرسالة القشیریة، چاپ معروف زریق و على عبدالحمید بلطه‌جى، بیروت 1408/1988؛ عبدالباقى گولپینارلى، ملامت و ملامتیان، ترجمه توفیق ه . سبحانى، تهران 1378ش؛ علی‌بن عثمان هجویرى، کشف المحجوب، چاپ محمود عابدى، تهران 1383ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاطمه رحیمی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده