حجون (حجون)
معرف
کهن‌ترین گورستان مکه
متن
حَجون (حُجون)، کهن‌ترین گورستان مکه. این گورستان که به نامهاى مَعْلاة، مقبرةالمَعْلاة و جَنّةالمَعْلاة و مقبره قریش یا مقبره بنی‌هاشم نیز شهرت دارد، در دامنه کوهى به نام حجون قرار داشته و امروزه در شمال شرقى مکه و بر سر دو راهىِ منتهى به مسجدالحرام و کوه حجون واقع است (فاسى، ج 1، ص 453؛ ابن‌ظهیره، ص 303؛ قائدان، ص 129).در دوران جاهلیت و نیز اوایل ظهور اسلام، این گورستان، محوطه‌اى بود شامل دره ابی‌دُب (سمت راست کوه) و دره صُفىِالسبّاب (سمت چپ کوه) که به‌تدریج تا کوه و گردنه اذاخِر و محوطه خُرْمان، گسترش یافت (ازرقى، ص 432؛ فاکهى، ج4، ص 54؛ براى اطلاع بیشتر درباره این محوطه رجوع کنید به ازرقى، ج 1، ص 482ـ483؛ فاسى، ج 1، ص 471ـ475؛ ابن ‌ظهیره، ص304ـ 305). چون حجون خارج‌از مکه بود، جغرافی‌نویسانى مانند مقدسى و ابن ‌خرداذبه به آن اشاره نکرده یا همانند یاقوت حموى (ذیل مادّه) به ذکر کلیاتى بسنده نموده‌اند، از همین‌رو و نیز به سبب مجاورت حجون با گورستان مقبرةالعلیا، تعیین دقیق محدوده آن میسر نیست (فاکهى، ج 4، ص 59؛ بلادى، ص80؛ حمد جاسر، ص 114).کهن‌ترین اشاره به کوه حجون به ابیاتى از روزگار جُرهُمیان باز می‌گردد (رجوع کنید به ابن‌جبیر، ص 78؛ فاسى، ج 1، ص 597ـ 598)، اما اطلاق نام حجون به گورستان، احتمالاً پس از دفن جنازه قُصَىِّ بن کِلاب*، جد پنجم پیامبر اکرم، صورت گرفته است، گو اینکه او نخستین کسى بود که در دامنه این کوه به خاک سپرده شد (ابن‌سعد، ج 1، ص 73؛ فاکهى، ج 4، ص 58ـ59). از آن پس، اهالى مکه در دره سمت راست و چپ حجون، اموات خود را دفن کردند (ازرقى، ص 434). به این ترتیب، مقارن ظهور اسلام، حجون گورستانى معتبر شد، به‌ویژه اینکه اجداد پیامبر اسلام، عبدمناف و هاشم و عبدالمطلب، در آنجا مدفون بودند و به روایتى، آمنه، مادر پیامبر، نیز در همین گورستان به خاک سپرده شد (همان، ص 433؛ در این مورد روایت مشهورتر دیگرى مطرح است رجوع کنید به ابن‌سعد، ج1، ص116ـ 117). ابوطالب، عموى پیامبر، در شعرى مفاخره‌آمیز از این مقابر و مدفونان آن یاد کرده است (رجوع کنید به ابن‌قدامه، ص 372).پس از ظهور اسلام، با دفن ابوطالب و خدیجه* در حجون، این گورستان نزد مسلمانان اعتبارى دو چندان یافت (بلاذرى، ج 2، ص 35، 289). با اینکه منابع متقدم (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 8، ص 18؛ بلاذرى، ج 2، ص 35) با صراحت مدفن حضرت خدیجه را در حجون ذکر کرده‌اند، فاسى (مورخ قرن نهم؛ ج 1، ص 456) در این باره تردید نموده است. براساس روایتى، مشخص شدن مدفن آن حضرت در حجون براساس خوابى در قرن هشتم (729) صورت گرفته است (رجوع کنید به حمد جاسر، ص 115؛ د. ا. د. ترک، ذیل "Cennetul-Mualla"؛ قس ابن‌سعد، ج 1، ص 116ـ117). نقل روایاتى از پیامبر درباره فضیلت حجون، سبب افزایش دفن اموات در این مکان، به‌ویژه در سمت چپ آن، شد (رجوع کنید به ازرقى، ص 473؛ فاسى، ج 1، ص 454). اشعار باقی‌مانده در مدح و منزلت حجون و مدفونان آن، مؤید اعتبار ویژه این گورستان نسبت به دیگر قبرستانهاى مکه است (براى نمونه رجوع کنید به فاکهى، ج 4، ص 60ـ61).در آغاز اسلام، حجون به‌سبب وقایعى، بیشتر موردتوجه قرار گرفت و اعتبار یافت. یکى از این وقایع، گزارش قرآن از ملاقات گروهى از جنّیان با پیامبر اکرم در حوالى حجون و ایمان آوردن آنها بود (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 1، ص 212؛ جن*؛ جن*، سوره). از همین‌رو، بعدها در جوار حجون مسجدى به‌نام مسجد جن یا مسجد حَرَس ساخته شد که تا امروز نیز باقى مانده است (ازرقى، ص 482؛ ابن‌جبیر، همانجا؛ ابن‌بطوطه، ص 142؛ قائدان، ص 121). اقامت پیامبر در حجون به هنگام فتح مکه نیز بر اعتبار این گورستان افزود (ازرقى، ص 389). در قرن اول هجرى، حجون گاه کارکردهاى سیاسى نیز می‌یافت، از آن جمله سکونت ابوموسى اشعرى در آن، پس از سرخوردگى از واقعه تحکیم*، بود (رجوع کنید به همان، ص 481). ابن‌جبیر در قرن ششم بقایاى بنایى را در حجون دیده بود که به یاد ابن‌زبیر و به‌دار آویخته شدن او در آن محل ساخته بودند. به گفته او، اهل طائف آن بنا را ویران کرده بودند، زیرا در آنجا همشهرى و هم‌ قبیله آنان، حجاج‌بن یوسف ثقفى، لعن می‌شد (همانجا؛ نیز رجوع کنید به ابن‌بطوطه، همانجا؛ قس یعقوبى، ج 2، ص 267 که از به‌دار آویختن ابن‌زبیر در تنعیم سخن گفته است).با وجود تصریح منابع بر دفن بزرگان صحابه و تابعین و اولیا در این محل و به‌رغم قداست و اهمیت معنوى حجون و نقل فضیلتهاى دعا و زیارت در آنجا، هویت و محل دقیق قبور بسیارى از صحابه در این محل شناخته نیست (رجوع کنید به ابن‌جبیر؛ ابن‌بطوطه، همانجاها؛ فاسى، ج 1، ص 456)، در حالى که در قرن هفتم فیروزآبادى در رساله إثارةالحجون لزیارة الحجون از 38 مرد و هفت زن از صحابه، که در حجون دفن بوده‌اند، نام برده است (رجوع کنید به حمد جاسر، ص 113ـ114).دیگر مدفونان سرشناسِ این گورستان عبارت‌اند از : عبداللّه‌بن عمربن خطاب*؛ فضیل‌بن عیاض*، عارف قرن دوم؛ گروهى از سادات، به‌ویژه سادات حسنى؛ و منصور* خلیفه عباسى (ازرقى، ص 432؛ قلقشندى، ج 3، ص 254؛ قائدان، ص 136).ابن‌فهد، مؤلف قرن نهم، نیز بخشى از کتابش را به زنان و مردان سرشناس مکى، از قضات و محدّثان و قاریان و شرفا و امرا و نواب، اختصاص داده است که در همان زمان در حجون و اغلب در آرامگاههاى خانوادگى به خاک سپرده شده بودند (براى نمونه رجوع کنید به قسم 1، ص 49، 76، 228، 234، 424 و جاهاى دیگر). در میان شرفا، قبور خاندان معروف ابونُمَى، قبه و بارگاه داشته و زیارتگاه مردم بوده است (همان، قسم 1، ص 377؛ محبى، ج 1، ص 134ـ135، ج 2، ص 14). گاه براى افراد عالی‌رتبه حکومتى نیز مقبره می‌ساختند (رجوع کنید به ابن‌فهد، قسم 1، ص 424).به غیر از مقابر یاد شده، مهم‌ترین بناى آرامگاهى این گورستان متعلق به حضرت خدیجه سلام‌اللّه‌علیها است، که ظاهراً در قرن هشتم با گنبدى مرتفع ساخته شد (رجوع کنید به د.ا.د. ترک، همانجا؛ حمد جاسر، ص 115). این آرامگاه احتمالاً تا سال 950 که سلطان‌سلیمان قانونى، پادشاه عثمانى، آن را به شیوه مقابر مصرى تجدید بنا کرد و گنبد بلندى بر آن ساخت، تخریب نشده بود. تا زمان احداث بناى جدید، مزار حضرت خدیجه فقط یک صندوق چوبى داشت. این آرامگاه، براساس کتیبه آن، در 1298 مرمت شد (رفعت‌باشا، ج 1، ص 31، پانویس 1، تصویر 28). فراهانى در قرن سیزدهم (ص 202) از ضریح چوبین آن، که با پارچه مخمل گلابتون‌دوزی‌شده پوشیده شده بود، و نیز از وجود متولى و خادم و زیارت‌نامه‌خوانِ این بقعه خبر داده است.در قرن یازدهم، اولیا چلبى (ج 9، ص 785ـ790) از وجود 75 مقبره گنبدپوش در حجون، از جمله مقابر عبدالمطلب، ابوطالب، میمونه (همسر حضرت رسول) و شیخ‌علاءالدین نقشبندى گزارش داده است. بنابر گزارش فراهانى (ص 203) در قرن سیزدهم و گزارش رفعت ‌باشا در سده چهاردهم (ج 1، ص 31ـ 32 و تصاویر 29ـ32)، حجون در آن دوران همچنان مورد توجه عموم مسلمانان بوده است و شیعیان به‌ویژه به مقبره ابوطالب توجه فراوانى نشان می‌داده‌اند.بقاع گورستان حجون در 1305ش، پس از تخریب مقابر بقیع الغرقد*، به‌دست وهابیان ویران و تمام سنگ قبرهاى آن کنده شد که اعتراض عموم مسلمانان را در پى داشت (رجوع کنید به امین، ص 55ـ56). در مقابل، وهابیان کوشیدند این اعمال را با دلایل دینى توجیه کنند و انتساب قبور خاندان پیامبر به این مکان را از اساس منکر شوند (براى نمونه رجوع کنید به حمد جاسر، ص 115ـ117)، اما این تلاشها از آزردگى مسلمانان نکاست (براى نمونه رجوع کنید به هیکل، ص 225ـ227، 235ـ236).این گورستان هم اکنون با دیوارى که تا دامنه کوه حجون امتداد دارد، احاطه شده است ولى بخش شمالى آن، که در دامنه کوه قرار دارد، حصارى ندارد. داخل گورستان نیز با حصار فلزى به دو بخش شمالى (شامل قبور بنی‌هاشم و اجداد پیامبر) و جنوبى تفکیک شده است (قائدان، ص 131).منابع : ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، بیروت 1384/1964؛ ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، بیروت 1986؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌ظهیره، الجامع اللطیف فى فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف، چاپ على عمر، قاهره 1423/2003؛ ابن‌فهد، کتاب نیل المُنى بذیل بلوغ القِرى لتکملة اتحافِ الوَرى: تاریخ مکة المکرّمة من سنة 922ه الى 946ه ، چاپ محمد حبیب هیله، ]لندن[ 1420/2000؛ ابن‌قدامه، التبیین فى انساب القرشیین، چاپ محمدنایف دلیمى، بیروت 1408/ 1988؛ محمدبن عبداللّه ازرقى، کتاب اخبار مکة شرفها الله تعالى و ما جاء فیها من الآثار، روایة اسحاق ‌بن احمد خزاعى، در اخبار مکة المشرفة، ج 1، غتنغه 1275؛ محسن امین، تجدید کشف الارتیاب فى اتباع محمدبن عبدالوهاب، چاپ حسن امین، ]بیروت[ 1382/1962؛ اولیا چلبى؛ عاتق بلادى، معالم مکة التاریخیة و الاثریة، مکه 1400/1980؛ احمدبن یحیى بلاذرى، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت 1417/1996؛ حمد جاسر، «اماکن تاریخىِ اسلامى در مکه مکرّمه»، ترجمه رسول جعفریان، در مقالات تاریخى، ]تدوین[ رسول جعفریان، دفتر3، قم: نشر الهادى، 1376ش؛ ابراهیم رفعت‌باشا، مرآةالحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة، بیروت: دارالمعرفة، ]بی‌تا.[؛ محمدبن احمد فاسى، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، چاپ عمرعبدالسلام تدمرى، بیروت 1405/1985؛ محمدبن اسحاق فاکهى، اخبار مکة فى قدیم الدهر و حدیثه، ج 4، چاپ عبدالملک عبداللّه‌بن دهیش، بیروت 1419/ 1998؛ محمدحسین‌بن مهدى فراهانى، سفرنامه میرزامحمدحسین حسینى فراهانى، چاپ مسعود گلزارى، تهران 1362ش؛ اصغر قائدان، تاریخ و آثار اسلامى مکه مکرّمه و مدینه منوّره، ]تهران[ 1384ش؛ قلقشندى؛ محمدامین‌بن فضل‌اللّه محبى، خلاصةالاثر فى اعیان القرن الحادى عشر، بیروت: دارصادر، ]بی‌تا.[؛ محمدحسین هیکل، فى منزل الوحى، قاهره 1952؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، تاریخ؛TDVIA, s.v. "Cennetu'l - Maulla" (by Mustafa Fayda).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیده رقیه میرابوالقاسمی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده