حجازی محمد (ملقب به مطیع الدوله)
معرف

نویسنده و دولتمرد دوره پهلوى

متن


N حجازى، محمد (ملقب به مطیع‌الدوله)، نویسنده و دولتمرد دوره پهلوى. وى در ۲۶ فروردین ۱۲۸۰/ ۲۴ ذیحجه ۱۳۱۸ در تهران زاده شد. پدرش، سید نصراللّه مستوفى (ملقب به مطیع‌الدوله)، از دولتمردان عهد قاجار و مشهور به وزیر لشکر بود. حجازى کودکى و نوجوانى را در تهران گذراند. وى نخست نزد معلم خصوصى فارسى و عربى آموخت و سپس در مدرسه اسلام و مدرسه سن‌لوئى، متعلق به هیئت مبلّغان کاتولیک فرانسوى، تحصیل کرد. در چهارده سالگى پدر را از دست داد و بسیار جوان بود که وارد خدمت دولت شد. در ۱۳۰۰ش از طرف وزارت پست و تلگراف به اروپا رفت. در پاریس مدتى در رشته حقوق سیاسى تحصیل کرد و نیز در رشته مخابرات لیسانس گرفت. در ۱۳۰۲ش کتاب کوچک تلگرافِ بی‌سیم را در چاپخانه کاویانى برلین منتشر کرد. پس از هشت سال به ایران بازگشت و در وزارت پست و تلگراف به مناصب عالى رسید. در ۱۳۱۱ش نیز مجله پست و تلگراف و تلفن را منتشر کرد (صدرهاشمى، ج ۱، ص ۳۳۰؛ دست‌غیب، ص ۲؛ آرین‌پور، ج ۳، ص ۲۴۳؛ کامشاد، ص ۱۱۴). در ۱۳۱۳ش، به وزارت مالیه انتقال یافت و رئیس دفتر وزیر مالیه وقت، علی‌اکبر داور، شد (حکیم‌فر، ص ۹۱؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه). در ۱۳۱۶ش که سازمان پرورش افکار از طرف حکومت براى تبلیغ سیاستهاى رضا شاه پهلوى تأسیس شد، حجازى مدیریت کمیسیون مطبوعات آن را برعهده گرفت و سه دوره مجله ایران امروز، نشریه کمیسیون مذکور، به سردبیرى او چاپ و منتشر گردید. این نشریه قصد ترویج دانش، آشنایى مردم با فرهنگ جدید، تبلیغ فعالیتهاى حکومت و ترویج حس شاه‌دوستى را داشت و به طرزى زیبا و مصور چاپ می‌شد (رجوع کنید به صدر هاشمى، ج ۱، ص ۳۲۶ـ۳۲۹؛ حکیم‌فر، همانجا).پس از شهریور ۱۳۲۰، حجازى چندى رئیس اداره کل انتشارات و تبلیغات ایران شد (آرین‌پور، همانجا؛ نیز رجوع کنید به اسنادى از تاریخچه رادیو در ایران، ص ۳۳۵ـ۳۳۶، ۳۴۵، ۳۵۳، که نامه‌هاى حجازى را به عنوان معاون نخست‌وزیر و رئیس اداره کل انتشارات و تبلیغات درج کرده است). سپس سرپرستى دانشجویان ایرانى در اروپا را بر عهده گرفت و در بهار ۱۳۳۰ش، معاون حسین علاء، نخست‌وزیر، گردید و تا نخست‌وزیرى محمدمصدق در این مقام بود (حکیم‌فر؛ د. ایرانیکا، همانجاها). پس از کودتاى ۱۳۳۲ش، به توصیه حسین علاء، وزیر دربار وقت، با محمدرضا شاه چندبار دیدار کرد و درباره مسائل اجتماعى و فرهنگى و سیاسى با هم گفتگو کردند و در این ملاقاتها پیشنهاد چاپ کتاب مردان خودساخته (تهران ۱۳۳۵ش) داده شد که خود شاه سرگذشت پدرش، و حجازى شرح زندگى کمال‌الملک، نقاش مشهور، را براى کتاب مذکور نوشت (د. ایرانیکا، همانجا). پس از این ملاقات، حجازى در ادوار دوم و سوم مجلس سنا، سناتور انتصابى و در ادوار چهارم و پنجم، تا یک سال پیش از مرگش، سناتور انتخابى تهران بود. او عضو پیوسته فرهنگستان ایران، رئیس انجمن فرهنگى ایران و پاکستان بود و سِمَتهاى اجرایى و سیاسى دیگرى را نیز برعهده داشت. وى در ۱۰ بهمن ۱۳۵۲، بر اثر سکته مغزى، درگذشت و در بهشت‌زهراى تهران به خاک سپرده شد (حکیم‌فر؛ آرین‌پور، همانجاها).حجازى، برخلاف بیشتر نویسندگان معاصر ایران، هم در زندگى شخصى و هم در کار نویسندگى، از روزگار جوانى با دستگاه دولتى پیوند نزدیک داشت و در تمام زندگی‌اش یکى از نویسندگان مشهور به شمار می‌آمد (کامشاد، ص ۱۱۳ـ ۱۱۴)؛ به همین سبب، برخى نشریه‌هاى انتقادى به او خرده می‌گرفتند، از جمله روزنامه باباشمل (ش ۸۶) سبک نویسندگى و روش زندگى او را استهزا کرد (رجوع کنید به صدرهاشمى، ج ۱، ص ۳۲۹ـ۳۳۰).حجازى از نخستین داستان‌نویسان رمانتیک ایرانى است که بر اثر آشنایى با فرهنگ و ادبیات غربى، به این مکتب روى آورد. احساسات و اخلاقیات از ویژگیهاى بارز داستانهاى اوست (رجوع کنید به دست‌غیب، ص ۱؛ میرصادقى، ص ۴۵۸؛ مسکوب، ص ۱۸۲؛ کامشاد، ص ۱۲۸)، اما ناقدان و صاحب‌نظران از سبک نویسندگى و ضعف داستان‌پردازى او انتقاد کرده‌اند (مثلاً خانلرى، ص ۱۵۲ـ۱۵۳؛ کامشاد، همانجا).آثار حجازى به سه گروه تقسیم می‌شوند: رمانها، داستانهاى کوتاه، مقاله‌ها و نوشته‌هاى پراکنده. شهرت حجازى بیشتر براى رمانهاى هما (تهران ۱۳۰۷ش)، پریچهر (تهران ۱۳۰۸ش) و زیبا (تهران ۱۳۱۱ش) است. قهرمانان این کتابها همه از طبقه متوسط شهرنشین‌اند. درون‌مایه آنها سرنوشت و شخصیت و اخلاق زن ایرانى از دیدگاه نویسنده است (رجوع کنید به خانلرى، همانجا؛ کامشاد، ص ۱۱۴). هما نمونه زن خوب و نجیب، و پریچهر نمونه زن بد و خیانتکار است (میرعابدینى، ج ۱، ص ۷۰). شخصیتهاى اصلى رمان هما، دو انسان پاکدامن هستند: هما، که دخترى درس خوانده از طبقه متوسط است و حسنعلی‌خان ، که نمونه روشنفکر شریف ایرانى است. حسنعلی‌خان، دوست پدر هماست. پدر هما وصیت کرده است که پس از مرگش، سرپرستى هما به حسنعلی‌خان سپرده شود. حسنعلی‌خان که متأهل و سالها از هما بزرگ‌تر است، دلباخته او می‌شود، اما هما عاشق جوانى ناشایسته است و می‌خواهد با او ازدواج کند. حسنعلی‌خان با فداکارى بسیار از این ازدواج جلوگیرى می‌کند و ماجراها به خوشى به پایان می‌رسد. هما با خواندن دفتر خاطرات حسنعلی‌خان متوجه عشق او می‌شود و این دو با هم ازدواج می‌کنند (همانجا؛ کامشاد، ص ۱۱۵).رمان پریچهر از حیث نگارش و شخصیت‌پردازى از هما ضعیف‌تر است. پریچهر، شخصیت اصلى رمان، زنى هوسباز و شرور است که با شوهرش در حین سفر به خراسان، اسیر ترکمنان یاغى می‌شود. او به یکى از ترکمنها دل می‌بازد، با این حال، شوهر به هنگام فرار او را نیز با خود می‌برد. مرد ترکمن از پى آنان می‌رود و آن دو را می‌کشد و پس از چندى خود نیز می‌میرد (رجوع کنید به میرعابدینى، همانجا؛ کامشاد، ص ۱۱۶).موفق‌ترین کتاب حجازى، رمان سه جلدى زیبا است که شخصیتهاى اصلى آن زیبا و شیخ‌حسین هستند. زیبا دخترى زیبا و نانجیب است که با دستگاه دولتى هرگونه رابطه‌اى دارد و شیخ‌حسین، عاشق زیبا، جوان روستایى شیادى است که با همکارى زیبا دست به هرگونه فتنه و فریبکارى می‌زند. این رمان به خوبى از فساد دستگاه دولتى، رشوه‌خواریها و تبهکاریهاى کارمندان ادارى دوره رضا شاه پرده برمی‌دارد و از این‌رو، برخى از ناقدان آن را ستوده‌اند (رجوع کنید به خانلرى، ص ۱۵۳؛ مسکوب، ص ۱۶۰ـ ۱۷۸؛ میرعابدینى، ج ۱، ص ۷۰ـ۷۱؛ کامشاد، ص ۱۱۶ـ۱۱۷).حجازى رمان پروانه (تهران ۱۳۳۲ش) و سرشک (تهران ۱۳۳۲ش) را نیز منتشر کرد که در آنها، پس از ذکر ماجراهاى عشق دختر و مردى جوان، خواننده را به اخلاقیات و نوعى عرفان رهنمون می‌شود، اما این دو کتاب از لحاظ فن نویسندگى چندان قوى نیستند (کامشاد، ص ۱۱۹ـ۱۲۰).حجازى داستان کوتاه و قطعات ادبى کوتاهى، که بیشتر به مقاله شبیه است تا داستان، نیز نوشته و آنها را در چندین مجموعه منتشر کرده، از آن جمله است: آیینه (تهران ۱۳۰۷ش)، اندیشه (تهران ۱۳۲۲ش)، ساغر (تهران ۱۳۲۶ش)، آهنگ (تهران ۱۳۳۰ش) و نسیم (تهران ۱۳۳۹ش). از بین داستانهاى کوتاه او، «بابا کوهى» از مجموعه آیینه شهرت یافته است. او مجموعه داستانهاى اندیشه را به سفارش وزارت آموزش و پرورش براى دانش‌آموزان دبیرستانى نوشته (همان، ص ۱۲۲) و در آنها از سبک گلستان سعدى پیروى کرده است (همان، ص ۱۲۷). حجازى چند کتاب نیز ترجمه کرده است، از جمله رشد شخصیت (تهران ۱۳۳۳ش)، از هلن شاکتر؛ شادکامى (تهران ۱۳۳۴ش)، از ر. مک آیور؛ رؤیا (تهران ۱۳۳۵ش)، اثر زیگموند فروید؛ و عیش پیرى و راز دوستى(تهران۱۳۳۵ش)نوشته سیسرون (رجوع کنید به همان،ص۱۲۴).از او چند نمایشنامه نیز به جاى مانده است، از جمله حافظ (تهران ۱۳۲۶ش)، و محمود آقا را وکیل کنید (تهران ۱۳۲۸ش)، که در تهران اجرا شد. نمایشنامه اخیر از نظر فنى اگر چه نقصهایى دارد، از لحاظ نشان دادن فساد دستگاه دولتى، رشوه‌خوارى و اختلاس سیاستمداران وقت، جزو آثار انتقادى حجازى محسوب شده است (رجوع کنید به همان، ص ۱۲۵). از او مقاله‌هاى علمى و ادبى هم منتشر شده است.حجازى را هم در اندیشه و هم در نویسندگى، ضعیف و فاقد جهان‌بینى لازمِ نویسنده صاحب سبک شمرده‌اند (رجوع کنید به نخستین کنگره نویسندگان ایران، ص ۱۸۲، به نقل از فاطمه سیاح؛ کامشاد، ص ۱۲۷ـ۱۲۸).منابع : یحیى آرین‌پور، از صبا تا نیما، ج :۳ از نیما تا روزگار ما، تهران ۱۳۷۴ش؛ اسنادى از تاریخچه رادیو در ایران (۱۳۴۵ـ ۱۳۱۸ه .ش)، تهیه و تنظیم معاونت خدمات مدیریت و اطلاع‌رسانى دفتر رئیس‌جمهور، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ۱۳۷۹ش؛ عبداللّه حکیم‌فر، «استاد محمد حجازى: مطیع‌الدوله»، گوهر، سال ۲، ش ۱ (فروردین ۱۳۵۳)؛ پرویز خانلرى، «نثر فارسى در دوره اخیر»، در نخستین کنگره نویسندگان ایران، تیرماه ۱۳۲۵، تهران ۱۳۲۶ش؛ عبدالعلى دست‌غیب، «]درباره[ محمد حجازى»، پیام نوین، سال ۴، ش ۳ (آذر ۱۳۴۰)؛ محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان ۱۳۶۳ـ۱۳۶۴ش؛ حسن کامشاد، پایه‌گذاران نثر جدید فارسى، تهران ۱۳۸۴ش؛ شاهرخ مسکوب، داستان ادبیات و سرگذشت اجتماع، تهران ۱۳۷۸ش؛ جمال میرصادقى، ادبیات داستانى: قصه، داستان کوتاه، رمان، تهران ۱۳۶۶ش؛ حسن میرعابدینى، صد سال داستان‌نویسى ایران، تهران ۱۳۸۳ش؛ نخستین کنگره نویسندگان ایران، تیرماه ۱۳۲۵، تهران ۱۳۲۶ش؛EIr., s.v. "Hejazi, Mohammad" (by M. Ghanoonparvar)".


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یعقوب آژند

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده