حجازی محمد (ملقب به مطیع الدوله)

معرف

<p> نویسنده و دولتمرد دوره پهلوی</p>
متن


N حجازی، محمد (ملقب به مطیع‌الدوله)، نویسنده و دولتمرد دوره پهلوی. وی در ۲۶ فروردین ۱۲۸۰/ ۲۴ ذیحجه ۱۳۱۸ در تهران زاده شد. پدرش، سید نصراللّه مستوفی (ملقب به مطیع‌الدوله)، از دولتمردان عهد قاجار و مشهور به وزیر لشکر بود. حجازی کودکی و نوجوانی را در تهران گذراند. وی نخست نزد معلم خصوصی فارسی و عربی آموخت و سپس در مدرسه اسلام و مدرسه سن‌لوئی، متعلق به هیئت مبلّغان کاتولیک فرانسوی، تحصیل کرد. در چهارده سالگی پدر را از دست داد و بسیار جوان بود که وارد خدمت دولت شد. در ۱۳۰۰ش از طرف وزارت پست و تلگراف به اروپا رفت. در پاریس مدتی در رشته حقوق سیاسی تحصیل کرد و نیز در رشته مخابرات لیسانس گرفت. در ۱۳۰۲ش کتاب کوچک تلگرافِ بی‌سیم را در چاپخانه کاویانی برلین منتشر کرد. پس از هشت سال به ایران بازگشت و در وزارت پست و تلگراف به مناصب عالی رسید. در ۱۳۱۱ش نیز مجله پست و تلگراف و تلفن را منتشر کرد (صدرهاشمی، ج ۱، ص ۳۳۰؛ دست‌غیب، ص ۲؛ آرین‌پور، ج ۳، ص ۲۴۳؛ کامشاد، ص ۱۱۴). در ۱۳۱۳ش، به وزارت مالیه انتقال یافت و رئیس دفتر وزیر مالیه وقت، علی‌اکبر داور، شد (حکیم‌فر، ص ۹۱؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه). در ۱۳۱۶ش که سازمان پرورش افکار از طرف حکومت برای تبلیغ سیاستهای رضا شاه پهلوی تأسیس شد، حجازی مدیریت کمیسیون مطبوعات آن را برعهده گرفت و سه دوره مجله ایران امروز، نشریه کمیسیون مذکور، به سردبیری او چاپ و منتشر گردید. این نشریه قصد ترویج دانش، آشنایی مردم با فرهنگ جدید، تبلیغ فعالیتهای حکومت و ترویج حس شاه‌دوستی را داشت و به طرزی زیبا و مصور چاپ می‌شد (رجوع کنید به صدر هاشمی، ج ۱، ص ۳۲۶ـ۳۲۹؛ حکیم‌فر، همانجا).پس از شهریور ۱۳۲۰، حجازی چندی رئیس اداره کل انتشارات و تبلیغات ایران شد (آرین‌پور، همانجا؛ نیز رجوع کنید به اسنادی از تاریخچه رادیو در ایران، ص ۳۳۵ـ۳۳۶، ۳۴۵، ۳۵۳، که نامه‌های حجازی را به عنوان معاون نخست‌وزیر و رئیس اداره کل انتشارات و تبلیغات درج کرده است). سپس سرپرستی دانشجویان ایرانی در اروپا را بر عهده گرفت و در بهار ۱۳۳۰ش، معاون حسین علاء، نخست‌وزیر، گردید و تا نخست‌وزیری محمدمصدق در این مقام بود (حکیم‌فر؛ د. ایرانیکا، همانجاها). پس از کودتای ۱۳۳۲ش، به توصیه حسین علاء، وزیر دربار وقت، با محمدرضا شاه چندبار دیدار کرد و درباره مسائل اجتماعی و فرهنگی و سیاسی با هم گفتگو کردند و در این ملاقاتها پیشنهاد چاپ کتاب مردان خودساخته (تهران ۱۳۳۵ش) داده شد که خود شاه سرگذشت پدرش، و حجازی شرح زندگی کمال‌الملک، نقاش مشهور، را برای کتاب مذکور نوشت (د. ایرانیکا، همانجا). پس از این ملاقات، حجازی در ادوار دوم و سوم مجلس سنا، سناتور انتصابی و در ادوار چهارم و پنجم، تا یک سال پیش از مرگش، سناتور انتخابی تهران بود. او عضو پیوسته فرهنگستان ایران، رئیس انجمن فرهنگی ایران و پاکستان بود و سِمَتهای اجرایی و سیاسی دیگری را نیز برعهده داشت. وی در ۱۰ بهمن ۱۳۵۲، بر اثر سکته مغزی، درگذشت و در بهشت‌زهرای تهران به خاک سپرده شد (حکیم‌فر؛ آرین‌پور، همانجاها).حجازی، برخلاف بیشتر نویسندگان معاصر ایران، هم در زندگی شخصی و هم در کار نویسندگی، از روزگار جوانی با دستگاه دولتی پیوند نزدیک داشت و در تمام زندگی‌اش یکی از نویسندگان مشهور به شمار می‌آمد (کامشاد، ص ۱۱۳ـ ۱۱۴)؛ به همین سبب، برخی نشریه‌های انتقادی به او خرده می‌گرفتند، از جمله روزنامه باباشمل (ش ۸۶) سبک نویسندگی و روش زندگی او را استهزا کرد (رجوع کنید به صدرهاشمی، ج ۱، ص ۳۲۹ـ۳۳۰).حجازی از نخستین داستان‌نویسان رمانتیک ایرانی است که بر اثر آشنایی با فرهنگ و ادبیات غربی، به این مکتب روی آورد. احساسات و اخلاقیات از ویژگیهای بارز داستانهای اوست (رجوع کنید به دست‌غیب، ص ۱؛ میرصادقی، ص ۴۵۸؛ مسکوب، ص ۱۸۲؛ کامشاد، ص ۱۲۸)، اما ناقدان و صاحب‌نظران از سبک نویسندگی و ضعف داستان‌پردازی او انتقاد کرده‌اند (مثلاً خانلری، ص ۱۵۲ـ۱۵۳؛ کامشاد، همانجا).آثار حجازی به سه گروه تقسیم می‌شوند: رمانها، داستانهای کوتاه، مقاله‌ها و نوشته‌های پراکنده. شهرت حجازی بیشتر برای رمانهای هما (تهران ۱۳۰۷ش)، پریچهر (تهران ۱۳۰۸ش) و زیبا (تهران ۱۳۱۱ش) است. قهرمانان این کتابها همه از طبقه متوسط شهرنشین‌اند. درون‌مایه آنها سرنوشت و شخصیت و اخلاق زن ایرانی از دیدگاه نویسنده است (رجوع کنید به خانلری، همانجا؛ کامشاد، ص ۱۱۴). هما نمونه زن خوب و نجیب، و پریچهر نمونه زن بد و خیانتکار است (میرعابدینی، ج ۱، ص ۷۰). شخصیتهای اصلی رمان هما، دو انسان پاکدامن هستند: هما، که دختری درس خوانده از طبقه متوسط است و حسنعلی‌خان ، که نمونه روشنفکر شریف ایرانی است. حسنعلی‌خان، دوست پدر هماست. پدر هما وصیت کرده است که پس از مرگش، سرپرستی هما به حسنعلی‌خان سپرده شود. حسنعلی‌خان که متأهل و سالها از هما بزرگ‌تر است، دلباخته او می‌شود، اما هما عاشق جوانی ناشایسته است و می‌خواهد با او ازدواج کند. حسنعلی‌خان با فداکاری بسیار از این ازدواج جلوگیری می‌کند و ماجراها به خوشی به پایان می‌رسد. هما با خواندن دفتر خاطرات حسنعلی‌خان متوجه عشق او می‌شود و این دو با هم ازدواج می‌کنند (همانجا؛ کامشاد، ص ۱۱۵).رمان پریچهر از حیث نگارش و شخصیت‌پردازی از هما ضعیف‌تر است. پریچهر، شخصیت اصلی رمان، زنی هوسباز و شرور است که با شوهرش در حین سفر به خراسان، اسیر ترکمنان یاغی می‌شود. او به یکی از ترکمنها دل می‌بازد، با این حال، شوهر به هنگام فرار او را نیز با خود می‌برد. مرد ترکمن از پی آنان می‌رود و آن دو را می‌کشد و پس از چندی خود نیز می‌میرد (رجوع کنید به میرعابدینی، همانجا؛ کامشاد، ص ۱۱۶).موفق‌ترین کتاب حجازی، رمان سه جلدی زیبا است که شخصیتهای اصلی آن زیبا و شیخ‌حسین هستند. زیبا دختری زیبا و نانجیب است که با دستگاه دولتی هرگونه رابطه‌ای دارد و شیخ‌حسین، عاشق زیبا، جوان روستایی شیادی است که با همکاری زیبا دست به هرگونه فتنه و فریبکاری می‌زند. این رمان به خوبی از فساد دستگاه دولتی، رشوه‌خواریها و تبهکاریهای کارمندان اداری دوره رضا شاه پرده برمی‌دارد و از این‌رو، برخی از ناقدان آن را ستوده‌اند (رجوع کنید به خانلری، ص ۱۵۳؛ مسکوب، ص ۱۶۰ـ ۱۷۸؛ میرعابدینی، ج ۱، ص ۷۰ـ۷۱؛ کامشاد، ص ۱۱۶ـ۱۱۷).حجازی رمان پروانه (تهران ۱۳۳۲ش) و سرشک (تهران ۱۳۳۲ش) را نیز منتشر کرد که در آنها، پس از ذکر ماجراهای عشق دختر و مردی جوان، خواننده را به اخلاقیات و نوعی عرفان رهنمون می‌شود، اما این دو کتاب از لحاظ فن نویسندگی چندان قوی نیستند (کامشاد، ص ۱۱۹ـ۱۲۰).حجازی داستان کوتاه و قطعات ادبی کوتاهی، که بیشتر به مقاله شبیه است تا داستان، نیز نوشته و آنها را در چندین مجموعه منتشر کرده، از آن جمله است: آیینه (تهران ۱۳۰۷ش)، اندیشه (تهران ۱۳۲۲ش)، ساغر (تهران ۱۳۲۶ش)، آهنگ (تهران ۱۳۳۰ش) و نسیم (تهران ۱۳۳۹ش). از بین داستانهای کوتاه او، «بابا کوهی» از مجموعه آیینه شهرت یافته است. او مجموعه داستانهای اندیشه را به سفارش وزارت آموزش و پرورش برای دانش‌آموزان دبیرستانی نوشته (همان، ص ۱۲۲) و در آنها از سبک گلستان سعدی پیروی کرده است (همان، ص ۱۲۷). حجازی چند کتاب نیز ترجمه کرده است، از جمله رشد شخصیت (تهران ۱۳۳۳ش)، از هلن شاکتر؛ شادکامی (تهران ۱۳۳۴ش)، از ر. مک آیور؛ رؤیا (تهران ۱۳۳۵ش)، اثر زیگموند فروید؛ و عیش پیری و راز دوستی(تهران۱۳۳۵ش)نوشته سیسرون (رجوع کنید به همان،ص۱۲۴).از او چند نمایشنامه نیز به جای مانده است، از جمله حافظ (تهران ۱۳۲۶ش)، و محمود آقا را وکیل کنید (تهران ۱۳۲۸ش)، که در تهران اجرا شد. نمایشنامه اخیر از نظر فنی اگر چه نقصهایی دارد، از لحاظ نشان دادن فساد دستگاه دولتی، رشوه‌خواری و اختلاس سیاستمداران وقت، جزو آثار انتقادی حجازی محسوب شده است (رجوع کنید به همان، ص ۱۲۵). از او مقاله‌های علمی و ادبی هم منتشر شده است.حجازی را هم در اندیشه و هم در نویسندگی، ضعیف و فاقد جهان‌بینی لازمِ نویسنده صاحب سبک شمرده‌اند (رجوع کنید به نخستین کنگره نویسندگان ایران، ص ۱۸۲، به نقل از فاطمه سیاح؛ کامشاد، ص ۱۲۷ـ۱۲۸).منابع : یحیی آرین‌پور، از صبا تا نیما، ج :۳ از نیما تا روزگار ما، تهران ۱۳۷۴ش؛ اسنادی از تاریخچه رادیو در ایران (۱۳۴۵ـ ۱۳۱۸ه .ش)، تهیه و تنظیم معاونت خدمات مدیریت و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس‌جمهور، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش؛ عبداللّه حکیم‌فر، «استاد محمد حجازی: مطیع‌الدوله»، گوهر، سال ۲، ش ۱ (فروردین ۱۳۵۳)؛ پرویز خانلری، «نثر فارسی در دوره اخیر»، در نخستین کنگره نویسندگان ایران، تیرماه ۱۳۲۵، تهران ۱۳۲۶ش؛ عبدالعلی دست‌غیب، «]درباره[ محمد حجازی»، پیام نوین، سال ۴، ش ۳ (آذر ۱۳۴۰)؛ محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان ۱۳۶۳ـ۱۳۶۴ش؛ حسن کامشاد، پایه‌گذاران نثر جدید فارسی، تهران ۱۳۸۴ش؛ شاهرخ مسکوب، داستان ادبیات و سرگذشت اجتماع، تهران ۱۳۷۸ش؛ جمال میرصادقی، ادبیات داستانی: قصه، داستان کوتاه، رمان، تهران ۱۳۶۶ش؛ حسن میرعابدینی، صد سال داستان‌نویسی ایران، تهران ۱۳۸۳ش؛ نخستین کنگره نویسندگان ایران، تیرماه ۱۳۲۵، تهران ۱۳۲۶ش؛EIr., s.v. "Hejazi, Mohammad" (by M. Ghanoonparvar)".


نظر شما
مولفان
یعقوب آژند ,
گروه
رده موضوعی
جلد12
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده