حجاز/ حجازی
معرف
از ادوار دوازده‌گانه اصلى موسیقى کهن ایران و جهان اسلام و گوشه‌اى در موسیقى دستگاهى ایران و از مقامهاى متداول در بسیارى از سرزمینهاى اسلامى
متن
حجاز/ حجازى، از ادوار دوازده‌گانه اصلى موسیقى کهن ایران و جهان اسلام و گوشه‌اى در موسیقى دستگاهى ایران و از مقامهاى متداول در بسیارى از سرزمینهاى اسلامى. حجازى، به عنوان دورى مهم، در رسالات موسیقى قرن هفتم به بعد بسیار مطرح شده است. حجازى یکى از دورهاى دوازده‌گانه مشهورى است که به‌نوشته حسن کاشى (ص103)، صفی‌الدین ارموى (قرن هفتم) آنها را دسته‌بندى کرده است. صفی‌الدین ارموى (ص 33، 43ـ44) در جدول دورهاى بالقوه هشتاد و چهارگانه ــکه دورهاى دوازده‌گانه مشهور از میان آنها انتخاب می‌شوندــ حجازى را دور پنجاه و چهارم و نغمه‌هاى آن را به ترتیب «ا ج ه ح ى یج یه یح» ذکر کرده و گفته است برخى این درجات را مربوط به دور عراق* و حجازى را دور شصت و چهارم با نغمه‌هاى «ا ج و ح یا یج یه یح» می‌دانند؛ اما عبدالقادربن غیبى مراغى (ص 112ـ113) این نظر را رد کرده و حجازى را همان دور پنجاه و چهارم دانسته است. نام حجازى یا حجاز تا اوایل قرن دوازدهم در رسالات موسیقى همچنان به عنوان یکى از دورهاى دوازده‌گانه مطرح بود، مانند رسالات سده نهم و دهم، ازجمله رساله در موسیقى بنائى (ص 66)، رساله نسیم طرب نسیمى (ص 74)، رساله موسیقى بهجت الروح در سده یازدهم(؟) از عبدالمؤمن‌بن صفی‌الدین (ص 43) و رساله موسیقى امیرخان گرجى در اوایل قرن دوازدهم (رجوع کنید به خضرائى، 1385ش، ص 153). مُدهایى هم هستند که نام حجاز را در خود دارند، از جمله حجاز بزرگ، حجاز عراق، حجازِ مخالف (رجوع کنید به عبدالمؤمن‌بن صفی‌الدین، ص 93)، حجاز ترک و حجاز اصل (رجوع کنید به فرصت شیرازى، ص 16). شعبه‌هایى نیز، به اختلاف، براى دور حجازى ذکر شده است، از جمله عُزّال و نهفت (نسیمى، همانجا) و سه گاه و حصار (عبدالمؤمن‌بن صفی‌الدین، ص 91).ظاهراً از اوایل قرن دوازدهم به بعد، به‌تدریج در موسیقى ایران از اهمیت حجاز/ حجازى ــبه عنوان یک دور* یا مقام* اصلى ــ کاسته شده، گرچه به دلیل کمبود منابع و رسالات موسیقى، به‌ویژه در دوره افشاریان و زندیان، اظهارنظر در این‌باره دشوار است. حجاز در ساختار شَدّ*هاى چهارگانه ــکه احتمالا در اواخر قرن یازدهم شکل گرفته‌اندــ مُد* چندان مهمى به‌نظر نمی‌رسد (رجوع کنید به خضرائى، 1386ش، ص 56). در فهرست نام دستگاههاى دوازده‌گانه ــکه در اوایل دوره قاجار تدوین شده و در رساله کلیات یوسفى از آن سخن رفته ــ نیز از حجاز/ حجازى به عنوان دستگاه یاد نشده است (معارف، ص 117). در نظام موسیقى هفت دستگاه و پنج آواز، که از دوران قاجار تاکنون رایج است، نیز نام حجاز به عنوان دستگاه یا آواز مطرح نشده است.امروزه حجاز نام یکى از مهم‌ترین گوشه‌هاى موسیقى دستگاهى است که در آواز ابوعطا اجرا می‌شود و طولانی‌ترین گوشه این آواز است (کریمى، ص 91). حجاز چون از نظر صوتى در منطقه‌اى بالاتر از درآمد ابوعطا قرار می‌گیرد، معمولا بعد از درآمد خوانده می‌شود و اهمیت آن از درآمد ابوعطا کمتر نیست. همچنین به‌سبب داشتن دامنه صوتى وسیع و شخصیت مستقل به تنهایى قابل اجراست و گوشه‌هاى متعددى چون چهارباغ و گبرى را در زیر مجموعه خود دارد (رجوع کنید به فرهت، ص 67ـ68). بسیارى از مناجاتهاى مذهبى و برخى تلاوتهاى قرآن نیز در مایه حجاز است، زیرا حجاز، در اصل، لحن مخصوص عربها بوده که به‌تدریج به موسیقى ایرانى راه یافته است (خالقى، ص 271).حجاز در موسیقى بخشهاى وسیعى از جهان اسلام یکى از مقامهاى مهم و شناخته شده است، از جمله مقام حجاز و حجاز کارکوردى (حجاز کارکُردى)، حجاز کار و حجاز بوسلیک که در ترکیه متداول است (حلو، ص 134ـ135). همچنین حجاز یکى از هجده طبع (مقام) رایج در تونس (ارلانژه، ص 254) و دو نوبت (الحجازالکبیر و الحجازالمشرقى) از نوبات اندلسى است (عبدالعزیزبن عبدالجلیل، ص 152).منابع : رودولف وان ارلانژه، «المقامات»، در کتاب مؤتمر الموسیقى العربیة، قاهره 1350/ 1932، قاهره: وزارة المعارف العمومیة، 1352/1933؛ کمال‌الدین‌بن محمد بنائى، رساله در موسیقى، چاپ عکسى از نسخه خطى مورخ سال 888 ه .ق. به خط مؤلف، موجود در کتابخانه شخصى یوسف نیرى، تهران 1368ش؛ حسن کاشى، کنز التحف، در سه رساله فارسى در موسیقى، چاپ تقى بینش، تهران : مرکز نشر دانشگاهى، 1371ش؛ سلیم حلو، تاریخ الموسیقى الشرقیة، بیروت 1428/2007؛ روح‌اللّه خالقى، نظرى به موسیقى، تهران 1370ش؛ بابک خضرائى، «رساله موسیقى امیرخان گرجى»، گلستان هنر، سال 2، ش 3 (پاییز 1385)؛ همو، «سایه‌اى از تفکر دستگاهى در رساله امیرخان گرجى: تلاش براى تحلیل باب سیزدهم رساله امیرخان (در بیان شَدّ)»، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقى، ش 8 و 9، گردآورنده: محسن حجاریان، تهران: سراى اهل هنر، 1386ش؛ عبدالمؤمن‌بن یوسف صفی‌الدین ارموى، کتاب الأدوار فى الموسیقى، ترجمه فارسى به انضمام متن عربى آن، از مترجمى ناشناخته، چاپ آریو رستمى، تهران 1380ش؛ عبدالعزیزبن عبدالجلیل، مدخل الى تاریخ الموسیقا المغربیة، کویت 1403/1983؛ عبدالمؤمن‌بن صفی‌الدین، رساله موسیقى بهجت الروح، با مقابله و مقدمه و تعلیقات یاسنت لویى رابینو، تهران 1346ش؛ محمدنصیربن جعفر فرصت شیرازى، بحور الالحان در علم موسیقى و نسبت آن با عروض، ]تهران[ 1345ش؛ هرمز فرهت، دستگاه در موسیقى ایرانى، ترجمه مهدى پورمحمد، تهران 1380ش؛ محمود کریمى، ردیف آوازى موسیقى سنتى ایران به روایت محمود کریمى، ]آوانویس[: محمدتقى مسعودیه، کتاب 1، تهران 1376ش؛ عبدالقادربن غیبى مراغى، جامع‌الالحان، چاپ تقى بینش، تهران 1366ش؛ عباس معارف، شرح ادوار صفی‌الدین ارموى با مقدمه‌اى در تاریخ موسیقى ایران، ویرایش و حواشى عبدالرضا موسوى، تهران 1383ش؛ نسیمى، نسیم طرب، چاپ امیرحسین پورجوادى، تهران 1385ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بابک خضرائی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده