حتا
معرف
محمد، از رهبران ملی‌گراى جنبش استقلال اندونزى و صاحب‌مناصب سیاسى پس از استقلال این کشور، نخست وزیر (1327ـ1329ش/ 1948ـ1950) و معاون رئیس‌جمهورى (1329ـ 1335ش/ 1950ـ1956)
متن
حَتّا، محمد، از رهبران ملی‌گراى جنبش استقلال اندونزى و صاحب‌مناصب سیاسى پس از استقلال این کشور، نخست وزیر (1327ـ1329ش/ 1948ـ1950) و معاون رئیس‌جمهورى (1329ـ 1335ش/ 1950ـ1956). وى در 7 جمادی‌الاولى 1320/ 12 اوت 1902 در بوکیتینگى ، واقع در سوماترا (که در آن زمان مستعمره هلند بود)، در خانواده‌اى مسلمان و اشرافى به دنیا آمد. باتوجه به وضع مالى مناسب خانواده، وى در زادگاه خود در مدارس هلندیها به تحصیل پرداخت و زبان هلندى آموخت. او به مطالعه قرآن هم علاقه‌مند بود. حتا در 1301ش/ 1922 براى ادامه تحصیل به هلند رفت و در مدرسه اقتصاد رتردام مشغول تحصیل شد. در 1311ش/ 1932 در رشته اقتصاد دکترى گرفت (کاهن، 1980، ص 113؛ ولک، ص 507؛ هیچکوک و کینگ، ص 104). او در ضمن سالهاى تحصیل، در 1302ش/ 1923 به پاریس رفت و مدتى در آنجا اقامت گزید. این امر در شکل‌گیرى اندیشه مبارزاتى وى مؤثر بود (هیچکوک و کینگ، ص 74؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله).حتا در هلند به جنبش استقلال‌خواهى اندونزى پیوست و رئیس گروهى ملی‌گرا به نام اتحادیه اندونزیایى شد که دانشجویان اندونزیایى خارج از کشور آن را تأسیس کرده بودند. این گروه، با تأکید بر خط‌مشى عدم همکارى، به مخالفت با استعمار هلندى پرداخت و نشریه >اندونزى مستقل< را نیز منتشر ساخت (کاهن، 1980، ص 114؛ کراتوسکا و باتسون، ص 267).در شهریور 1306/ سپتامبر 1927 حتا و جمعى از دانشجویان در هلند، به اتهام مقاومت مسلحانه برضد حاکمیت هلندیها بر اندونزى، بازداشت شدند. حتا پس از حدود شش ماه حبس، در اسفند 1306/ مارس 1928 در لاهه محاکمه و تبرئه شد. او دفاعیه خود را در تقبیح حاکمیت هلند بر اندونزى و تأیید ناسیونالیسم اندونزى ایراد نمود که بازتاب گسترده‌اى یافت (ریکلفس، ص 175ـ 176).محمد حتا در 1311ش/1932 از هلند به سوماترا بازگشت و به سازمان ملی‌گراى آموزش ملى اندونزى، که به آموزش‌ملى اندونزى جدید معروف شد، پیوست و رهبرى آن را برعهده گرفت (گرانت، ص 20). این در حالى بود که سوکارنو*، یکى دیگر از رهبران ملى جنبش استقلال اندونزى که سالها بعد در کنار حتا مبارزه کرد، در 1310ش/1931 از زندان آزاد شد و به پارتیندو (حزب اندونزى) پیوست که جانشین حزب ناسیونالیست اندونزى شده بود (ریکلفس، ص 177ـ178).در پى آشوبهاى 1311ـ1312ش/ 1932ـ1933، دولت هلند آنها را به تحریکات سیاسى احزاب ملی‌گرا مرتبط دانست و واکنش سختى نشان داد. سرکوبهاى دولت که از 1310ش/ 1931 آغاز شده بود و تا 1313ش/1934 ادامه داشت، شدت یافت. در نتیجه، در بهمن 1312/ فوریه 1934، هلند رهبران ملی‌گرا را دستگیر نمود و محمد حتا به همراه دیگر رهبران آموزش ملى اندونزى جدید دستگیر و به بوون دیگول در غرب گینه‌نو تبعید شد. وى در 1315ش/ 1936 به باندا نایرا تبعید گردید و تا 1321ش/ 1942 در آنجا ماند (همان، ص 180؛ گرانت، ص 21، 42؛ کاهن، 1970، ص 93). در اوایل 1321ش/ 1942، با ورود ژاپنیها به اندونزى، محمد حتا آزاد شد (کاهن، 1970، ص 104).بعد از تسلط ژاپنیها بر اندونزى، حتا و سوکارنو، با در نظر گرفتن مصالح عمومى اندونزى، تصمیم گرفتند براى نیل به استقلال کشور به همکارى با ژاپنیها متوسل شوند (گرانت، ص 23). در 1322ش/1943، آنان، زیرنظر ژاپنیها، به تأسیس یک نیروى نظامى بومى به نام پتا (مدافعان سرزمین پدرى) کمک کردند. در آبان 1322/ نوامبر 1943، حتا به همراه سوکارنو و کی‌باگوس هادى کوئه‌سوما، رئیس سازمان محمدیه*، براى تشکر از مقامات ژاپنى که قول خودمختارى به آنها داده بودند، به ژاپن رفت (ریکلفس، ص 194؛ کاهن، 1970، ص 106ـ 109).بعد از مدتى، حاکمان ژاپنى در جاوه به حتا، در مورد همکارى با نیروى مقاومت زیرزمینى، بدگمان شدند و در صدد زندانى کردن او در ژاپن بودند که با دخالت سوکارنو، از این امر منصرف شدند (گرانت، همانجا).با شکست ژاپنیها و پیشروى نیروهاى هلندى و انگلیسى در اندونزى و نیز خارج شدن کنترل گروههاى اندونزیایى از دست آنها، ژاپنیها براى جلوگیرى از بازگشت حکومت به هلند، هیئتى براى بررسى اقدامات مقدماتى استقلال اندونزى تشکیل دادند که حتا، سوکارنو و تعدادى دیگر از ملی‌گرایان در آن حضور داشتند (کاهن، 1970، ص 125ـ 128). در مرداد 1324/ اوت 1945، حتا و سوکارنو براى دریافت اخبار در مورد موافقت توکیو با استقلال اندونزى، به ستاد فرماندهى منطقه‌اى ژاپن در جنوب ویتنام رفتند که در پى آن سوکارنو به ریاست هیئت مقدماتى و محمد حتا به جانشینى او منصوب شد (گرانت، ص 26؛ ریکلفس، ص 197ـ 198).بعد از بازگشت از ویتنام، گروههاى زیرزمینى براى اعلام استقلال، حتا و سوکارنو را تحت فشار قرار دادند، اما حتا توصیه نمود تا اطمینان یافتن از شکست قطعى ژاپن در جنگ، صبر کنند. وى امیدوار بود انتقال قدرت به صورت صلح‌آمیز صورت گیرد (گرانت، همانجا؛ کاهن، 1970، ص 134ـ135). در 24 مرداد 1324/ 15 اوت 1945، اعضاى اتحادیه دانشجویان ــ که معتقد بودند استقلال کشور باید در حرکتى انقلابى اعلام شودــ حتا و سوکارنو را ربودند و آن دو را تحت فشار قرار دادند (کاهن، 1970، ص 134ـ135).سرانجام در 26 مرداد 1324/ 17 اوت 1945، حتا و سوکارنو با هم بیانیه استقلال اندونزى را صادر کردند. اعلام استقلال اندونزى بدون هیچ تشریفاتى، با برافراشتن پرچم سرخ و سفید ملى اندونزى و حضور گروهى نسبتآ کوچک، صورت گرفت (گرانت، همانجا؛ هیچکوک و کینگ، ص 217). روز بعد، کمیته آماده‌سازى استقلال اندونزى، سوکارنو را به ریاست جمهورى و حتا را به معاونت رئیس‌جمهورى انتخاب کردند (کاهن، 1970، ص 138). هلند استقلال اندونزى را به رسمیت نشناخت و در مقابل، ملی‌گرایان مقاومت کردند. حتا در 1327ش/ 1948 نخست‌وزیر و وزیر دفاع شد تا جنگ با ارتش هلند را رهبرى کند (همان، ص 231ـ235). وى در همان سال، نقش مهمى در فرو نشاندن شورش کمونیستها در مدیون، واقع در جاوه شرقى، ایفا کرد که این اقدام موجب جلب حمایت بسیارى از کشورهاى غربى شد (ریکلفس، ص 214؛ هیچکوک و کینگ، ص 88).حتا در 1328ش/ 1949، بعد از حمله هلندیها به اندونزى و تصرف جاکارتا، زندانى شد، اما براى شرکت در اجلاس لاهه‌آزاد گردید و ریاست هیئت اندونزى در اجلاس لاهه (اول مردادـ 11 آبان 1328/ 23 اوت ـ 2 نوامبر 1949) را برعهده گرفت. در نتیجه این اجلاس، هلند استقلال کامل اندونزى را به رسمیت شناخت (کاهن، 1970، ص 337ـ338، 429ـ 436).محمد حتا از 1329 تا 1335ش/ 1950 ـ 1956 معاون رئیس‌جمهورى بود. وى در 11 آذر 1335/ اول دسامبر 1956، بعد از بحث با سوکارنو در مخالفت با نظریه دموکراسى ارشادی‌او، استعفا کرد (گرانت، ص 30؛ کاهن، 1980، ص 116). او به عنوان رهبرى میانه‌رو احساس می‌کرد که پرداختن به بحران اقتصادى اندونزى اولویت دارد و نگران بود که سوکارنو کشور را ورشکست کند. او همچنین از سیاست ضد غربى و ضد مالزیایى سوکارنو انتقاد می‌کرد و آن را مانعى براى رشد و توسعه اقتصادى اندونزى و ایجاد صلح و ثبات در منطقه می‌دانست (رجوع کنید به کاهن، 1980، ص 117).حتا از سیاست کناره گرفت و به تدریس اقتصاد و سیاست در دانشگاه، و ترویج و تقویت جنبش تعاونى در اندونزى پرداخت (همان، ص 117ـ118؛ گرانت، ص 50، 138) و همچنان محترم بود. در 1342ش/1963، سوکارنو با اطلاع‌رسانى عمومى به عیادت محمد حتا (به عنوان همکار قدیمى خود)، که در بیمارستان بسترى بود، رفت (گرانت، ص50).چندین سال پس از سقوط سوکارنو از اریکه قدرت، حتا به عنوان مشاور ویژه رئیس‌جمهورى جدید اندونزى، یعنى سوهارتو*، به همراه چند نفر دیگر مأموریت یافت در خصوص فساد در کشور به بررسى بپردازد؛ در گزارشهاى آنان، از عملکرد سوهارتو نیز بسیار انتقاد شد (السون، ص 195).حتا بیشتر به توسعه ملى گام به گام و دقیق اعتقاد داشت که بر سخت‌کوشى و صرفه‌جویى استوار بود. به همین سبب، بیشتر سیاست‌مدارى میانه‌رو به شمار می‌آمد (گرانت، ص 71).او با آنکه مسلمانى متعهد بود، از نظر اندیشه سیاسى طرفدار سوسیالیسم بود و تفسیرهاى مارکسیستى را در مورد امپریالیسم می‌پذیرفت. وى طرفدار افکار میهن‌پرستانه بود و حتى به ستایش آتاتورک می‌پرداخت (ریکلفس، ص 175؛ لافان، ص 208). او در 24 اسفند 1358/ 14 مارس 1980 در جاکارتا درگذشت (السون، ص XVII؛ کاهن، 1980، ص 113).منابع : برنارد هوبرتوس ماریا ولک، تاریخ اندونزى، ترجمه ابوالفضل علیزاده طباطبائى، تهران 1374ش؛Robert Edward Elson, Suharto: a political biography, Cambridge 2001; Bruce Grant, Indonesia, Melbourne 1964; Michael Hichcock and Victor T. King, Image of Maly- Indonesian identity, New York 1997; George McTurnan Kahin, "In memoriam: Mohammad Hatta (1902- 1980)", Indonesia, vol.30 (Oct.1980); idem, Nationalism and revolution in Indonesia, Ithaca 1970; Paul Kratoska and Ben Batson, "Nationalism and modernist reform", in The Cambridge history of Southeast Asia, ed. Nicholas Tarling, vol.3, Cambridge: Cambridge University Press, 1999; Michael Francis Laffan, Islamic nationhood and colonial Indonesia: the umma below the winds, London 2003; M.C. Ricklefs, A history of modern Indonesia: c. 1300 to the present, London 1981.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عباس یزدانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده