حبیب الله ساوجی
معرف
از نگارگران دوره شاه عباس صفوى (حک : 996ـ1038)
متن
حبیب‌اللّه ساوجى، از نگارگران دوره شاه عباس صفوى (حک : 996ـ1038). از زندگى وى اطلاع چندانى در دست نیست. رقم وى در نقاشیهایش، حبیب، حبیب‌اللّه، حبیب‌اللّه نقاش و مشهدى حبیب‌اللّه است (رجوع کنید به سیمز و همکاران، ص 234، تصویر 148، ص 329، تصویر 250؛ اشوینتوخوفسکى، ص 293ـ296، تصاویر 2ـ5). برخى رقم اخیر را حبیب‌اللّه مشهدى خوانده و او را نقاش دیگرى فرض کرده‌اند (رجوع کنید به کریم‌زاده تبریزى، ج 1، ص 145ـ146؛ پاکباز، ص 199 که تنها حبیب‌اللّه مشهدى را ذکر نموده است)، اما سودآور (ص 227) با توجه به طرز نوشتن رقم در نگاره شکارچى و تفنگ (رجوع کنید به سیمز و همکاران، ص 234) ــکه واژه مشهدى در پایین، حبیب در وسط و اللّه در بالا قرار گرفته ــ آن را مشهدى حبیب‌اللّه دانسته، که اشاره‌اى است به مسافرت هنرمند به مشهد و زیارت بارگاه امام رضا علیه‌السلام. در نگاره مجمع پرندگان (رجوع کنید به همان، ص330)، رقم وى روى سنگى کوچک و تیره رنگ در وسط نقاشى، به برخى رقمهاى رضا عباسى در این دوره شباهت دارد.حبیب‌اللّه اهل ساوه بود (منشى قمى، ص 151) و احتمالا به دلیل استعدادى که در نگارگرى داشت، براى یافتن حامیانى در دربار صفوى، راهى قزوین شد. در این دوره، بی‌توجهى سلطان محمد خدابنده* به نقاشى و هنرهاى تصویرى به دلیل ضعف بینایی‌اش، به تعطیل شدن کارگاه سلطنتى انجامید و هنرمندان دربار قزوین در جستجوى حامى دیگرى برآمدند. به نوشته کنبى (1997، ص 91ـ92)، ظاهرآ برخى از آنان به هند و عثمانى و شمارى همانند حبیب‌اللّه، محمدى، شیخ محمد و صادق بیک افشار* به مشهد یا هرات رفتند؛ اما به نوشته منشى قمى (ص 151ـ152)، حبیب‌اللّه از ساوه به قم رفت و در آنجا به خدمت حسین‌خان شاملو (متوفى 1027)، حاکم قم، درآمد. ولش (ص 173) وى را با سلطان حسین‌خان شاملو (متوفى 988)، اشتباه گرفته و در به تصویر کشیدن محیط فرهنگى و هنرى زندگى حبیب‌اللّه نیز به خطا رفته است.اسکندر منشى (ج 2، ص 433) نخستین‌بار در سال 999 از حسین‌خان (حاکم قم) نام برده و از آنجا که حبیب‌اللّه در آن سالها نقاش صاحب‌نامى بوده است، احتمالاً حمایت حسین‌خان از وى چندان به پیش از این تاریخ بازنمی‌گردد. حسین‌خان حامى هنرمندان بود و کتابهایى از جمله شاهنامه و نزهت‌نامه علایى اثر شهمردان‌بن ابی‌الخیر به دستور وى نسخه‌پردازى و مصور شد (اشوینتوخوفسکى، ص 299، یادداشتها، ش 1). وقتى حسین‌خان شاملو حاکم هرات شد، حبیب‌اللّه را نیز با خود به آنجا برد. در حدود سالهاى 1007 تا 1009، حبیب‌اللّه با شاه دیدار کرد و شاه او را به کارگاه سلطنتى خود در اصفهان برد (منشى قمى، ص 152؛ اشوینتوخوفسکى، ص 291؛ کنبى، 2002، ص 105). از آن پس، اطلاعى از زندگى حبیب‌اللّه در دست نیست، جز آنکه به درویش‌صفتى و قریحه شعرى او اشاره شده است (رجوع کنید به کریم‌زاده تبریزى، ج 1، ص 144ـ145).حبیب‌اللّه هنرمندى بااستعداد و سنّت‌گرا بود و در طراحى، پرداز (ضربات ریز قلم مو) و رنگ‌پردازى مهارت داشت. وى از نظر سبک‌شناسى، به دوره انتقالى سبک دربار قزوین ــکه دنباله مکتب تبریز (رجوع کنید به تبریز*، مکتب) بودــ و سبک جدید که در اصفهان تحت تأثیر رضا عباسى* به وجود آمد، تعلق داشت. به نظر می‌رسد، سبک حبیب‌اللّه از سبک هنرمندان جوان‌تر دوره شاه طهماسب، به‌ویژه میرزاعلى (از نقاشان مشهور مکتب تبریز، متوفى 984)، تأثیر پذیرفته و بعدها احتمالاً در هرات، تحت ثأثیر آثار محمدى و رضا عباسى قرار گرفته است (اشوینتوخوفسکى، همانجا). سیمز و همکاران (ص 330) حبیب‌اللّه را براساس نگاره مجمع پرندگان، از نسخه‌اى از منطق‌الطیر، احیاگر سبک تیمورى در دوره شاه عباس دانسته‌اند، اما با توجه به سه‌نگاره دیگرى که با این نگاره، در حدود سال 1009، به این نسخه اضافه شده‌اند و ترکیب عناصرِ به ظاهرْ تیمورى با برخى تصاویرِ سبک اصفهانى، می‌توان چنین استنباط نمود که هنرمند یا هنرمندان بعدى ناگزیر به کار در چهارچوب سبک تیموریان بوده‌اند که قبلاً در نسخه‌هاى ناتمامى از این دست به کار گرفته می‌شد. همچنین در نگاره مجمع پرندگان، رنگ‌آمیزى صخره‌ها و چهره‌هاى گرم و پر شور، به سبک دربار صفوى نزدیک است که در بسیارى از نقاشیهاى شاهنامه طهماسبى نیز دیده می‌شود (اشوینتوخوفسکى، ص 290).ظرافتى که حبیب‌اللّه در کشیدن طرحهاى ظریف روى پوشاک دارد، نشان‌دهنده آشنایى وى با هنر تذهیب* است. روشى که در آثار دیگر هنرمندان همعصرش دیده نمی‌شود (د. ایرانیکا، ذیل مادّه).هیچ‌یک از نگاره‌هاى رقم‌دار حبیب‌اللّه تاریخ ندارد. با این حال، او را از روى برخى آثارش از جمله نگاره اسب نر که شباهت زیادى به یکى از نگاره‌هاى میرزاعلى در شاهنامه طهماسبى دارد، شاگرد میرزاعلى دانسته‌اند (اشوینتوخوفسکى، ص 289ـ290). همچنین وى را با توجه به نگاره مردجوان با کمان (در مجموعه سودآور)، تحت تأثیر محمدى، از نگارگران واقع‌گراى قرن دهم، و نیز باتوجه به نگاره‌هایى که احتمالا در اصفهان کشیده است، همچون شکارچى در حال پر کردن تفنگ و زنى با لباس نارنجى (هر دو در موزه طوپقاپی‌سراى)، متأثر از رضاعباسى دانسته‌اند (همان، ص 285ـ286).برخى از کارهاى رقم‌دار حبیب‌اللّه عبارت‌اند از نگاره مردى در حال وزن کردن خربزه و دو گاو نر، در نسخه‌اى از تیمورنامه یا ظفرنامه عبداللّه هاتفى؛ تصویر یک شتر و مردى با دوک نخ‌ریسى و تصویر شترى یک کوهانه، هر دو در موزه مدیترانه‌در استکهلم؛ جوانى با تفنگ، در موزه دولتى برلین؛ زنى نشسته با یک گلابى در دست، در مجموعه‌اى در لندن (همان، ص 284ـ289).با توجه به سبک حبیب‌اللّه در کشیدن حالت صورت، چشم و ظرافت خطوط، نگاره‌هاى دیگرى نیز به او نسبت داده‌اند، از جمله سه نگاره دیگر منطق‌الطیر (د. ایرانیکا، همانجا؛ قس اشوینتوخوفسکى، ص 290 که نگاره شیخ صنعان و دختر ترسا را از کارهاى حبیب‌اللّه ندانسته است)؛ نگاره‌هایى از شاهنامه و دو نگاره از نزهت‌نامه علایى و نگاره دربارى نشسته با باز اهلى در نیویورک و سرانجام چند اثر در آلبومى در لندن، از جمله تصویر جوانى با رداى راه راه و عمامه خراسانى، و تصویر قزلباشى که فنجانى کوچک را در کنار لبانش نگه داشته است (د. ایرانیکا، همانجا).منابع : اسکندر منشى؛ روئین پاکباز، دایرةالمعارف هنر: نقاشى، پیکره‌سازى، گرافیک، تهران 1378ش؛ ابوالعلاء سودآور، هنر دربارهاى ایران، ترجمه ناهید محمد شمیرانى، تهران 1380ش؛ محمدعلى کریم‌زاده تبریزى، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخى از مشاهیر نگارگر هند و عثمانى، لندن 1363ـ1370ش؛ احمدبن حسین منشى قمى، گلستان هنر، چاپ احمد سهیلى خوانسارى، تهران 1359ش؛Sheila R. Canby, The golden age of Persian art: 1501-1722, London 2002; idem, Persian painting, London 1997; EIr.s.v. "Habib-Allah Saveji" (by Barbara Schmitz); Eleanor Sims, Boris Marshak, and Ernst J. Grube, Peerless images: Persian painting and its sources, New Haven 2002; Marie L. Swietochowski, "Habib Allah", in Persian painting from the Mongols to the Qajars, ed. Robert Hillenbrand, London: I.B. Tauris Publishers, 2000; Anthony Welch, Artists for the Shah: late sixteenth- century painting at the Imperial Court of Iran, New Haven 1976.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سوسن فرهنگی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده