حبیب السیر فی اخبار افراد البشر
معرف
کتابى در تاریخ عمومى تا سال 930، به فارسى، تألیف محمدبن غیاث‌الدین خواندمیر*
متن
حبیب‌السیر فى اخبار افراد البشر، کتابى در تاریخ عمومى تا سال 930، به فارسى، تألیف محمدبن غیاث‌الدین خواندمیر*. این کتاب، که به اختصار حبیب‌السیر نامیده می‌شود، مشتمل است بر دیباچه و افتتاح و سه مجلد یا درج (هر مجلد شامل چهار جزو یا عِقد) و خاتمه. در دیباچه، حمد و ثناى خداى تعالى و نعتِ پیامبر اسلام و حضرت على و ائمه علیهم‌السلام و نیز فواید علم تاریخ و اخبار، ممارست مؤلف بر این علم، ذکر نام و نسب مؤلف و تألیفاتى که داشته و سبب تألیف کتاب، و در افتتاح درباره مخلوقات و خلق شدن طبقات آسمان و زمین و بیان احوال جنّیان و حکومت و ریاست ابلیس در میان ایشان مطالبى ذکر شده است.مجلد اول، در احوال انبیا و حکما، ملوک عجم و عرب و قیصران تا ظهور اسلام، احوال پیامبر اسلام و وقایع دوره خلفاى نخست است. مجلد دوم، در بیان مناقب و مفاخر ائمه اثناعشر، وقایع دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس و پادشاهان معاصر عباسیان (از طاهریان تا سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه) است. مجلد سوم مشتمل است بر ذکر وقایع سلطنت خانهاى ترکستان، حکومت چنگیزخان و جانشینان او بر ایران تا احوال سلطان احمد تگودار*، همچنین درباره ملوک مصر، قراختاییان کرمان، آل‌مظفر، اتابکان لرستان، ملوک رستمدار، ملوک طبرستان، سربداران و ملوک کرت، احوال امیرتیمور گورکان و اولاد و احفاد او و نیز گروهى از رجال و سادات و سرانجام درباره ظهور دولت صفویه و احوال شیخ‌صفی‌الدین، صدرالدین موسى، سلطان حیدر و شاه‌اسماعیل اول صفوى و طایفه‌اى از علما و سادات. خاتمه کتاب نیز در ذکر بدایع و غرایبِ ربع مسکون و عجایب وقایع جهان است.خواندمیر تألیف کتاب را در 927 آغاز کرد ولى پس از بروز فتنه در هرات و کشته شدن غیاث‌الدین امیرمحمد حسینى وزیرــ که خواندمیر به تشویق وى شروع به نوشتن کتاب کرده بودــ حدود هشت ماه تألیف کتاب متوقف شد و مجددآ در زمان حکومت دورمیش‌خان در هرات، از جانب شاه‌اسماعیل اول صفوى و با تشویق کریم‌الدین حبیب‌اللّه ساوجى وزیر، تألیف آن را از سر گرفت و در ربیع‌الاول 930 کتاب را به پایان رساند و آن را به نام همین وزیر، حبیب‌السیر نامید (رجوع کنید به خواندمیر، 1362ش، ج 1، ص 4، 8ـ9، مقدمه همائى، ص 14ـ 15، ج 4، ص 581ـ584). مادّه تاریخ خاتمه کتاب سه‌تاست : «آثار الملوک و الانبیاء» و «خبر از جهانیان» در ضمن یک بیت، و نیز «اخباره صحیحه» به نقل از شعرى از شهاب‌الدین احمد خفرى که به حساب جمل هر سه 930 می‌شود (رجوع کنید به خواندمیر، 1362ش، ج 4، ص 701ـ702).حبیب‌السیر، پس از روضةالصفا، معروف‌ترین تاریخ فارسىِ بعد از دوره مغول به‌شمار می‌رود (همان، مقدمه همائى، ص 11). ویژگى حبیب‌السیر، در مقایسه با دیگر تاریخهاى فارسى، جامعیت و تنوع مطالب و ابتکار مؤلف در تاریخ‌نگارى است. قصه‌ها، اساطیر، افسانه‌ها و گاه خرافاتى که مؤلف حبیب‌السیر از دوره‌هاى پیش از اسلام یا از دوران اسلامى در کتاب خود جاى داده‌است، نشان‌دهنده تاریخ تحول افکار و شرح رموز و اسرار روایات و داستانهاى ملى و مذهبى است و براى فهم تاریخ مطالب سودمندى دارد؛ ضمن‌آنکه درک درست بسیارى از امثال و قصص که در قرآن کریم آمده است و نیز تفسیر برخى آیات نیازمند دانستن آنها است (همان مقدمه، ص 22، 25ـ26).ویژگى دیگر این کتاب، بسط مطالب عهد تیمورى و اوایل حکومت صفوى است و از این لحاظ بر روضةالصفا نیز ترجیح دارد. خواندمیر در آخر هر دوره تاریخى، فصلى را به شرح احوال وزیران، بزرگان سادات و مشایخ، عالمان دینى و شاعران و هنرمندان معروف اختصاص داده است و این نوآورى در مورخان پس از وى، همچون اسکندربیگ منشى، مؤلف عالم‌آراى عباسى، نیز تأثیر گذارده است (همان، ص 31، 36ـ 37؛ بهار، ج 3، ص 206، پانویس 1). البته باید توجه داشت که کمیت و شرح احوال این افراد در مجلد سوم و پایان کتاب، بیشتر و بهتر می‌شود. اصولا وقایع 57 سالِ میانه سالهاى 873 (که میرخواند از تحریر دنباله تاریخ روضةالصفا بازمانده و خواندمیر کار او را به انجام رسانده است) تا 930 که تاریخ پایان تألیف حبیب‌السیر است، چون حوادث عصر خواندمیر را دربردارد، مهم‌ترین و متقن‌ترین بخش کتاب به‌شمار می‌رود (خواندمیر، 1362ش، همان مقدمه، ص 33، 36).جزء اول از مجلد سوم که درباره چنگیزخان و جانشینان اوست، بسیار گسترده است و ظاهرآ براى نوشتن آن، از تاریخ مبارک غازانى (رجوع کنید به جامع‌التواریخ*)، تألیف خواجه رشیدالدین فضل‌اللّه همدانى، بهره گرفته است. اطلاعات حبیب‌السیر درباره رجال و وزراى عهد مغول و تیموریان تا زمان سلطان حسین بایقرا، خلاصه مندرجات کتاب دستورالوزراء، از تألیفات دیگر خواندمیر، است (همو، 1324ش، مقدمه اقبال آشتیانى، ص ج). اثر دیگر خواندمیر، به نام خلاصةالاخبار، از تألیفات نخستین او در 905 است که اساس تألیف حبیب‌السیر قرار گرفت (همان، مقدمه نوائى، ص یه). خاتمه کتاب نیز به منزله قسمت جغرافیاى کتاب و مسالک و ممالک است (همو، 1362ش، همان مقدمه، ص 12).نگارش کتاب به شیوه تاریخى روضةالصفا و برداشتى از آن است. لذا نثر حبیب‌السیر در مقدمه و عناوین و پیش درآمد شرح احوال، منشیانه و آراسته به صنایع ادبى معمول، آن هم به اعتدال، است و قسمتهاى دیگر کتاب نثر روانى دارد. ویژگى دیگر نثر کتاب، به‌کار بردن جمله‌هاى وصفى است که از قرن نهم در نثر فارسى وارد شده است (همان مقدمه، ص 38).حبیب‌السیر نخستین بار در 1263 در بمبئى، چاپ سنگى شد (همان، ص 42؛ قس مشار، ج 2، ستون 1718ـ1719). سپس، در 1271 و 1272 در تهران چاپ سنگى گردید. در 1333ش، از روى چاپ بمبئى، در چهار جلد چاپ سربى شد که بعدها چند بار به طریقه افست، از جمله در 1353ش تجدید چاپ شد. بر این چاپ، جلال‌الدین همائى مقدمه‌اى نوشته و محمد دبیرسیاقى براى هر جلد فهرستى تهیه کرده است. منتخباتى از این کتاب به زبانهاى ترکى، انگلیسى، فرانسوى، آلمانى و روسى ترجمه شده است (رجوع کنید به استورى، ج 2، ص 563ـ565).منابع : چارلز آمبروز استورى، ادبیات فارسى بر مبناى تألیف استورى، ترجمه یو. ا. برگل ]به روسى[، مترجمان: یحیى آرین‌پور، سیروس ایزدى، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوى، تهران 1362ش‌ـ ؛ محمدتقى بهار، سبک‌شناسى، یا، تاریخ تطور نثر فارسى، تهران 1355ـ1356ش؛ غیاث‌الدین‌بن همام‌الدین خواندمیر، تاریخ حبیب‌السیر فى اخبار افراد البشر، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1362ش؛ همو، رجال کتاب حبیب السیر: از حمله مغول تا مرگ شاه‌اسمعیل اوّل، گردآورده عبدالحسین نوائى، تهران 1324ش؛ خانبابا مشار، فهرست کتابهاى چاپى فارسى، تهران 1350ـ1355ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد دبیرسیاقی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده