حبه خاتون
معرف
موسیقی‌دان، شاعر و به قولى ملکه کشمیر در اواخر سده دهم و اوایل سده یازدهم
متن
حَبّه‌خاتون، موسیقی‌دان، شاعر و به قولى ملکه کشمیر در اواخر سده دهم و اوایل سده یازدهم. نام اصلى وى زون، به معناى ماه، بود (صوفى ، ج 2، ص 389؛ قس کهویهامى، حصه 2، ص 296، پانویس :1 مهتاب). از تاریخ دقیق تولد او اطلاعى در دست نیست. وى بین سالهاى 948 تا 960 در خانواده‌اى کشاورز در چنده‌هار، روستایى در اطراف سری‌نگر(مرکز ایالت جامو و کشمیر)، زاده شد (سادهو، ص 17؛ کهویهامى، حصه 2، ص 296؛ بخارى، 1989، ص50). با وجود معمول نبودن تحصیل دختران روستایى، او در همان روستا تحصیل کرد (سادهو، ص 19). وى پس از ازدواجى ناموفق، که موضوع ترانه‌هاى او را به شکایت و گِله از روزگار سوق داد (کهویهامى، همانجا)، بنابه روایتى افسانه‌آمیز با درویشى به نام خواجه مسعود ملاقات کرد که به زون، حُب خاتون لقب داد و همین لقب به‌تدریج به حَبّه‌خاتون بدل شد (سادهو، ص 22ـ23؛ قریشى، ص 371ـ372). بنابر همین روایت، یوسف‌شاه چَک (رجوع کنید به چکها*) در زمان ولیعهدیش روزى آواز اندوهناک او را شنید و از او خواستگارى کرد (سادهو، ص 29ـ30؛ قریشى، ص 372؛ کهویهامى، همانجا). زون پس از جدایى از همسرش، در 987 با یوسف‌شاه چک ازدواج کرد و پس از بر تخت نشستن وى، ملکه کشمیر گردید (بزاز، ص 282؛ قریشى، ص 373). صوفى (ج 2، ص390) او را «نورجهان کشمیر» خوانده است. برخى در وجود تاریخى او تردید دارند (رجوع کنید به د.اسلام، چاپ دوم، تکمله 5ـ6، ذیل مادّه)، اما برخى شواهد، از جمله مکانهایى در کشمیر که به نام حبّه‌خاتون خوانده شده و در دوره یوسف‌شاه رونق داشته‌اند و نیز کثرت اشعار منسوب به او، می‌تواند مؤید وجود تاریخى وى باشد (همانجا).با حمله اکبر به کشمیر در صفر 994، یوسف‌شاه به بنگال تبعید شد و در 1002 درگذشت (بخارى، 1984، ص 124؛ سادهو، ص 44؛ د.اسلام، همانجا). پس از مرگ او، حبّه‌خاتون در روستاى پانته چهوک، در سری‌نگر، در کنار مسجدى که بعدها به نام او مشهور شد، در کلبه‌اى خلوت گزید و تا هنگام مرگ در 1013 در آنجا به‌سر برد. او را در همان مکان به خاک سپردند (بخارى، 1984؛ صوفى، همانجاها). بنابر قولى دیگر، حبّه‌خاتون پس از تبعید یوسف‌شاه، در پى او به بنگال رفت و پس از وفات، در کنار همسرش به‌خاک سپرده شد (سادهو، همانجا؛ بخارى، 1989، ص 53).سروده‌هاى حبّه‌خاتون زبانزد مردم کشمیر است. اشعار او که گاه در اوزان شعر فارسى، چون بحر رمل، سروده شده (رجوع کنید به بخارى، 1989، ص 51)، در قالب نوعى غزل است، که به زبان کشمیرى وَژْن نامیده می‌شود (سادهو، ص 55). او اشعار عاشقانه‌اى نیز سروده است که لُل خوانده می‌شود (د.اسلام، همانجا؛ بزاز، ص 281). ترانه‌هاى شاد او را در مراسم جشن و سرور می‌خوانند (د. اسلام، همانجا). این ترانه‌ها فاقد قیود عروضی‌اند، اما وزن و آهنگ خاصى دارند (سادهو، ص 47؛ بخارى، 1984، ص 123).حبّه‌خاتون به اصول و قواعد موسیقى ایرانى و هندى تسلط داشت و در مقابل مقام راست در موسیقى ایرانى، مقام راست کشمیرى را پدید آورد که در موسیقى این سرزمین مقام مهمى است (بخارى، 1989، همانجا؛ بزاز، ص 102؛ سادهو، همانجا). او در سرودن مقام عراق نیز شهرت داشت (بخارى، 1984، همانجا). کلام حبّه‌خاتون پرسوز و گداز و سرشار از اصطلاحات و واژه‌هاى روستایى است. ترانه‌هاى او داراى چند بند و هر بند از سه یا چهار مصراع تشکیل شده است که مصراعهاى اول و سوم آن هم قافیه‌اند و گاه تمام ترانه مردّف است (سادهو، ص 59).شعر حبّه‌خاتون پیروانى نیز داشته است، از جمله شاعرانى چون اکمل‌الدین‌بیگ (متوفى 1135) و مهجور (متوفى 1332ش؛ همان، ص 62). فرهنگستان هنر و زبانهاى جامو و کشمیر مجموعه‌اى از ترانه‌ها و غزلهاى او را منتشر کرده است (همان، ص 18).منابع : محمدیوسف بخارى، کأشر شاعرى، لاهور 1984؛ همو، کشمیرى زبان و ادب کى مختصر تاریخ، اسلام‌آباد 1989؛ شیام لعل سادهو، حبه خاتون، ترجمه محمدزمان آزرده، دهلی‌نو 1999؛ محمد عبداللّه قریشى، آئینه کشمیر، لاهور: آئینه ادب، ]بی‌تا.[؛ غلامحسن کهویهامى، تاریخ حسن، حصه 2، سرینگر: حکومت جمون و کشمیر، محکمه تحقیق و اشاعت، ]بی‌تا.[؛Prem Nath Bazaz, The history of struggle for freedom in Kashmir: cultural and political, Islamabad 1976; EI2, suppl. fascs. 5-6, Leiden 1982, s.v. "Habba Khatun" (by Mohibbul Hasan); Ghulam Muhyi'd Din Sufi, Kashir: being a history of Kashmir from the earliest times to our own, Lahore 1948-1949.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شکیل اسلم بیگ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده