حبوبی محمدسعید
معرف
مشهور به حَبّوبى کبیر، فقیه و شاعر امامى و یکى از رهبران جهاد عراق با انگلیسیها
متن
حَبّوبى، محمدسعید، مشهور به حَبّوبى کبیر، فقیه و شاعر امامى و یکى از رهبران جهاد عراق با انگلیسیها. وى در 1266 در نجف به‌دنیا آمد. نسب پدرش، سیدمحمود، به امام حسن مجتبى علیه‌السلام می‌رسید، اما برخى (براى نمونه رجوع کنید به حبوبى، مقدمه جواهرى، ص 8) به اشتباه وى را از نسل امام حسین علیه‌السلام دانسته‌اند (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص820). خاندان حبوبى در نجف معروف بودند. آنان در اصل، اهل حجاز و بیشترشان تاجر بودند. محمدسعید علوم مقدماتى را در نجف خواند (همان، قسم 2، ص 814ـ 815). ادبیات را نزد شیخ‌جعفر شرقى/ شروقى و دایى خود شیخ عباس اَعسم فراگرفت. حبوبى پس از آنکه مدتى در حجاز به تجارت پرداخت، به نجف بازگشت. وى با شرکت فعال در انجمنهاى ادبى، که با حضور شاعران بزرگ نجف، مانند سیدموسى طالقانى و سیدجعفر حلّى، برگزار می‌شد، استعداد ادبى خود را نشان داد (رجوع کنید به حرزالدین، ج 2، ص 292؛ آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص 815ـ816؛ خاقانى، ج 2، ص 56، ج 9، ص 147ـ148).فصاحت، رسایى و روانى تعابیر، ظرافت معانى و سبک اشعارش، او را از جوانى در زمره ادیبان بزرگ عراق قرار داد (آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص 816؛ خاقانى، ج 9، ص 148). وى در زمینه شعر و ادبیات، بیش از همه با محمدحسن کبّه (فقیه، ادیب و شاعر) مراوده داشت (آقابزرگ طهرانى،1404،قسم 2، ص 815ـ 816) و گاه به اتفاق او شعر می‌سرود (رجوع کنید به خاقانى، ج 9، ص 193ـ198).حبوبى از 1305 به بعد دیگر شعر نسرود و حتى از گردآورى اشعارش خوددارى کرد (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص 817). به گفته محسن امین (ج 9، ص 181)، وى پس از آنکه در رثاى محمدباقر ایروانى شعر گفت، از سوى کسانى که گمان می‌کردند در شعرش به آنان تعریض دارد، آزار دید و شعر گفتن را کنار گذاشت، ولى این مطلب با آنچه آقابزرگ طهرانى (1404، همانجا) از حبوبى نقل کرده است، سازگارى ندارد. محمدرضا شبیبى*، که از نزدیکان حبوبى بود، اشعار وى را جمع‌آورى کرد (همانجا؛ خاقانى، ج 9، ص 154).از آن پس حبوبى به فراگیرى و مطالعه علوم دینى، به‌ویژه فقه و اصول، پرداخت (رجوع کنید به محسن امین، ج 9، ص 344). استادان وى در این دروس، میرزاحبیب‌اللّه رشتى*، محمدحسین کاظمى، شیخ‌محمد شرابیانى* و حاج‌آقا رضا همدانى* بودند. او اخلاق و عرفان را نزد ملاحسینقلى همدانى آموخت و از او بسیار تأثیر پذیرفت، ولى بیشتر تحصیلات فقهى خود را نزد شیخ محمد طه نجف گذراند و پس از فوت این استادش در 1323، در درس دیگرى شرکت نکرد و به تألیف و تدریس فقه و اصول پرداخت. گفته‌اند که شیوه تدریس او مشابه آخوند خراسانى* بود و عالمان بسیارى در درس وى شرکت می‌کردند (رجوع کنید به حرزالدین، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص 816ـ818؛ خاقانى، ج 9، ص 148؛ حبوبى، همان مقدمه، ص10). وى از محمد طه نجف،ملاحسینقلى همدانى و سیدمرتضى رضوى کشمیرى اجازه روایت گرفت و سیدشهاب‌الدین مرعشى نجفى* از او اجازه روایت داشت (مرعشی‌نجفى، ص 189ـ190).برخى شاگردان حبوبى در ادبیات و علوم دیگر، سیدمحسن حکیم، سیدمحمود حکیم، سیدهاشم حکیم، عدنان غَریفى، جواد شبیبى و صالح حریرى بودند (محسن امین، ج 4، ص 283، ج 9، ص 56؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 9، قسم 3، ص 708ـ709؛ همو، 1404، قسم 2، ص 881؛ امینى، ج 1، ص 408، 422ـ423، ج 2، ص 717).حبوبى پس از اشغال لیبى از سوى ایتالیا در 1329، به‌همراه آخوند خراسانى و جمعى دیگر از فقها، با صدور فتوا، مسلمانان را به دفاع از اسلام و جنگ با دشمنان فراخواند (رجوع کنید به جهادیه، ص 45ـ46؛ رسایل و فتاواى جهادى، ص 238ـ239). وى همچنین نقش مهمى در قیام جهادى مردم عراق در برابر نیروهاى اشغالگر انگلستان در 1332/1914 داشت و در اجتماع بزرگ مردم نجف در مسجدجامع هندى، آنان را به جهاد دعوت نمود و بر وجوب دفع کفار از سرزمینهاى اسلامى تأکید کرد (وردى، ج 4، ص 127ـ128؛ رهیمى، ص 165، 173؛ جبورى، ص 9). با صدور فتواهاى متعددِ مراجع دینى، مبنى بر وجوب جهاد (براى نمونه رجوع کنید به جبورى، ص60ـ64) و آغاز حرکت جهادى در شهرهاى مهم عراق، بسیارى از مجتهدان بزرگ به جبهه‌ها رفتند (براى تفصیل بیشتر رجوع کنید به اسدى، ص90ـ92؛ جبورى، ص 14ـ46). حبوبى نیز، علاوه بر صدور فتوایى (به همراه سیدمصطفى کاشانى*) مبنى بر وجوب حفظ تمامیت ارضى عراق (رجوع کنید به جهادیه، ص 66؛ رسایل و فتاواى جهادى، ص 285)، اولین کسى بود که با پذیرش رهبرى مجاهدان، آنان را به جبهه گسیل داشت (رهیمى، ص 165؛ جبورى، ص 14) و سپس همراه با چند تن از علما در ذیحجه 1332 به سوى ناصریه حرکت کرد و براى تشویق عشایر به جهاد، تا محرّم 1333 در میان آنان ماند. شمارى از طلاب، را نیز نزد عشایر دوردست فرستاد تا آنان را به شرکت در جهاد تشویق کنند (وردى، ج 4، ص 129ـ130؛ جبورى، همانجا).حبوبى در ربیع‌الآخر 1333، همراه با هزاران تن از عشایرى که در ناصریه به او پیوسته بودند، به طرف جبهه شعیبة (ناحیه‌اى در حدود پانزده کیلومترى جنوب‌شرقى بصره) حرکت کرد (وردى، ج 4، ص130؛ جبورى، ص 14ـ16). وى کمکهاى مالى حکومت عثمانى را نپذیرفت و عواید حاصل از رهن املاکش را صرف جهاد نمود (رجوع کنید به وردى، ج 4، ص 134؛ خاقانى، ج 9، ص150؛ جبورى، ص 52). در نبرد شدیدى که در شعیبة میان مجاهدان عراقى و ارتش عثمانى از یک‌سو و نیروهاى انگلیسى از سوى دیگر روى داد، بسیارى از مجاهدان شهید شدند و سپاه آنان به ناصریه عقب‌نشینى کرد (رهیمى، ص170ـ171؛ جبورى، ص 202ـ203).حبوبى به سبب فشارهاى روحى ناشى از این شکست، در ناصریه بیمار شد و در 1333 درگذشت. جنازه او، پس از تشییع باشکوهى تا نجف، در صحن حرم امام على علیه‌السلام دفن شد. شاعران در رثاى او اشعار بسیارى سرودند (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم2، ص818ـ819؛ خاقانى، ج 9، ص149ـ 151). حکومت عثمانى هم در مراسمى از او تجلیل کرد (رجوع کنید به جبورى، ص 216).حبوبى را به تقوا، حسن خلق، خوشرویى، تواضع، هوشمندى و بردبارى ستوده‌اند (سماوى، ج 2، ص 242؛ آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص 816ـ817؛ امینى، ج 1، ص 387ـ388). او در صحن حرم امام على علیه‌السلام نماز جماعت اقامه می‌کرد (حرزالدین، ج 2، ص 292ـ293) و اولین کسى بود که به جواز تأسیس مدارس جدید در بغداد، براى آموزش زبانهاى خارجى، فتوا داد (رهیمى، ص 165، پانویس 7). وى در زمان اقامت سیدجمال‌الدین اسدآبادى* در نجف، با او همفکرى و ارتباط نزدیک داشت (رجوع کنید به وردى، ج 3، ص 297ـ 298؛ رهیمى، ص 131).دیوان اشعار حبوبى به اهتمام فرزندش سیدعلى (رجوع کنید به ادامه مقاله)، با تصحیح عبدالعزیز جواهرى، در 1331 در بیروت به‌چاپ رسید. این چاپ، علاوه بر اشتباهات فراوان، بسیارى از اشعار حبوبى را دربرنداشت. کتاب بار دوم در 1334ش/ 1955 در لبنان، باز هم با اشتباهات گوناگون، به چاپ رسید (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص 819ـ822؛ عواد، ج 3، ص 176). خاقانى (ج 9، ص 168ـ 175) نمونه‌هایى از اشعار حبوبى را که در دیوانش نیامده، ذکر کرده است. محمدحسین کاشف‌الغطاء، مجتهد نامور نجف، نخست دیوان را تصحیح کرد و بر آن حاشیه نوشت (آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص 822).دیوان حبوبى در 1400، با شرح و تصحیح عبدالغفار حبوبى، در بغداد چاپ شد. گزیده‌اى از اشعار حبوبى و نُه تن از مهم‌ترین شعراى شیعه عراق، از جمله سیدحیدر حلّى، همراه با زندگینامه کوتاهى از آنان، به‌کوشش محمدرضا شبیبى و دو شاعر لبنانى، سلیمان طاهر و شیخ‌احمد زین، در کتابى با عنوان العراقیات در 1331 در صیدا چاپ شده است. مضامین این اشعار، عمدتآ نکوهش استعمار غرب است و سرایندگان، مبارزه جدّى با آن را توصیه کرده‌اند (همو، 1403، ج 15، ص 241؛ رهیمى، ص 158ـ159).شعر حبوبى بیشتر در وصف طبیعت، بیان مضامین اجتماعى، رثاى عالمان و ادیبان (رجوع کنید به محسن امین، ج 2، ص130، 624، ج 6، ص 269) و نیز در مدح امامان شیعه علیهم‌السلام است (رجوع کنید به سماوى، ج2، ص243). حبوبى تألیفاتى نیز در فقه و اصول دارد که به‌چاپ نرسیده‌اند (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 2، ص 819).سیدعلى، فرزند حبوبى، نیز خطیب و شاعرى معروف بود. او در 1296 در نجف به‌دنیا آمد. مقدمات را نزد پدر و شیخ‌شکر بغدادى* فرا گرفت. در جهاد با انگلستان، همراه پدرش بود و شجاعت بسیارى از خود نشان داد. وى پس از وفات پدر، تمام تلاش خود را صرف تحقق بخشیدن به آرمانهاى او و مبارزه با استعمار کرد. وى در 1341 در نجف وفات یافت و در جوار قبر پدرش دفن شد. دیوان شعرى از او برجا مانده است (خاقانى، ج 6، ص 315؛ امینى، ج 1، ص 388؛ براى تفصیل بیشتر رجوع کنید به جبورى، ص 48ـ52).سیدمحمودبن سیدحسین، برادرزاده حبوبى، معروف به حبوبى صغیر، نیز شاعرى بزرگ و وطن‌دوست بود. او در 1323 در نجف به دنیا آمد. مدتى فقه و اصول خواند، اما از 1348 تمام توجه خود را به علوم ادبى معطوف کرد و با شرکت فعال در انجمنهاى ادبى، در تحکیم و بالندگى جنبش ادبى نجف نقش مهمى داشت. محمود حبوبى مدتى در بغداد اقامت گزید و در 1348ش (1389) درگذشت (خاقانى، ج 11، ص200؛ امینى، همانجا؛ حسن امین، ج 1، ص 215). تألیفات وى عبارت‌اند از : آراء فی‌الشعر و القصة؛ دُمُوع الشُموع؛ شاعر الحیاة، که در 1326ش/1947 در نجف چاپ شد؛ و عالَمٌ جدید (عواد، ج 3، ص270؛ امینى، ج 1، ص 388ـ389). قدرت او در شاعرى از رباعیات حبوبى که در 1330ش/1951 در نجف به‌چاپ رسید و دیوان حبوبى که در 1327ش/1948 در نجف چاپ شد، آشکار است (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج10، ص 69؛ عواد، همانجا؛ خاقانى، ج 11، ص 205). از جمله اشعار دیوان او، قصیده‌اى طولانى به‌نام «الرائیة الایوانیة» است (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 9، قسم 1، ص 229، ج10، ص 54؛ عواد، همانجا). وى همچنین بعضى اشعار شیخ‌جواد شبیبى* (متوفى 1363) را، که در دیوانش نیامده بود، در یک مجلد تدوین کرد (خاقانى، ج 9، ص 507).عبدالغنى، برادر سیدمحمود، حقوقدان و شاعر بود. وى در 1342 در نجف به‌دنیا آمد. پس از تحصیل در نجف و بغداد، در 1371 به مصر رفت و مدیر گمرک آنجا شد. کتاب دیمقراطیة و سلام (بغداد 1338ش/1959) و دیوان شعر از او به‌جا مانده است (عواد، ج2، ص294؛ خاقانى، ج 5، ص 481؛ امینى، ج1، ص389؛ براى نمونه اشعار او رجوع کنید به خاقانى، ج 5، ص 481ـ488).منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فى القرن الرابع عشر، مشهد 1404؛ حسن اسدى، ثورة النجف على الانگلیز، او، الشرارة الاولى لثورة العشرین، بغداد 1975؛ حسن امین، مستدرکات اعیان الشیعة، بیروت 1408ـ1416/ 1987ـ1996؛ محسن امین؛ محمدهادى امینى، معجم رجال الفکر و الادب فى النجف خلال الف عام، ]نجف[ 1413/1992؛ کامل سلمان جبورى، النجف الاشرف و حرکة الجهاد : عام 1332ـ1333ه / 1914م، بیروت 1422/2002؛ جهادیه: فتاوى جهادیه علما و مراجع عظام در جنگ جهانى اول، به کوشش محمدحسن کاووسى عراقى و نصراللّه صالحى، تهران: وزارت امورخارجه، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1375ش؛ محمدسعید حبوبى، دیوان، چاپ عبدالعزیز جواهرى، بیروت 1331، چاپ افست ]قم[ 1369ش؛ محمد حرزالدین، معارف الرجال فى تراجم العلماء و الادباء، قم 1405؛ على خاقانى، شعراء الغرى، نجف 1373/1954، چاپ افست قم 1408؛ رسایل و فتاواى جهادى، تدوین، تحقیق و تحشیه از محمدحسن رجبى، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، معاونت پژوهشى و آموزشى، 1378ش؛ عبدالحلیم رهیمى، تاریخ الحرکة الاسلامیة فى العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخى (1900ـ 1924)، بیروت 1985؛ محمد سماوى، الطَّلیعة من شعراء الشیعة، چاپ کامل سلمان جبورى، بیروت 1422/2001؛ کورکیس عواد، معجم المؤلفین العراقیین فى القرنین التاسع عشر و العشرین، بغداد 1969؛ شهاب‌الدین مرعشى نجفى، الاجازه الکبیرة، او، الطریق و المَحَجَّة لثمرة المُهجَة، اعداد و تنظیم محمد سمامى حائرى، قم 1414؛ علی‌وردى، لمحات اجتماعیة من تاریخ العراق الحدیث، بغداد 1969ـ1979، چاپ افست ]قم[ 1371ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فریده سعیدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده