حبوبی ابوعلی حسن بن حارث خوارزمی
معرف
ریاضی‌دان، فقیه و قاضى ایرانى فعال در نیمه دوم سده چهارم
متن
حُبوبى، ابوعلى حسن‌بن حارث خوارزمى، ریاضی‌دان، فقیه و قاضى ایرانى فعال در نیمه دوم سده چهارم. نام و نسب و نسبت وى در متون، مختلف است. در آغاز نسخه‌اى از کتاب الاستقصاء وى در کتابخانه آستان قدس رضوى (ش 5239، گ 1پ)، نام مؤلف «ابوعلى الحسن‌بن حرب الحُبوبى» آمده که احتمالا حرب، مُصَحّفِ حرِث (حارث) است. در نسخه دیگرى از این اثر در همین کتابخانه، در موضع مشابه (ش 2ر5522، گ 1پ)، «الحسن‌بن الحرث الخیوقى» آمده، اما به نظر می‌رسد در اصل «الحبوبى» بوده و بعدها فرد دیگرى آن را به «الخیوقى» (منسوب به خیوه، شهرى در نزدیکى خوارزم قدیم) تغییر داده است. نسبت حبوبى در فهرست کتابخانه نیز به صورت خیوقى ثبت شده است (رجوع کنید به گلچین‌معانى، ج 8، ص 26ـ27، 376ـ 377؛ فکرت، ص 46). همچنین در نسخه‌اى خطى از استخراج الاوتار ابوریحان بیرونى* (کتابخانه دانشکده لیدن، ش 1012)، از ابوعلى یک بار به صورت «قاضى ابی‌على الحسین‌بن الحرث الحبوبى» و هشت سطر پایین‌تر به صورت الجنوبى یاد شده است (ابوریحان بیرونى، 1355ش، ص 19). درنتیجه سوترــکه نخست با استناد به نسخه شماره 986 کتابخانه بودلین دانشگاه آکسفورد، نام او را حسن‌بن حارث حَبوبى خوانده بود (1900، ص 197، ش 491)ــ در ترجمه آلمانى استخراج الاوتار صورت حسین‌بن حارث جنوبى را با تردید پذیرفت (رجوع کنید به همو، 1910ـ1911، ص 17). فلوگل نیز، در تصحیح کشف الظنون حاجی‌خلیفه (ج 1، ص 274)، ضبط جنوبى را بر حبوبى ترجیح داده است (قس همان، چاپ بیروت، ج 1، ستون 80، که در متن «حبوبى» آمده است). اما با توجه به نسخه‌اى از نامه ابوالوفاى بوزجانى* به حبوبى، که در آن وى را «الفقیه ابوعلى الحسن‌بن حارث الحبوبى» خطاب کرده است (رجوع کنید به کندى و موالدى، ص 20) و نیز ذکر نام وى در کهن‌ترین نسخه مفتاح‌الحساب غیاث‌الدین جمشید کاشانى با عنوان «ابی‌علی‌الحسن» (گ 115ر، 117ر) یا «ابی‌الحسن» (گ 116ر) بن الحارث حبوبى، پژوهشگران ضبط حُبوبى را بر دیگر صورتها ترجیح داده‌اند.درباره خاستگاه حبوبى اطلاعى نیست، جز آنکه در نسخه‌هاى الکامل ابن‌اثیر، در ضمن حوادث سال 279، از رباطى در نزدیکى شهر خوارزم به‌نام حبوبه/ جبوه/ حیوه یاد شده است و چه‌بسا صورت اصلى آن حبوبه، و حبوبى منسوب بدانجا باشد، هرچند که مصححان الکامل غالبآ صورت جبوه را بر دو صورت دیگر ترجیح داده‌اند (رجوع کنید به ابن‌اثیر، 1385ـ 1386، ج 7، ص 459، نیز رجوع کنید به همان، چاپ محمد یوسف دقاق، ج 6، ص 372).درباره زندگى وى آگاهى چندانى در دست نیست. براساس برخى شواهد و قراینى چون نامه‌نگاریهایش با بوزجانى (رجوع کنید به ابونصر عراق، ص 2؛ کندى و موالدى، همانجا) و نیز ذکر اثباتهایى از وى در استخراج الاوتار (رجوع کنید به ادامه مقاله)، به احتمال بسیار دوره فعالیتهاى علمى او نیمه دوم سده چهارم بوده است. بروکلمان (>ذیل<، ج 1، ص 857) و برخى فهرست‌نگاران (مثلا گلچین معانى، ج 8، ص 26ـ27) ــبا استناد به اینکه در آغاز برخى نسخه‌هاى الاستقصاء حبوبى (از جمله نسخه خطى کتابخانه آستان قدس رضوى، ش 5239) از اهداى این کتاب به آتسز خوارزمشاه (حک : 521ـ551) سخن به میان آمده است ــ حبوبى را، به‌اشتباه، از دانشمندان سده ششم دانسته‌اند؛ اما در برخى دیگر از نسخ الاستقصاء، نام خوارزمشاهى که حبوبى اثر خود را به وى تقدیم کرده، ذکر نشده و پیداست که واژه «آتسز» از افزوده‌هاى کاتبان است. احتمالا حبوبى لقب خوارزمشاه را براى یکى از دو فرزند دانش‌دوست مأمون‌بن مأمون خوارزمشاه (بنیان‌گذار دولت خوارزمشاهیان آل مأمون)، یعنى ابوالحسن على (حک : 387ـ ح 390) یا ابوعلى مأمون (حک 390:ـ407)، به‌کار برده، زیرا حبوبى رساله‌اى نیز به نام ابوالحسن (یا ابوالحسین) احمدبن محمد سهلى (سهیلى) خوارزمى، وزیر دانشور و دانش‌دوست این خاندان، نوشته بوده است (ابن‌عدیم، ج 3، ص 1108).آثار حبوبى عبارت‌اند از: 1)الاستقصاء و التجنیس فى علم الحساب، یا به اختصار الاستقصاء، درباره حساب وصایا (براى دست‌نویسها رجوع کنید به سوتر، 1900؛ بروکلمان، همانجاها؛ سزگین، ج 5، ص 336؛ اوکتایى، ج 3، ص 203؛ گلچین معانى؛ فکرت، همانجاها). کحاله (ج 3، ص 214) نام این کتاب را الاحتساب آورده است. الاستقصاء تقریبآ به سبک جبر و مقابله محمدبن موسى خوارزمى* نوشته شده، با این تفاوت که در الاستقصاء شمار مثالها اندک است، اما هر مثال با روشهاى گوناگون حل شده است. حبوبى به کتاب خوارزمى توجه خاص داشته و در برخى موارد به اشکالات آن اشاره کرده، که به نظر وى یا از نویسنده است یا از کاتب (نسخه خطى، ش 5239، گ 23پ). در مواردى نیز اشکال موردنظر حبوبى حتى به متن چاپى کتاب خوارزمى نیز راه یافته است (رجوع کنید به خوارزمى، ص 70ـ71).حبوبى در دیباچه الاستقصاء (نسخه خطى، ش 5239، گ 1پ ـ 2ر) ویژگى آن را چنین یاد کرده است: «من در این کتاب حل مسائل وصایا را با بهره‌گیرى از روشهاى حساب جبر و مقابله و روشهاى هندسى و به کارگیرى روش خَطَأین، دینار و درهم، خطوط و سطوح شرح داده‌ام. چندى از این روشها را از پیشینیان برگرفته‌ام... و چندى دیگر از روشها را خود بر پایه اصول قدما و پیروى از روشهاى آنان به دست آورده‌ام و در این کتاب از آوردن نمونه‌ها و فروعِ بسیار، دورى گزیده‌ام ازآن‌رو که هدف، ذکر روشها بود.» از این میان، روش سطوح، موردتوجه غیاث‌الدین جمشید کاشانى* قرار گرفته، زیرا وى در بخش حساب وصایاى کتاب مفتاح‌الحساب، در حل سه مثال از روش حبوبى نیز در کنار روش جبر و مقابله* استفاده کرده است (رجوع کنید به ص255ـ256، 258؛ قس حبوبى، نسخه‌خطى، ش 5239، گ 21پ).2) کتاب السهلى، درباره مذهب شافعى و حنفى، که حبوبى آن را به درخواست ابوالحسن سهلى و به نام وى نوشت (ابن‌عدیم، ج 3، ص 1108).3) دو برهان بر یک قضیه هندسى در کتاب استخراج الاوتار بیرونى. اگر خط شکسته ABC با دو ضلع نابرابر AB و BC، در کمان ABC از دایره‌اى محاط باشد و از نقطه D (وسط کمان ABC)، عمودِ DE را بر ضلع بزرگ‌تر خط شکسته (AB) فرود آوریم، پاى این عمود، وسطِ خط شکسته ABC خواهد بود (رجوع کنید به شکل).ابوریحان بیرونى این قضیه را به عنوان نخستین قضیه کتاب استخراج الاوتار خود (رجوع کنید به 1367، ص 4ـ5) مطرح و برهانهاى گوناگونى از ریاضی‌دانان یونانى و مسلمان، و از جمله دو برهان از ابوعلى حبوبى، نقل کرده است (رجوع کنید به همان، ص 6ـ25). برهانهاى حبوبى برهانهاى دهم و یازدهم این قضیه است (رجوع کنید به همان، ص 12، 17).فهرست‌نگار کتابخانه آستان‌قدس احتمال داده است که رساله بی‌عنوانى در حساب، که با نسخه‌اى از الاستقصاء در یک مجموعه است (ش 5522)، از ابوعلى حبوبى باشد. این رساله در فهرست مزبور با عنوان «رساله در حساب» آمده است (رجوع کنید به گلچین معانى، ج 8، ص 376).منابع : ابن‌اثیر، الکامل فى التاریخ، بیروت 1385ـ1386/ 1965ـ1966؛ همان، ج 6، چاپ محمدیوسف دقاق، بیروت 1407/1987؛ ابن‌عدیم، بغیةالطلب فى تاریخ حلب، چاپ سهیل زکار، بیروت [?1408/ 1988[؛ ابوریحان بیرونى، تحریر استخراج الاوتار، پژوهش و نگارش ابوالقاسم قربانى، ]تهران?1355ش[؛ همو، رسائل‌البیرونى، رساله 1: رسالة فى استخراج الاوتار فی‌الدائرة، حیدرآباد، دکن 1367/1948؛ ابونصر عراق، رسائل ابی‌نصر منصوربن عراق الی‌البیرونى، رساله :8 رسالة فى معرفةالقسى الفلکیة، حیدرآباد، دکن 1367/1948؛ عبدالعلى اوکتایى، فهرست کتابخانه آستان قدس رضوى، ج 3، مشهد 1305ش؛ مصطفی‌بن عبداللّه حاجی‌خلیفه، کشف‌الظنون عن اسامى الکتب و الفنون، بیروت 1410/1990؛ همان، چاپ گوستاو فلوگل، لندن 1835ـ1858، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ حسن‌بن حارث حبوبى، الاستقصاء و التجنیس فى علم الحساب، نسخه خطى کتابخانه آستان قدس رضوى، ش 5239؛ همان، ش 2ر5522؛ محمدبن موسى خوارزمى، المختصر فى حساب‌الجبر و المقابلة، چاپ فردریش رزن، لندن 1830؛ غیاث‌الدین جمشید کاشانى، مفتاح‌الحساب، نسخه خطى کتابخانه ملى ملک، ش 3180؛ همان، چاپ احمد سعید دمرداش و محمد حمدى حفنى شیخ، قاهره [? 1967[؛ محمدآصف فکرت، فهرست الفبائى کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى، مشهد 1369ش؛ عمررضا کحّاله، معجم المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ احمد گلچین معانى، فهرست کتب خطى کتابخانه آستان قدس رضوى، ج 8، مشهد 1350ش؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Edward Stewart Kennedy and Mustafa Mawaldi, "Abu al-Wafa" and the Heron Theorems", Journal for the history of Arabic science, vol. 3, no. 1 (spring 1979); Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967- ; Heinrich Suter, "Das Buch der Auffindung der Sehnen im Kreise von Abu-al Raihan Muh. al-Biruni", Bibliotheca mathematica, XI (1910-1911); idem, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig 1900, repr. Amsterdam 1981.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یونس کرامتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده