حب و بغض
معرف
دو مفهوم در قرآن و حدیث و اخلاق، به معناى دوستى و دشمنى
متن
حُبّ و بُغض، دو مفهوم در قرآن و حدیث و اخلاق، به معناى دوستى و دشمنى. حُب در لغت، مصدر فعل «حَبَّ یحِبُّ» است که از جمله به معناى لزوم و ثبات و نیز دوستى و کشش نفس به سوى چیزى خواستنى است و این معنا از همان لزوم و ثبات اخذ شده است (جوهرى؛ ابن‌فارس؛ طریحى، ذیل «حب/ حبب»؛ راغب اصفهانى، ذیل «بغض»؛ زبیدى، ذیل «حب/حبب»). در مقابل، بغض به معناى دشمنى و تنفر از چیزى است که مورد پسند انسان نباشد (جوهرى؛ ابن‌فارس؛ راغب اصفهانى؛ طریحى، ذیل «بغض»).حب در اصطلاح، گرایش به سوى چیزى لذت‌بخش و سازگار با طبع و وابستگى خاص میان انسان و کمال اوست که اگر شدت یابد عشق نامیده می‌شود (غزالى، ج 4، ص 314؛ طباطبائى، ج 1، ص 410ـ411). این انفعال نفسانى تابع ادراک و معرفت است و از شناخت زیباییهاى ذاتى محبوب یا از احسان وى نشئت می‌گیرد (غزالى، همانجا؛ ابن‌عاشور، ج 3، ص 225) و داراى مراتب شدت و ضعف و دربرگیرنده امور مادّى و غیرمادّى است (طباطبائى، ج 1، ص 411). تعلق میان مُحِب و محبوب، باعث کشش انسان به سوى محبوب می‌شود که با رسیدن به آن، نقص وى به کمال تبدیل می‌شود و نیازهاى مادّى و معنوی‌اش برطرف می‌گردد (همان، ج 3، ص 158؛ صلیبا، ج 1، ص 439). برخى واژه‌هاى هم‌معنا با حب عبارت‌اند از: وُدّ (راغب اصفهانى؛ ابن‌منظور، ذیل «ودد»)، خُلَّت (راغب اصفهانى، ذیل «خلّ»؛ ابن‌منظور، ذیل «خلل»)، الفت (ابن‌فارس؛ راغب اصفهانى، ذیل «الف»؛ طوسى، التبیان، ج 5، ص 151)، وَلایة (ابن‌منظور؛ زبیدى، ذیل «ولى»)، علاقة (طریحى، ذیل «علق»)، و هوى (خلیل‌بن احمد، ذیل «هوى»؛ طریحى، ذیل «هوا»).بُغض در اصطلاح نفرت از چیزى آزار دهنده و مخالف با طبع است که اگر فزونى یابد، مَقْت (بیزارى، عداوت) و بَغْضاء (کینه، دشمنى) خوانده می‌شود (غزالى، همانجا؛ فیومى؛ طریحى، ذیل «بغض»). بغض هنگام تضاد چیزى با محبوب ایجاد می‌شود، لذا اگر محبوبى وجود نداشته باشد مبغوضى نیز نخواهد بود (ابن‌تیمیه، ص 7ـ8). برخى واژه‌هاى هم‌معنا با بغض عبارت‌اند از: قَلى (خلیل‌بن احمد؛ راغب اصفهانى؛ طریحى، ذیل «قلى»)، شَنَآن (راغب اصفهانى؛ ابن‌منظور؛ طریحى، ذیل «شنا/ شنأ»)، فِرْک (خلیل‌بن احمد؛ طریحى، ذیل «فرک») و کراهت (زمخشرى، ج 4، ص 374).در قرآن کریم حب و مشتقات آن 82 بار و البَغضاء، که تنها شکل به کار رفته از مادّه بغض است، پنج بار به‌کار رفته است (رجوع کنید به محمدفؤاد عبدالباقى، ذیل «ح ب ب» و «ب غ ض»). در برخى آیات قرآن (براى نمونه رجوع کنید به آل‌عمران: 31؛ مائده: 54) به رابطه حب میان خدا و بندگان اشاره شده است. طباطبائى (ج 17، ص 53) حب خدا به بنده را احسان خاص او دانسته است که از صفات فعل الهى اوست. وى (همانجا) حب خدا به انسان را گسترش رحمت او بر شخص و کشیده شدنش به سوى خدا و بغض خدا را دورى رحمت‌الهى از انسان می‌داند. خدا حب خود به بنده را در امورى همچون اعطاى توفیق طاعت و عبادت، هدایت به دین، برداشتن حجاب از قلب (طریحى، ج 1، ص 440)، بخشایش (قرطبى، ج 4، ص 60) و پاداش (زمخشرى، ج 1، ص 646) جلوه‌گر می‌سازد.براساس آیات قرآن، برخى بهره‌مندان از حب‌الهى عبارت‌اند از: توبه‌کنندگان (بقره: 222)، پرهیزکاران (آل‌عمران: 76؛ توبه : 4، 7)، مجاهدان در راه خدا (صف: 4)، توکل‌کنندگان به خدا (آل‌عمران: 159)، شکیبایان (آل عمران: 146) و پیروى کنندگان از پیامبر (آل عمران: 31). همچنین براساس روایات، علم‌آموزى (رجوع کنید به مجلسى، ج 71، ص 283)، بی‌رغبتى به دنیا (حرّ عاملى، ج 9، ص 450)، نیکى به والدین (همان، ج 4، ص 112ـ113؛ مجلسى، ج 71، ص 70)، شاد کردن دل مسلمان (مجلسى، ج 71، ص 283)، یارى رساندن به دادخواهان (کلینى، ج 4، ص 27؛ مجلسى، ج 71، ص 365) و تلاوت قرآن (مجلسى، ج 89، ص 18) از اعمالى است که خدا آنها را دوست دارد.از نشانه‌هاى دوستى خدا با بنده، داشتن فهم عمیق در دین، قناعت (همان، ج 100، ص 26)، قلب سلیم (آمدى، ج 2، ص 322) و ابتلا (کلینى، ج 2، ص 253) است. ابن‌قیم جوزیه (ج 3، ص 17ـ18) به جاآوردن نوافل (رجوع کنید به نافله*)، شکسته شدن قلب در پیشگاه خدا و مناجات با او را از عوامل جلب محبت‌الهى دانسته است. بنابر حدیث نبوى مشهور به «حدیث قرب نوافل»، هرگاه بنده از طریق نوافل به خدا تقرب جوید خدا او را دوست خواهد داشت و آنگاه که دوستش بدارد گوش و چشم و دست و پاى او می‌شود و هر آنچه بخواهد به او عطا می‌کند (رجوع کنید به بخارى، ج 7، ص 190؛ برقى، ج 1، ص 190).براساس آیات قرآن، از جمله محرومان از دوستى خدا عبارت‌اند از: کافران (آل عمران: 32؛ روم: 45)، تجاوزکاران (بقره: 190؛ مائده87:)، مفسدان (مائده: 64؛ قصص: 77)، اسراف‌کنندگان (انعام: 141؛ اعراف: 31)، ستمکاران (آل‌عمران : 57، 140)، مستکبران (نحل: 23) و خیانت‌پیشگان (انفال : 58). بنابر روایات، دشنام دهندگان، لعنت کنندگان و طعنه زنندگان بر مؤمنان (رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 324؛ ابن‌شعبه، ص 296، 300)، پیشوایان ستمکار (مجلسى، ج 72، ص 351)، سخن‌چینان و تفرقه‌افکنان (ثعلبى، ج 10، ص 11؛ مجلسى، ج 68، ص 383) از جمله کسانى هستند که خدا آنها را دشمن می‌دارد. حب الهى موضوع مباحثات کلامى نیز بوده است. غزالى (ج 4، ص 311) حب الهى را بالاترین مقام انسانى دانسته که مقامهاى پیشین، نظیر توبه و صبر و زهد، مقدمه آن است و مقامها و درجات بعدى، مانند شوق و انس و رضا، ثمرات و نتایج آن محسوب می‌شود. به‌عقیده وى (ج 4، ص 333)، سعادتمندترین مردم در آخرت کسى است که در دنیا بیشترین میزان حب‌الهى را داشته باشد، زیرا درجه لذات انسانها در آخرت متناسب با میزان حب آنان به خداست.در همین سیاق، او حب انسان به غیر خدا را، اگر با حب الهى نسبتى نداشته باشد، ناشى از جهل و قصور در معرفت خدا می‌داند، بنابراین حب پیامبر و دانشمندان و پرهیزگاران را، که خاستگاه آن، حب به خداست، پسندیده می‌شمرد (ص 318). وى، سپس اسباب و عوامل پنج‌گانه حب را در انسان برمی‌شمرد و شرح می‌دهد که چگونه هر یک از این عوامل به حب الهى منجر می‌شود: 1) حب ذات از آن‌رو به حب الهى منتهى می‌شود که خداوند، خالق و وجود دهنده انسان است و کمال و دوام و بقاى او از خداست؛ 2) حب به کسى که به انسان احسان می‌کند، بنابراین انسان به خدا که احسان‌کننده به اوست و با آفریدنش و عطاى نعمتهاى بسیار، بیشترین احسان را در حق وى کرده، محبت می‌ورزد؛ 3) حب به افراد از آن‌رو که محسن‌اند، سبب حب الهى خواهد بود زیرا خداوند با خلق موجودات و انعام به آنها نیکوکار و محسن به همه آنهاست؛ 4)حبّ جمال به حب الهى منجر می‌شود، زیرا خداوند جمال مطلق است؛ 5)حب ناشى از هم سنخى، با این توضیح که از انسان خواسته شده در اکتساب صفات الهى مانند علم و برّ و احسان و مهرورزى به بندگان و سایر مکارم شریعت بکوشد، و این سبب قرب به خدا و به تبَع آن محبت الهى می‌شود. از آن بالاتر، خدا در آدمى از روحى دمیده است که درک حقیقت آن بیرون از حدّ عقل است و آدم به اعتبار همین مناسبت، مسجود فرشتگان و شایسته خلافت الهى شده است. این مناسبت و هم سنخى، بالاترین پیوند محبت را ایجاد می‌کند.جهمیه* و معتزله* معتقدند که خدا نه دوست می‌دارد و نه دوست داشته می‌شود. به نظر آنان متعلَّق هر حبى، امرى مادّى است و از این‌رو، نمی‌توان حب انسان را به خدا در معناى حقیقى آن تصور کرد. آنان نصوص موجود درباره حب میان بنده و خدا را تأویل می‌کنند و عقیده دارند مقصود از حب بندگان به خدا، دوست داشتن طاعت و عبادت او و فزونى اعمال نیک براى رسیدن به ثواب است و منظور از حب خدا به بندگان، احسان او به ایشان، مدح و اعطاى ثواب به آنان و اراده این امور از سوى خداست (رجوع کنید به ابن‌قیم جوزیه، ج 3، ص 19ـ21؛ جاراللّه، ص 55ـ58؛ براى نقد این نظریه رجوع کنید به همانجاها؛ نیز رجوع کنید به غزالى، ج 4، ص 311ـ313).طباطبائى (ج 1، ص 411)، با استناد به آیه 165 سوره بقره، حب بنده به خدا را حقیقى و متعلَّق حب را فراتر از امور مادّى دانسته است. منشأ چنین حبى کمال مطلق بودن خدا و مشاهده احسان و جمال اوست (آلوسى، ج 2، ص 34؛ طباطبائى، ج 1، ص 374). حب به خدا با میزان معرفت به او ارتباط مستقیم دارد؛ یعنى، هر چه شناخت انسان از خدا بیشتر باشد دوستى او نیز عمیق‌تر خواهد بود (رجوع کنید به فخررازى، ج 4، ص 233).در حدیثى، راوى از امام صادق علیه‌السلام می‌پرسد که آیا حب و بغض جزء ایمان است؟ امام پاسخ می‌دهد: «هل‌الدّینُ (الایمان) إلّا الحب و البغض» آیا دین (ایمان) چیزى جز حب و بغض است؟ (برقى، ج 1، ص 409؛ کلینى، ج 2، ص 125). رسول اکرم نیز در حدیثى حب و بغض در راه خدا و دوستى با دوستان خدا و دشمنى با دشمنان او را محکم‌ترین دستگیره ایمان می‌داند (ابن‌حنبل، ج 4، ص 286؛ حاکم نیشابورى، ج 2، ص 480). غزالى (ج 2، ص 174)، با استناد به این حدیث، نتیجه گرفته که لازم است انسان دشمنانى داشته باشد که در راه خدا به آنان بغض ورزد و دوستانى که در راه خدا آنان را دوست بدارد.حب، با توجه به متعلَّق آن، به ممدوح و مذموم تقسیم می‌شود. حب به خدا و دوستان خدا و آنچه انسان را به خدا نزدیک می‌کند ممدوح است و دوست داشتن آنچه مبغوض خداست و چیزى که باعث از بین رفتن محبت خدا یا کاهش آن می‌شود، مذموم است (عبدالرحمان، ص 38ـ40). طباطبائى (ج 3، ص 106)، در ذیل آیه 14 سوره آل‌عمران («زُینَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَوات...») در تبیین محبت مذموم، معتقد است مقصود از حب شهوات، علاقه عادى نیست زیرا اصل علاقه‌مندى، امرى فطرى است، بلکه مراد دلدادگى و دوستى شدید دنیاست.زمخشرى (ج 4، ص 219ـ220) ذیل آیه 23 سوره شورى («... قُل لا اَسْئَلُکُم عَلَیهِ اَجراً إلّا الْمَوَدَّةَ فِی‌الْقُربى») نقل کرده که از رسول اکرم درباره مقصود از «القربى»، که در این آیه دوستى با آنان خواسته شده است، پرسیدند و ایشان پاسخ دادند که مقصود على و فاطمه و دو پسر آنها هستند. ثعلبى (ج 8، ص 314) در تبیین جایگاه آل محمد، حدیثى از رسول اکرم نقل می‌کند که هر کس با محبت آل محمد از دنیا برود شهید و بخشوده و داراى ایمان کامل است (نیز رجوع کنید به زمخشرى، همانجا). در احادیث، به حب اهل بیت و بغض دشمنان آنان بسیار سفارش شده و براى این حب و بغض ثمرات بسیارى ذکر گردیده که از جمله آنهاست: گشایش درهاى رحمت الهى (مفید، ص 271؛ طوسى، الامالى، ص 34)، آمرزش گناهان (ابن‌بابویه، 1368ش، ص 170)، نیل به شفاعت رسول اکرم (مجلسى، ج 27، ص 85) و جاى گرفتن در بالاترین درجات بهشت (برقى، ج 1، ص 153). در حدیثى از پیامبر اکرم نقل شده که «خدا را به خاطر نعمتهایش، مرا به خاطر دوستیتان به خدا، و اهل بیتم را به خاطر حب من دوست بدارید» (ابن‌بابویه، 1417، ص 446؛ طوسى، الامالى، ص 632ـ633؛ براى مجموعه کامل این روایات رجوع کنید به مجلسى، ج 27، ص 51ـ165؛ براى تفصیل بحث رجوع کنید به تولّى*؛ تبرّى*).منابع : علاوه بر قرآن؛ محمودبن عبداللّه آلوسى، روح‌المعانى، بیروت : داراحیاء التراث العربى، ]بی‌تا.[؛ عبدالواحدبن محمدآمدى، غررالحکم و درر الکلم آمدى، با شرح و ترجمه فارسى هاشم رسولى محلاتى، تهران 1380ش؛ ابن‌بابویه، الامالى، قم 1417؛ همو، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم 1368ش؛ ابن‌تیمیه، قاعدة فی‌المحبة، چاپ محمدرشاد سالم، قاهره ]بی‌تا.[؛ ابن‌حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت : دارصادر، ]بی‌تا.[؛ ابن‌شعبه، تحف العقول عن آل‌الرسول‌صلی‌الله علیه، چاپ عی‌اکبر غفارى، قم 1363ش؛ ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، تونس 1984؛ ابن‌فارس؛ ابن‌قیم جوزیه، مدارج السالکین بین منازل «ایاک نعبد و ایاک نستعین»، ج 3، بیروت 1408/1988؛ ابن‌منظور؛ محمدبن اسماعیل بخارى، صحیح البخارى، ]چاپ محمد ذهنی‌افندى[، استانبول 1401/1981، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ احمدبن محمد برقى، المحاسن، چاپ مهدى رجائى، قم 1413؛ احمدبن محمد ثعلبى، الکشف و البیان، المعروف تفسیرالثعلبى، چاپ على عاشور، بیروت 1422/2002؛ مهایوسف جاراللّه، الحب و البغض فى القرآن الکریم، بیروت 1422/2001؛ اسماعیل‌بن حماد جوهرى، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره 1376، چاپ افست بیروت 1407؛ محمدبن عبداللّه حاکم نیشابورى، المستدرک على الصحیحین، و بذیله التلخیص للحافظ الذهبى، بیروت: دارالمعرفة، ]بی‌تا.[؛ حرّ عاملى؛ خلیل‌بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم 1405؛ حسین‌بن محمد راغب اصفهانى، المفردات فى غریب القرآن، چاپ محمد سیدکیلانى، تهران [? 1332ش[؛ محمدبن محمد زبیدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، چاپ على شیرى، بیروت 1414/ 1994؛ زمخشرى؛ جمیل صلیبا، المعجم الفلسفى بالالفاظ العربیة و الفرنسیة و الانکلیزیة و اللاتینیة، بیروت 1414/1994؛ طباطبائى؛ فخرالدین‌بن محمد طریحى، مجمع‌البحرین، چاپ احمد حسینى، تهران 1362ش؛ محمدبن حسن طوسى، الامالى، قم 1414؛ همو، التبیان فى تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملى، بیروت ]بی‌تا.[؛ غسان احمد عبدالرحمان، محبةاللّه و رسوله فی‌الکتاب و السنة، بیروت 1425؛ محمدبن محمد غزالى، احیاء علوم‌الدین، بیروت 1406/1986؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسیر الکبیر، قاهره ]بی‌تا.[، چاپ افست تهران ]بی‌تا.[؛ احمدبن محمد فیومى، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، ]بیروت[: دارالفکر، ]بی‌تا.[؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام القرآن، بیروت 1405/1985؛ کلینى؛ مجلسى؛ محمدفؤاد عبدالباقى، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، قاهره 1364، چاپ افست تهران [? 1397[؛ محمدبن محمدمفید، الامالى، چاپ حسین استادولى و علی‌اکبر غفارى، بیروت 1414/1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ثریا قطبی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده