حبله رود
معرف
ریزابه رودخانه گُلو و رودى دائمى در فیروزکوه و گرمسار
متن
حَبله ‌رود، ریزابه رودخانه گُلو و رودى دائمى در فیروزکوه و گرمسار. این رود به طول حدود 240 کیلومتر، از ارتفاع حدود 800 ، 2 مترى دامنه کوههاى سائو و شاه‌محمد قله و هما، در شمال‌شرقى فیروزکوه، از کوهستان البرز سرچشمه می‌گیرد و به نام رود گورسفید با مسیر عمومى شمالى ـ جنوبى، از دامنه شمالى کوه مارآب/ ماراب عبور می‌کند، سپس به سمت مغرب تغییر مسیر می‌دهد و نخست با رودخانه ساواشى مخلوط می‌شود و فیروزکوه نام می‌گیرد. این رود پس از پیوستن به نمرود در حوالى دهستان حبلرود/ هبلرود، حبله‌رود را تشکیل می‌دهد و در 46 کیلومترى جنوب‌شرقى گرمسار به رود گلو می‌پیوندد (افشین، ج 2، ص 374، 382، 378؛ جعفرى، ج 2، ص 199ـ201؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران؛ جغرافیاى کامل ایران، ج 1، ص 479، محل ریزش آن را مسیله آورده است). قسمت علیاى حبله‌رود، از سرچشمه تا محل تلاقى آن با ساواشى، گورسفید نام دارد و حدود 36 کیلومتر است. حبله‌رود در دشت گرمسار (دشت خوار) به شاخه‌هاى متعددى تقسیم می‌گردد و از آن براى آبیارى استفاده می‌شود. بقیه آب حبله‌رود، پس از گذشتن از روستاى علی‌آباد باقرى، به سوى جنوب‌شرقى تغییر مسیر می‌دهد و در 46 کیلومترى جنوب‌شرقى گرمسار در ارتفاع 745 مترى با پیوستن به رود گلو (یا ایوانکى)، که یکى از شاخه‌هاى رودخانه وَرَگى است، و پس از تلاقى با چند رود وارد حاشیه کویر می‌شود و در ریگزارهاى شمال‌غربى دریاچه نمک (کویر گرمسار) فرومی‌رود (افشین، ج 2، ص 374، 378ـ379).حوضه آبریز حبله‌رود در بُنِکوه گرمسار حدود 200، 3 کیلومترمربع و میانگین آبدهى آن در همین محل حدود 270 میلیون متر مکعب است. در سالهاى پرباران (مواقع پرآبى) مقدار آبدهى آن به 522 میلیون مترمکعب نیز رسیده است. میانگین آبدهى لحظه‌اى آن، 8ر6 مترمکعب است. سطح کل حوضه آبریز آن در مصب رودخانه با شاخه‌هاى آن بیش از 500 ، 21 کیلومترمربع است و چون مقدار زیادى از آب حبله‌رود از چشمه‌هاى آهکى تأمین می‌شود نوسانات آبدهى آن کم است (همان، ج 2، ص 374ـ375).آب حبله‌رود در قسمت علیا (سرآب) شیرین و مناسب است، اما با افزوده شدن شاخه‌هاى دیگر به آن و وجود سازندهاى شیمیایى گچ‌دار و نمک‌دار، آب رودخانه شور و نامناسب می‌گردد (همان، ج 2، ص 374، 383). به‌طور کلى، منشأ شورى حبله‌رود وجود تشکیلات و گنبدهاى (تپه‌هاى) نمکى در بخش پایاب (سفلاى حوضه آبریز) و زمینهاى رُسى و کمى شورِ دشت گرمسار است (بهرامى، ص 605؛ اسدى، ج 2، ص 871).حبله‌رود و سرشاخه‌هاى آن، در مسیر خود، قسمتهایى از زمینهاى شهرستان فیروزکوه را آبیارى می‌کند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 39، ص 2، 7، 14، 22، 60). راه تهران ـ مشهد و راه‌آهن تهران ـ مشهد و تهران ـ فیروزکوه از روى رودخانه و شاخه‌هاى حبله‌رود عبور می‌کند (کیهان، ج 1، ص 88؛ اطلس راههاى ایران، ص 41).ابودلف خزرجى در نیمه اول سده چهارم در معرفى دو شهر دماوند، به نامهاى ویعه و شلمه/ شلمبه، به دره‌اى به نام هیر/ هبر داراى درخت و آبهاى معدنى و آبهاى جارى که آب آن به خوار رى می‌رود، اشاره کرده است (ص 76). ابن‌حوقل در قرن چهارم (ص 379) از آب جارىِ شهر خوار، که از دماوند سرچشمه می‌گیرد، سخن گفته، که مقصود از آن حبله‌رود است.ظاهراً نخستین بار ابن‌اسفندیار در تاریخ طبرستان (تألیف در 613؛ ج 1، ص 124) به حبله‌رود به‌صورت «رزان بهبله‌رود»، از نواحى تمیشه، اشاره کرده است. رشیدالدین فضل‌اللّه (ص 82) از قلعه استونابند هبلرود یاد کرده است. حمداللّه مستوفى نیز در قرن هشتم در کتاب نزهةالقلوب (ص 161ـ162) نوشته است که آب‌خوار از فیروزکوه می‌گذرد. روملو (ج 2، ص 997) در ذکر وقایع 909 آورده است که شاه‌اسماعیل براى قلع و قمع گروهى به فیروزکوه رفت و کنار حبله‌رود اردو زد. به‌گفته اسکندرمنشى در قرن یازدهم، امیرحسین کیا چلاوى، تمام مناطق رستمدار و جبال فیروزکوه دماوند و هبلرود و اطراف آن را تصرف کرد (ج 1، ص29). به‌نوشته کمال‌الدوله قاجار (ص 181)، حبله‌رود، جلگه‌خوار و حدود 62 قریه، آبادى و حاکم‌نشین ارادان (آرادان، شهرى در شهرستان گرمسار) را آبیارى می‌کند. اعتمادالسلطنه (ج 1، ص 23ـ24) از نمرود نام برده است که برخى قراى معتبر فیروزکوه را سیراب می‌کرد و پس از پیوستن به دَلی‌چاى، به بلوک خوار تهران می‌رسید. در 1334 پتروف (ص 83ـ84) نوشته که سرچشمه حبله‌رود دامنه‌هاى جنوبی‌البرز است و نسبت بارندگى در این دامنه از دامنه‌هاى شمالى آن بسیار کمتر است. هنگامى که این رود به دره‌ها و دامنه‌هاى قشلاق می‌رسد در مجراى اصلى، آبى دیده نمی‌شود زیرا این رود به نهرهاى متعدد تقسیم می‌شود و به مصرف آبیارى قطعات متفرق زمین می‌رسد. در زمستان،که مصرف‌آب در کشاورزى کمتراست، سطح آب در مجراى اصلى بالا می‌آید و رودى بزرگ تشکیل می‌دهد.حبله‌رود، که به لهجه مازندرانى هَبْلِروُدْ یا هَلْبِروُدْ گفته می‌شود (هبله‌رودى، مقدمه کیا، ص دو)، رودخانه خوار (غلام‌حسین مهندس، ص 13) نیز خوانده شده است. خوار نزدیک به هشتاد قریه دارد و با توجه به اینکه در بلوک خوار قناتى وجود ندارد، تمام آب رودخانه به مصرف کشاورزى می‌رسد و مازاد آن به زمین فرو می‌رود و با نفوذ این آبها، در دامنه کویر، زهوارهاى متعدد تولید می‌شود. در توصیف رودخانه خوار و محسّنات آن آمده که در سرچشمه رود، مراتع بسیارى وجود دارد که احشام زیادى در آنجا چرا می‌کنند و رودخانه در هنگام طغیان، کودهاى حیوانى و املاح معدنى را می‌شوید و به دشت گرمسار حمل می‌کند و پس از ته‌نشین شدن این املاح، دشت خوار، به خصوص زمینهاى کویر جنوبى، یکى از بهترین و حاصلخیزترین زمینها به‌شمار می‌رود (همانجا؛ کیهان، ج 1، ص 87). به نوشته مسعود کیهان (ج 3، ص 125)، حبله‌رود آب لازم را براى پنبه ــکه دو برابر گندم آب نیاز دارد و مدت آبیارى آن 25 تا سى روز است ــ تأمین می‌کند.در 1333ش، «بِدِه» حبله‌رود در قسمت گرمسار حداکثر یک هزار و حداقل دویست سنگ (هر سنگ = 3ر13 لیتر آب) در ثانیه آب داشت که، باتوجه به فصل بارندگى، از صد تا یک‌هزار سنگ متغیر و به‌طور متوسط آب آن سیصد سنگ بود که 130 سنگ آن متعلق به املاک اربابى و 170 سنگ به مصرف شرب روستاهاى خالصه می‌رسید (بهرامى، ص 603، 605). حبله‌رود پس از رسیدن به جلگه خوار، در محلى به نام سرآب به سه شعبه لات (آبرفت طبیعى) سفید، لات فردان و لات کردوان تقسیم می‌شود. در جلگه گرمسار آب حبله‌رود به 75 نهر تقسیم می‌شود که با نظام‌نامه مخصوص، زیرنظر کارکنان خالصه‌هاى خوار، میان قراى خالصه و اربابى قسمت می‌گردد (کیهان، ج 2، ص 355ـ356؛ بهرامى، ص 607).ظاهراً قبل از 1339ش، از دهانه رودخانه در نزدیکى کردان (کردوان)، لات جدیدى تشکیل شد که به بعضى از قرا خسارت وارد کرد، اما براى آبادىِ یک قطعه بزرگ از کویر بسیار سودمند بود (رجوع کنید به غلام‌حسین مهندس، ص 14).منابع : ابن‌اسفندیار، تاریخ طبرستان، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران [?1320ش[؛ ابن‌حوقل؛ مسعدبن مهلهل ابودلف خزرجى، سفرنامه ابودلف در ایران، با تعلیقات و تحقیقات ولادیمیر مینورسکى، ترجمه ابوالفضل طباطبائى، تهران 1354ش؛ نوش‌آذر اسدى، نگاهى به گرمسار: سرزمین خورشید درخشان، تهران 1378ش؛ اسکندر منشى؛ اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1385ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، مطلع‌الشمس، چاپ سنگى تهران 1301ـ 1303، چاپ تیمور برهان لیمودهى، چاپ افست تهران 1362ـ 1363ش؛ یداللّه افشین، رودخانه‌هاى ایران، تهران 1373ش؛ تقى بهرامى، جغرافیاى کشاورزى ایران، تهران 1333ش؛ میخائیل پلاتونوویچ پتروف، مشخصات جغرافیاى طبیعى ایران، ترجمه ح. گل‌گلاب، تهران 1336ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ جغرافیاى کامل ایران، تهران: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزى آموزش، 1366ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، کتاب تاریخ مبارک غازانى: داستان غازان خان، چاپ کارل‌یان، لندن 1358/1940؛ حسن روملو، احسن‌التواریخ، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1384ش؛ غلام‌حسین مهندس، «اراضى کویرخوار»، مجله فلاحت و تجارت، دوره 3، ش 8 (1299)؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :39 سمنان، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1368ش؛ محمدحسن کمال‌الدوله قاجار، مرل، و محمدکریم قاجار، جهان نماى مظفرى، چاپ سنگى ]تهران 1316[؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران: براساس تقسیمات کشورى، مقیاس 000،600، 1:1 تهران: گیتاشناسى، 1383ش؛ محمدعلى هبله‌رودى، مجمع‌الامثال، ویراسته صادق‌کیا، تهران 1344ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه رضازاده شفارودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده