حبل الْمتین
معرف
از نشریات دوره قاجار که در کلکته، تهران و رشت منتشر می‌شد
متن
حَبلُ الْمَتین، از نشریات دوره قاجار که در کلکته، تهران و رشت منتشر می‌شد. سیدجلال‌الدین حسینى کاشانى، متخلص به ادیب و ملقب به مؤیدالاسلام، صاحب امتیاز و مدیر حبل‌المتین، در 13 رجب 1280 در کاشان متولد شد. پدرش، سیدمحمدرضا مجتهد کاشانى، از علماى ممتاز آن روزگار بود. جلال‌الدین تحصیلات مقدماتى را در کاشان سپرى کرد و پس از مرگ پدر، به‌همراه برادر بزرگش، به اصفهان رفت و در حلقه درس ملامحمدکاشى و آیت‌اللّه شریعت حضور یافت، چندى بعد عازم عراق شد و درس خارج را در محضر میرزاى شیرازى آموخت. وى در 1305 به بندرعباس رفت و در آنجا با سیدجمال‌الدین اسدآبادى آشنا شد (ایرانپرست، ص 279ـ280؛ پروین، ج 1، ص 305). ظاهرآ این آشنایى، مؤیدالاسلام را به فکر تأسیس نشریه انداخت (رجوع کنید به محیط طباطبائى، ص 54). وى سپس به عمان و از آنجا به هندوستان رفت و به تجارت پرداخت و در 1311، درنتیجه مکاتباتش با سیدجمال، نشریه‌اى در کلکته منتشر کرد که هدف از انتشار آن، ایجاد تحول فکرى در ایرانیان بود (صدرهاشمى، ج 2، ص 200؛ پروین، همانجا).حبل‌المتین کلکته. مؤیدالاسلام، با اقتباس از آیه 103 سوره آل‌عمران («وَاعتَصموا بحبلِ اللّهِ جمیعاً ولا تفرّقوا»)، نشریه را حبل‌المتین نامید. به‌نوشته صدرهاشمى (ج 2، ص200ـ 201)، نخستین شماره آن در 10 جمادی‌الآخرة 1311 منتشر شد (در نسخه موجود از این نشریه در کتابخانه ملى، شماره منتشر شده در یکم رجب 1311 به عنوان اولین شماره ثبت شده است). بالاى عنوان نشریه، عبارت «روزنامه مقدس» درج می‌گردید. حبل‌المتین به صورت هفتگى انتشار می‌یافت و به بسیارى از نقاط جهان، از جمله ایران، اروپا، عراق (نجف)، عثمانى، افغانستان، مصر، چین، برمه، روسیه، و ترکستان فرستاده می‌شد. توزیع گسترده حبل‌المتین به‌سبب کمک مالى حاجى زین‌العابدین تقی‌اف بود. حبل‌المتین ده سال به رایگان بین روحانیان نجف و ایران و روشنفکران توزیع می‌شد (کسروى، 1381ش، ص 42؛ صدرهاشمى، همانجا). فعالیت 38 ساله حبل‌المتین به سه دوره تقسیم می‌شود: از آغاز انتشار تا نهضت مشروطه (1324)؛ از نهضت مشروطه تا 1334 (تعطیلى نشریه)؛ از 1303ش تا 1309ش. در طول این دوران، صورت و محتواى اولیه حبل‌المتین حفظ شد. حبل‌المتین به فارسى منتشر می‌شد، اما گاهى ضمیمه‌هایى به اردو و بنگالى نیز داشت. حبل‌المتین از طریق نمایندگیهاى خود با بیشتر مناطق جهان‌اسلام در ارتباط بود و بر پایه هدف اصلی‌اش (اتحاد دنیاى اسلام)، به درج اخبار جهانِ اسلام و ایران توجه بیشترى می‌کرد.علاوه بر اخبار، مقالات متنوعى در موضوعات سیاسى، اقتصادى، فرهنگى و اجتماعى به چاپ می‌رسید. در حوزه سیاست مقالات بسیارى درباره حکومت قانون، آزادى و برخورد عادلانه با مردم منتشر می‌گردید که در برخى از آنها از شاه انتقاد می‌شد. در حوزه اقتصاد نیز مطالب بسیارى درباره کسب ثروت و استقلال اقتصادى درج می‌شد (براى نمونه رجوع کنید به وحیدالملک کاشانى، «در توصیف و توسیع و تاریخ تجارت»، حبل‌المتین، سال 13، ش 11، 8 رمضان 1323، ص 18ـ20). به جغرافیاى ایران هم توجه می‌شد و سلسله مقالاتى به معرفى ایالتها (استانها)ى کشور اختصاص داشت (براى نمونه رجوع کنید به «جغرافیاى ایران»، حبل‌المتین، همان، ص 5ـ7). تشریح و نقد سیاستهاى استعمارى دولتهاى بزرگ در ایران، به‌ویژه سیاست انگلیس و روسیه (رجوع کنید به «اتحاد دولتین انگلیس و روس»، حبل‌المتین، همان، ص 1ـ3)، و توجه به سیاست آلمان در ایران، از دیگر موضوعات آن بود (رجوع کنید به «ترقى نفوذ آلمان در ایران»، حبل‌المتین، سال 14، ش 4، 3 رجب 1324، ص 13).مهم‌ترین مقالات حبل‌المتین درباره علل عقب‌افتادگى و راههاى ترقى ایران بود. از جمله به موضوعاتى چون اهمیت مدارس و گسترش سوادآموزى و توسعه مدارس دخترانه توجه ویژه‌اى می‌شد. سلسله گفتگوهاى سیاح ایرانى و هندى و گفتگوى شاگرد و معلم، نشان‌دهنده دیدگاههاى حبل‌المتین درباره ترقى ایران است (رجوع کنید به «مکالمه شاگرد و معلم»، حبل‌المتین، سال 8، ش 26، ذی‌الحجه 1318، ص 7ـ8؛ «مکالمه سیاح ایرانى با شخص هندى»، حبل‌المتین، سال 5، ش 35، 19ربیع‌الاول 1316، ص 417ـ418). مؤیدالاسلام راه ترقى ایران را اقتباس از فرهنگ غرب می‌دانست، ولى تقلید کورکورانه را نفى می‌کرد. همچنین ژاپن را بهترین الگو می‌دانست و با تمجید از اوضاع آن، ایرانیان را به اخذ تجربه‌هاى آن کشور دعوت می‌کرد («ژاپون و شکوفه تازه»، حبل‌المتین، سال 4، ش 1، 10 جمادی‌الثانى 1313، ص 5).انتقاد نشریات خارج از کشور از سیاستهاى رجال کشور، به‌ویژه امین‌السلطان (صدراعظم)، به‌حدى بود که وى در 1318 ورود جراید فارسى زبان چاپ خارج، از جمله حبل‌المتین، را به کشور ممنوع کرد (صدرهاشمى، ج 2، ص 201؛ کهن، ج 1، ص 222)، گرچه به‌رغم تلاش دولت، حبل‌المتین به صورت قاچاق وارد ایران می‌شد (پروین، ج 2، ص 451). چاپ حبل‌المتین در هندوستان نیز توقیف شد (همان، ج 2، ص 452؛ صدرهاشمى، ج 2، ص 207). دعوت به قانون و حکومت مشروطه و سپس حفظ نظام مشروطه، از دغدغه‌هاى گردانندگان حبل‌المتین بود؛ از جمله سرمقاله مفصّلى در این نشریه، خطاب به شاه، به این امر پرداخت (رجوع کنید به «شاهنشاها ولینعمتا»، حبل‌المتین، سال 14، ش 35، 8 ربیع‌الاول 1325، ص 1ـ7؛ نیز رجوع کنید به صدرهاشمى، ج 2، ص 201) و در نامه‌اى به مشیرالدوله، نکات مهمى در باب اصلاحات به او یادآور شد (رجوع کنید به «جناب مشیرالدوله»، حبل‌المتین، سال 14، ش 2، 19 جمادی‌الآخره 1324، ص 1ـ8، ش 3، 26 جمادی‌الآخره 1324، ص 2ـ16). همچنین در این نشریه متن کامل قانون اساسى (سال 14، ش 11، 26 شعبان 1324، ص 7ـ14) و اشعارى که صبغه ملى داشتند و از مشروطیت تجلیل می‌کردند، چاپ شد (براى نمونه رجوع کنید به سال 14، ش 8، 2 شعبان 1334، ص 18ـ20)؛ ازاین‌رو، مستشارالدوله صادق (مجموعه 1، ص 253) از حبل‌المتین با نام «روزنامه مقدّسه» یاد کرده که «لوح امان دردمندان» است. ملکزاده نیز (ج 1، ص 185) نویسنده حبل‌المتین را رهبر آزادى و در پیدایش مشروطیت مؤثر دانسته است. حبل‌المتین در دوره فعالیتش، 43 بار توقیف شد و مؤیدالاسلام نیز بارها تبعید یا زندانى گردید (ایرانپرست، ص 281؛ صدرهاشمى، ج 2، ص 207؛ کهن، ج 1، ص 166). مؤیدالاسلام در آخر عمر نابینا شد و دخترش، فرخ‌سلطان، اداره امور نشریه را برعهده گرفت که نامش با سمت دبیر ثانى در نشریه قید می‌شد (ملکزاده، همانجا؛ صدرهاشمى، ج 2، ص 204). آخرین شماره حبل‌المتین در 13 آبان 1309 منتشر شد و در آن، پایانِ سال سی‌وهشتم روزنامه اعلام گردید و به خوانندگان قول داده شد که در سال آینده نقایص روزنامه برطرف شود (رجوع کنید به «خاتمه سال سی‌وهشتم»، حبل‌المتین، سال 38، ش 41ـ 42، 13 آبان 1309، ص 1).با مرگ مؤیدالاسلام در 24 آذر 1309، حبل‌المتین براى همیشه تعطیل شد (پروین، ج 1، ص 305). طبق وصیت مؤیدالاسلام، جسدش به مشهد منتقل شد و در ایوان عباسى دفن گردید (صدرهاشمى، ج 2، ص 208). درباره شخصیت مؤیدالاسلام قضاوتهاى گوناگونى کرده‌اند براى دو نمونه از آنها رجوع کنید به همان، ج 2، ص 202؛ کسروى، 1381ش، ص 42ـ43).حبل‌المتین تهران. پس از پیروزى نهضت مشروطه، مؤیدالاسلام از برادر کهترش، سیدحسن کاشانى، که نماینده حبل‌المتین در ایران بود، خواست تا نشریه‌اى را به نام حبل‌المتین، به نیابت از او، در تهران منتشر کند. کسروى علت این تصمیم را کم‌ارج شدن حبل‌المتین کلکته دانسته است زیرا مردم، به‌سبب دیر رسیدن حبل‌المتین به ایران و تأسیس روزنامه‌هاى جدید، نیاز چندانى به مطالعه آن نداشتند (1381ش، ص 276). سیدحسن از پیشروان راه آزادى به شمار می‌رفت. وى به‌سبب نوشتن شب‌نامه، به دستور مظفرالدین شاه بازداشت شد (همان، ص 26؛ همو، 1378ش، ص 68) و پس از یک سال اقامت اجبارى در مبارک‌آباد، به هندوستان تبعید گردید. او پس از دو سال به تهران بازگشت (صدرهاشمى، ج 2، ص 213) و در 15 ربیع‌الاول 1325 نخستین شماره حبل‌المتین را در چهار صفحه به صورت روزانه منتشر کرد. در سر مقاله اولین شماره آن به یکى بودن مسلک روزنامه با مسلک حبل‌المتین کلکته اشاره شده است (رجوع کنید به «ربَّنا آتِنا مِن لَدُنک رحمةً و هَیئْ لَنا مِن اَمرِنا رَشَداً»، حبل‌المتین، سال 1، ش 1، 15ربیع‌الاول 1325، ص 1). حبل‌المتین تهران از نظر ظاهر و محتوا تا حدودى به حبل‌المتین کلکته شبیه بود. کسروى، به‌رغم انتقاد از روزنامه‌هاى آن روز تهران، حبل‌المتین را روزنامه‌اى آبرومند و مقالاتش را مغزدار خوانده است (1381ش، ص 275، 277). حبل‌المتین گاهى اندیشه جمهوری‌خواهى را مطرح می‌کرد (کهن، ج 2، ص 115ـ 116). در 14 جمادی‌الآخره 1325 حبل‌المتین، به‌سبب انتشار مقاله‌اى بر ضد ارفع‌الدوله، سفیر ایران در استانبول و از هواخواهان روسیه، چند روز توقیف شد (رجوع کنید به «محاکمه حبل المتین»، ص 4، براى متن مقاله مزبور رجوع کنید به «آخر تا چند»، حبل المتین، سال 1، ش 76، 13 جمادی‌الآخره 1325، ص 1ـ3؛ براى جایگاه ارفع‌الدوله در میان آزادی‌خواهان رجوع کنید به صدرهاشمى، ج 2، ص 237). پس از به توپ بسته شدن مجلس (23 جمادی‌الاولى 1326)، همه روزنامه‌ها، از جمله حبل‌المتین، تعطیل شدند. قزاقها به منزل سیدحسن یورش بردند، ولى او موفق شد به سفارت انگلیس پناه ببرد (کسروى، 1378ش، همانجا). به گفته صدرهاشمى (ج 2، ص 210، 213)، محمدعلى شاه وى را به قفقاز تبعید کرد و او مدتى در رشت توقف نمود.حبل‌المتین رشت. پس از تشکیل کمیته مشروطه‌خواهان رشت (کمیته ستار) و رهایى رشت از دست مستبدان، سیدحسن کاشانى که در رشت بود (محرّم 1327)، حبل‌المتین را در این شهر منتشر کرد. حبل‌المتین رشت روزنامه‌اى «ملى، آزاد، سیاسى، تاریخى، ادبى، علمى، اخبار و اقتصادى» معرفى شد که هر روز، به جز روزهاى تعطیل، منتشر می‌شد. مدت انتشار آن از 22 صفر 1327 تا 10 رجب همان سال بود (رابینو، ص 121).پس از فتح تهران (1327)، سیدحسن رشت را ترک کرد و حبل‌المتین را بار دیگر در تهران منتشر نمود، اما به سبب انتشار مقاله‌اى در شماره ششم (14 رجب 1327) با عنوان «اِذا فَسَدَ العالِم فَسَدَالعالَم»، نشریه توقیف شد و خود او نیز به زندان افتاد و انتشار حبل‌المتین روزانه براى همیشه متوقف شد (اسناد مطبوعات، ج1،ص436،438،440؛ صدرهاشمى،ج2، ص210ـ 213؛ براى سبب توقیف نشریه رجوع کنید به کسروى، 1378ش، ص69).منابع : اسناد مطبوعات: 1286ـ1320ه ش، چاپ کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملى ایران، 1372ش؛ نوراللّه ایرانپرست، «شرح‌حال آقای‌مؤید مدیر روزنامه حبل‌المتین»، ارمغان، سال 10، ش 5ـ6 (مرداد ـ شهریور 1308)؛ ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامه‌نگارى ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، تهران، ج 1، 1377ش، ج 2، 1379ش؛ یاسنت لویى رابینو، روزنامه‌هاى ایران: از آغاز تا سال 1329ه ق/1289ه ش، با اضافات و شرح کامل به همراه تصاویر روزنامه‌ها، ترجمه و تدوین جعفر خمامی‌زاده، تهران 1372ش؛ صادق صادق، خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق، چاپ ایرج افشار، تهران 1361ـ1374ش؛ محمدصدر هاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1363ـ1364ش؛ احمد کسروى، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1381ش؛ همو، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران 1378ش؛ گوئل کهن، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، ج 1، 1363ش، ج 2، 1362ش؛ «محاکمه حبل‌المتین»، محاکمات، سال 1، ش 5، 3 رجب 1325؛ محمد محیط طباطبائى، تاریخ تحلیلى مطبوعات ایران، تهران 1366ش؛ مهدى ملکزاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران 1371ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اسماعیل شمس

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده