حبْری عبدالرحمان
معرف
مورخ، عالم دینى و شاعر عثمانى
متن
حِبْرى، عبدالرحمان، مورخ، عالم دینى و شاعر عثمانى. وى در ذیحجه 1012 در ادرنه به دنیا آمد. نام اصلی‌اش نورالدین قالقان دَلَن سلیمان بود (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه؛ لوند، ص 411). پدرش، خباززاده حسن افندى ملقب به صالباش (متوفى 1039)، از منسوبان علمیه (رجوع کنید به پاکالین، ذیل Ilmiyye"") و از مدرّسان مدارس تحصیلات عالى بود (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ عطائى، ص 733). حبرى، به مناسبت لقب پدرش، به صالباش‌زاده نیز معروف شده است (د. ا. د. ترک، همانجا). وى که تحصیلات خود را در زادگاهش آغاز کرده بود، در استانبول ادامه تحصیل داد و موفق به اخذ اجازه و کسب صلاحیت «ملازمت» (رجوع کنید به پاکالین، ذیل "Mulazim"؛ اوزون چارشیلى، ج 2، ص 587ـ588) و مدرّسى (رجوع کنید به پاکالین، ذیل "Muderris") شد. پس از سالها تدریس و طىِ سلسله مراتب مدرّسى، در جرگه قضات جاى گرفت و در شهرهاى توقات/ توقاد، تیره و قرین‌آباد به کار قضا پرداخت. وى به روایتى در 1069 احتمالا در ادرنه (د. ا. د. ترک، همانجا) و به روایتى دیگر در 1087، در واپسین محل خدمت خود، یعنى در سیروز/ سرز (بروسه‌لى، ج 3، ص 97؛ لوند، ص 412)، درگذشت.آثارش حاکى از آن‌اند که او افزون بر علوم شرعى، بر تاریخ و ادبیات نیز تسلط داشته است (بروسه‌لى، همانجا). آثار شناخته شده وى عبارت‌اند از :1) انیس‌المسامرین (انیس مصاحبان شبانه)، درباره ادرنه، در چهارده فصل. وى پس از شرح فتح ادرنه به دست ترکان عثمانى در 763، درباره قلاع، محلات و کوچه‌ها، مساجد و مدارس، کاروانسراها و رباطها، حمامها، قهوه‌خانه‌ها، باغها، پلها، چشمه‌ها و قصبات و نیز علما و سلاطین و قضات و شعراى مدفون در شهر، اطلاعاتى به دست داده است. این اثر در 1046 تألیف گردیده؛ کلمه «خاتمه» در پایان آن به حساب ابجد نشان‌دهنده همان تاریخ است. نسخ خطى این اثر در کتابخانه دانشگاه استانبول، کتابخانه سلیمانیه، و کتابخانه دانشکده زبان و تاریخ ـ جغرافى دانشگاه آنکارا موجود است (لوند، همانجا). احمد بادى افندى ادرنوى، بعدها براساس اثر مورد بحث و با تجدیدنظر کردن و افزودن اطلاعات و مطالب جدید بر آن، کتاب سه جلدى ریاض بلده ادرنه را تألیف کرد (میدان لاروس، ذیل "Badi (Ahmed) Edirneli" ).2) دفتر اخبار (دفتر اخباران قانونى شهنشاه پادشاه عالم پناه آل‌عثمان و وزرا و موالیان)، که تاریخ مختصر عثمانى از زمان عثمان غازى (حک : 680ـ724) تا دوره سلطنت سلطان ابراهیم (1049ـ1058) است و در شش دفتر تدوین شده و به‌ویژه منبع عمده‌اى براى ادوار سلطنت مراد چهارم و سلطان ابراهیم است. نسخ خطى آن در کتابخانه دولتى بایزید و کتابخانه مرکزى دانشگاه استانبول نگهدارى می‌شوند (لوند، ص 383ـ384؛ د. ا. د. ترک، همانجا).3) تاریخ فتح‌روان، گزارش لشکرکشى اول سلطان مراد چهارم به ایران و فتح قلعه ایروان/ روان (نیمه دوم 1044ـ نیمه اول 1045) است. نسخه خطى این اثر در کتابخانه سلیمیه ادرنه نگهدارى می‌شود (د. ا. د. ترک، همانجا).4) تاریخ فتح بغداد، گزارشى است از لشکرکشى سلطان مراد چهارم در 1048 که منجر به فتح بغداد شد. نسخه‌اى از این اثر در کتابخانه سلیمیه ادرنه موجود است (همانجا).5) حدائق‌الجنان، در بردارنده «مطایبات و محاضرات»، در هشت باب (بروسه‌لى، ج 3، ص 98). نسخه‌اى از آن در کتابخانه موزه توپقاپی‌سراى موجود است (د. ا. د. ترک، همانجا).6) مناسک مسالک، راجع به سفر حج حبرى در 1041ـ 1042 و در بردارنده اطلاعاتى درباره منازل راه و مناسک حج. نسخه‌اى از این اثر، مشتمل بر ده باب و یک تتمه، در کتابخانه سلیمانیه موجود است. سئویم ایلگورل متن آن را در چند شماره >مجله مؤسسه تاریخ دانشکده ادبیات دانشگاه استانبول<منتشر کرده است (همانجا).7) ریاض‌العارفین که ترجمه الرسالة العلیة فى الاحادیث النبویه ملاحسین واعظ کاشفى* (شامل چهل حدیث) از زبان فارسى به ترکى است. این ترجمه، که با اضافاتى همراه است، تسلط مترجم را به فارسى و ترکى نشان می‌دهد. نسخه‌اى از این اثر در کتابخانه مرکزى دانشگاه استانبول و نسخه‌اى دیگر در کتابخانه فاتح نگهدارى می‌شود (بروسه‌لى، ج 3، ص 97؛ د.ا.د.ترک، همانجا). ترجمه مذکور از حدیث سى و ششم فراتر نرفته است (د. ا. د. ترک، ذیل "Kirk hadis. Turk edebiyati").بروسه‌لى از دو اثر دیگر حبرى (رساله‌اى درباره اوقات پنج‌گانه نماز و دیوانچه، مشتمل بر سروده‌هایش) نام‌برده (ج 3، ص 98) که نسخه‌اى از آنها به دست نیامده است (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه).منابع : محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ 1342؛ محمدبن یحیى عطائى، حدائق الحقائق فى تکملة الشقائق، در شقائق نعمانیه و ذیللرى، چاپ عبدالقادر اوزجان، استانبول: دارالدعوة، 1989؛EI2, s.v. "Hibri" (by V.L. Menage); Agah Sirri Levend, Turk edebiyati tarihi, Ankara 1988; Meydan Larousse: buyuk lugat ve ansiklopedi, Istanbul: Meydan Yayinevi, 1990-1991; Mehmet Zeki Pakalin, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sozlug, Istanbul 1971-1972; TDVIA, s.vv. "Hibri, Abdurrahman Efendi" (by Sevim I(lgurel), "Kirk hadis. Turk edebiyati" (by Abdulkadir Karahan); Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli tarihi, vol.2, Ankara 1983.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده