حبة بن جوین عرنی
معرف
کنیه‌اش ابوقُدامه، از اصحاب حضرت على علیه‌السلام
متن
حَبَّة بن جُوَین عُرَنى، کنیه‌اش ابوقُدامه، از اصحاب حضرت على علیه‌السلام. وى به عُرَینه (تیره‌اى از قبیله بَجیله) منسوب، و ازاین‌رو به عُرَنى و بَجَلى مشهور است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 6، ص 177؛ ابن‌ابی‌حاتم، ج 3، ص 253؛ سمعانى، ج 4، ص 182؛ براى نسب کامل او رجوع کنید به مِزّى، ج 5، ص 351). نام پدرش را، به اختلاف، جویه (رامهرمزى، ص 277)، حویه (طوسى، 1415، ص60) و جویر (همان، ص 94، پانویس 1) ذکر کرده‌اند که احتمالا همگى تصحیف جوین است. وى اهل کوفه بوده و کوفى نیز لقب گرفته است (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 197). گفته شده حبّه پیامبر را دیده (طبرانى، 1404، ج 4، ص 8) و به همین سبب در زمره صحابه یاد شده (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 1، ص 367)؛ اما بنابر مشهور او تابعى بوده است (رجوع کنید به عجلى، ج 1، ص 281؛ خطیب بغدادى، همانجا؛ ذهبى، 1963ـ1964، ج 1، ص 450).حبّه عرنى از شیعیان و یاران خاص على علیه‌السلام بوده است (رجوع کنید به برقى، ص 6؛ طوسى، 1415، ص60؛ ذهبى، 1424، ج 2، ص 807). یعقوبى (ج 2، ص 214) نام او را در زمره اصحاب دانشمند آن حضرت آورده است. طوسى (1415، ص 94) نام وى را در شمار اصحاب امام حسن علیه‌السلام نیز درج کرده است. حبّه عرنى در ماجراى قتل عثمان از کسانى بود که در مدینه حضور داشت و از نخستین بیعت‌کنندگان با امام على بود (مفید، ص 109). وى که در جنگ جمل در کنار امام بوده، ماجراى این جنگ را روایت کرده است (رجوع کنید به همان، ص 382؛ نیز رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص 143). حبّه در دوران حیات حذیفةبن یمان* (متوفى 36) به مدائن رفت و از او روایتِ راجع به شهادت عمار یاسر را شنید (طبرى، ج 5، ص 38ـ39). حبه در جنگ صفّین نیز همراه حضرت على (رجوع کنید به کوفى، ج 1، ص144) و خود شاهد شهادت عمار در صفّین بود و صدق گفتار حذیفه را تأیید کرد (طبرى، ج 5، ص 39). پس از آن همراه با على علیه‌السلام در جنگ نهروان شرکت کرد (خطیب بغدادى؛ ذهبى، 1424، همانجاها).برخى روایات منقول از حبّه عرنى، محل بحث و مناقشه شیعیان و اهل سنّت بوده، از جمله از حبّه نقل شده است که در جنگ صفّین هشتاد نفر از اهل بدر در کنار على علیه‌السلام می‌جنگیدند (ذهبى، 1963ـ1964، همانجا؛ براى نقل این روایت از کسان دیگر رجوع کنید به ابن‌اعثم کوفى، ج 2، ص 544؛ حاکم نیشابورى، ج 3، ص 104)، که ذهبى (1963ـ1964، همانجا) آن را محال دانسته و ابن‌حجر عسقلانى (ج 2، ص 141) همین روایت را عامل ضعف وى شمرده است. حبّه همچنین از راویان حدیث غدیر است (رجوع کنید به دارقطنى، ج 3، ص 225ـ226؛ ابن‌اثیر، همانجا؛ امینى، ج 1، ص 64)؛ اما برخى در صحت این روایت تردید کرده‌اند، زیرا در بخش پایانى روایت به نقل از حبّه آمده که او در روز غدیر مشرک بوده است، در حالى که پیامبر یک سال قبل از حجةالوداع، حج گزاردن مشرکان به همراه مسلمانان را ممنوع کرده بود (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 1، ص 367ـ368؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص140). شوشترى (ج 3، ص 76) این احتمال را مطرح کرده که او نه در موسم حج، بلکه در میانه راه به کاروان ملحق شده و در غدیر حضور یافته است. از معروف‌ترین روایات حبّه از حضرت على علیه‌السلام، روایتى است که حضرت خود را اولین مسلمان و نمازگزار به همراه رسول خدا برشمرده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 3، ص 21؛ ابن‌ابی‌شیبه، ج 8، ص 43؛ بلاذرى، ج 2، ص 86؛ کوفى، ج 1، ص 269، 281؛ نسائى، ج 5، ص 105؛ ابن‌شهر آشوب، ج 1، ص 291، 297ـ 299؛ براى فهرستى از روایات وى از على علیه‌السلام در منابع اهل سنّت رجوع کنید به یوسف ازبک، ج 2، ص 493ـ510؛ و در منابع شیعى رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 443، ج 3، ص 243؛ ابن‌بابویه، ج 1، ص 83؛ طوسى، 1364ش، ج 3، ص 253ـ254، ج 6، ص 175، ج 10، ص 95).حبّه عرنى از امام على علیه‌السلام، عبداللّه‌بن مسعود، حذیفةبن یمان و عمار یاسر روایت کرده است. از او نیز سلمةبن کهیل، ابوالمقدام ثابت‌بن هرمز، مسلم مُلائى و دیگران روایت کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 6، ص 177؛ بخارى، ج 2، قسم 1، ص 93؛ ابن‌ابی‌حاتم، همانجا؛ ابن‌حِبّان، ج 4، ص 182؛ خطیب بغدادى، همانجا).اغلب رجالیان اهل‌سنّت او را تضعیف کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌سعد؛ بخارى؛ ابن‌ابی‌حاتم، همانجاها؛ عقیلى، سفر1، ص 295ـ 296؛ ابن‌عدى، ج 2، ص 429). ذهبى (1963ـ 1964، همانجا) او را به جهت برتر دانستن على علیه‌السلام بر دو خلیفه نخست، شیعه غالى دانسته است (درباره مراد او از این اصطلاح رجوع کنید به همان، ج 1، ص 6). ابن‌حِبّان هم، با اینکه نام حبّه را در کتاب الثقات خود (همانجا) آورده، او را ضعیف دانسته است. برخى نیز او را وسط دانسته یا توثیق کرده‌اند (رجوع کنید به عجلى، همانجا؛ طبرانى، 1403، ص78؛ نیز رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج9، ص199ـ 200؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 141). ابن‌عدى (ج 2، ص430) گفته که در روایت حبّه به‌ندرت حدیث منکرى دیده و با اینکه در ضعف او اجماع شده ولى روایاتش کتابت می‌شده است. از رجالیان شیعه، ابن‌داوود حلّى (ص 69) به نقل از رجال شیخ طوسى و کشى، او را ممدوح دانسته است، هر چند در رجال کشی‌از وى ذکری‌نیست (رجوع کنید به خوئى، ج4، ص214).حبّه عرنى در سال 76، در دوره خلافت عبدالملک‌بن مروان و هم‌زمان با ورود حجّاج به عراق، درگذشت (رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛ خطیب بغدادى، ج 9، ص 199، 201، قس، ج 9، ص :201 75). مسجدى به‌نام وى معروف بوده است (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج42، ص359؛ ذهبى، 1963ـ1964، ج1، ص484).منابع : ابن‌ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن 1371ـ1373/ 1952ـ1953، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن ابی‌شیبه، المصنَّف فى الاحادیث و الآثار، چاپ سعید محمد لحّام، بیروت 1409/1989؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، قاهره 1280ـ1286، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌اعثم کوفى، کتاب الفتوح، چاپ على شیرى، بیروت 1411/1991؛ ابن‌بابویه، علل‌الشرایع، نجف 1386/ 1966؛ چاپ افست قم ]بی‌تا.[؛ ابن‌حِبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن 1393ـ1403/ 1973ـ1983، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییز الصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض، بیروت 1415/1995؛ ابن‌داوود حلّى، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف 1392/1972، چاپ افست قم ]بی‌تا.[؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، نجف 1956؛ ابن‌عدى، الکامل فى ضعفاءالرجال، چاپ سهیل زکار، بیروت 1409/1988؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2000؛ عبدالحسین امینى، الغدیر فى الکتاب و السنة و الادب، قم 1416ـ1422/ 1995ـ2002؛ محمدبن اسماعیل بخارى، کتاب التاریخ‌الکبیر، دیار بکر: المکتبة الاسلامیة، ]بی‌تا.[؛ احمدبن محمد برقى، کتاب الرجال، تهران 1383؛ احمدبن یحیى بلاذرى، انساب الاشراف، چاپ محمود فردوس‌العظم، دمشق 1996ـ2000؛ محمدبن عبداللّه حاکم نیشابورى، المستدرک على الصحیحین، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلى، بیروت 1406؛ خطیب بغدادى؛ ابوالقاسم خوئى، معجم رجال الحدیث، بیروت 1403/1983، چاپ افست قم ]بی‌تا.[؛ علی‌بن عمر دارقطنى، العلل الواردة فى الاحادیث النبویة، ریاض 1405/1985؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1424/ 2003؛ همو، میزان الاعتدال فى نقدالرجال، چاپ علی‌محمد بجاوى، قاهره 1963ـ1964، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ حسن‌بن عبدالرحمان رامهرمزى، المحدث الفاصل بین الراوى و الواعى، چاپ محمد عجاج خطیب، بیروت 1420/2000؛ سمعانى؛ شوشترى؛ سلیمان‌بن احمد طبرانى، کتاب الاوائل، چاپ محمد شکور حاجى امریر، عمان 1403/1983؛ همو، المعجم الکبیر، چاپ حمدى عبدالمجید سلفى، چاپ افست بیروت 1404ـ?ـ140؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ محمدبن حسن طوسى، تهذیب‌الاحکام، چاپ حسن موسوى خرسان، تهران 1364ش؛ همو، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1415؛ احمدبن عبداللّه عجلى، معرفةالثقات، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستوى، مدینه 1405/1985؛ محمدبن عمرو عقیلى، کتاب الضعفاء الکبیر، چاپ عبدالمعطى امین قلعجى، بیروت 1418/ 1998؛ کلینى؛ محمدبن سلیمان کوفى، مناقب الامام امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ محمدباقر محمودى، قم 1412؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب الکمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1422/2002؛ محمدبن محمدمفید، الجمل و النُصرة لسید العترة فى حرب البصرة، چاپ على میرشریفى، قم 1374ش؛ احمدبن على نسائى، کتاب السنن الکبرى، چاپ عبدالغفار سلیمان بندارى و سیدکسروى حسن، بیروت 1411/1991؛ نصربن مزاحم، وقعة صفّین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره 1382، چاپ افست قم 1404؛ یعقوبى، تاریخ؛ یوسف ازبک، مسند علی‌بن ابی‌طالب رضی‌اللّه‌عنه، خَرَّجَ احادیثهُ علی‌رضابن عبداللّه‌بن علی‌رضا، دمشق 1416/1995.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدعلی خوانین زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده