حبابی محمدعزیز
معرف
ادیب، شاعر و فیلسوف مغربى
متن
حبابى، محمدعزیز، ادیب، شاعر و فیلسوف مغربى. وى در 1302ش/1923 در فاس به دنیا آمد. پدرش تاجر و مادرش از خاندان اهل علم قادرى بود. او مادرش را در یک سالگى از دست داد و تحت سرپرستى مادربزرگش قرار گرفت. در هفت سالگى سرپرستى او به پدرش، که ازدواج مجدد کرده بود، گذاشته شد و ازاین‌رو، به حومه شهر فاس رفت. وى بارها ناگزیر به فرار از خانه شد. براثر تصادف خطرناکى، تقریباً در تمام عمر از اختلال حافظه در رنج بود. پس از این حادثه مورد مهر و محبت خانواده‌اش قرار گرفت و براى نخستین‌بار از آرامش خانوادگى بهره‌مند شد. حبابى پس از مکتب‌خانه و به پایان رساندن دوره ابتدایى، به دبیرستان مولى ادریس در فاس رفت. در این زمان مغرب تحت استعمار فرانسه بود؛ ازاین‌رو، او به جنبش ملى (الحرکة الوطنیة) پیوست. در 1324ش/ 1945 دستگیر و به هجده ماه زندان محکوم شد که هشت ماه از آن را سپرى کرد. وى در تبعیدگاهش در منطقه اطلس متوسط، دچار ضربه شدید مغزى شد و تحت‌عمل جراحى قرار گرفت که موجب کاهش توان جسمى او گردید. او همچنین به فعالیتهاى فرهنگى پرداخت، از جمله تأسیس انجمن هواداران تئاتر، چاپ برخى آثار شعرى و فلسفى، ترجمه و چاپ برخى اشعار فرانسوی‌به عربى، و ترجمه کتاب فلسفى کارا دو وو با نام مفکروالاسلام (اندیشمندان اسلام) که با استقبال گسترده‌اى روبه‌رو شد. ظاهرآ وى در این دوران تحت تأثیر شوهر خاله‌اش، شیخ‌محمدبن عربى علوى، فقیه سلفى مشهور، قرار گرفت و با افکار و آراى سلفیه* آشنا شد.در 1325ش/ 1946 از دبیرستان اخراج و از ادامه تحصیل در مغرب محروم شد؛ ازاین‌رو، به‌پاریس رفت و تحصیل در رشته فلسفه را در دانشگاه سوربن آغاز کرد. در آنجا با جریانهاى فلسفى و سیاسى و هنرى چون اگزیستانسیالیسم(وجودگرایى)، مارکسیسم (رجوع کنید به چپ/ چپ‌گرایى*)، زیبایی‌شناسى و آراى فلسفى استادانى چون ژان‌وال، موریس میرلو پونتى و گاستون باشلار آشنا شد. در 1328ش/1949 دیپلم تحصیلات عالیه را در رشته فلسفه از دانشگاه سوربن دریافت کرد. رساله دکتری‌اش به زبان فرانسه با عنوان >از وجود به شخص: رساله‌اى در باب شخص‌باورى واقع‌گرایانه<، حادثه فرهنگى و سیاسى مهمى در آن زمان تلقى شد. حبابى در تکمیل آن، رساله دیگرى با نام >آزادى یا رهایى< نگاشت. این دو رساله به ترتیب در 1333ش/ 1954 و 1335ش/ 1956 در پاریس چاپ شدند. همچنین وى دیوانى با عنوان >بینوایى و روشنایى< در 1337ش/ 1958 در پاریس منتشر ساخت که اشعار آن گویاى روحیه ملی‌گرایانه حبابى بود.او در سالهاى 1331ـ1338ش/ 1952 تا 1959 به عنوان پژوهشگر وابسته‌به «مرکز ملی‌پژوهشهای‌علمى» فرانسه فعالیت کرد و جایزه بین‌المللى براوو را در 1334ش/1955 کسب نمود. در 1338ش/1959، بعد از استقلال مغرب، به میهن بازگشت و بلافاصله موفق به کسب جایزه ادبى کشور شد و کرسى استادى را در دانشگاه رباط (جامعة محمدالخامس) احراز کرد. در همین سال، با مشارکت برخى ادبا، براى پایه‌گذارى اتحادیه نویسندگان مغرب عربى (اتحاد کُتّاب المغرب العربى) اقدام نمود. در این زمان جامعه با بحران تفکر رو به رو بود و چاره آن نیز در دست روشنفکران بود؛ همان مطلبى که رمان او با عنوان جیل ُالظَمأ (نسل تشنگى) از آن پرده برمی‌داشت. وى این کتاب را در 1337ش/1958 نگاشت، ولى در 1346ش/ 1967 در بیروت به چاپ رسید. حبابى در 1340ش/ 1961 متن فرانسه کتاب من المُنغَلَقِ الى المُنفَتَح (از فروبستگى به گشودگى) را چاپ کرد که یک فراخوان به گفتگوى تمدنها بود.وى در امور اجتماعى، اصلاح‌طلب به‌شمار می‌آمد، به عناوین دانشگاهى بی‌اعتنا بود و روش سقراط را در تدریس و نقد و بررسى ترجیح می‌داد. او هشت سال رئیس دانشکده ادبیات دانشگاه رباط بود و در این مدت از بخش فلسفه و رویکرد عربى در آن حمایت کرد و فلسفه اسلامى را از جمله دروس الزامى قرار داد. در این زمان، به دلیل مشغله‌هایش، فقط کتابچه‌اى با عنوان الشخصانیة الاسلامیة (شخص‌باورى اسلامى) نوشت که در 1343ش/1964 به چاپ رسید.در 1347ش/ 1968 حبابى از ریاست دانشکده کنار گذاشته شد، بی‌آنکه سِمَت مناسب دیگرى به او پیشنهاد گردد. همچنین ریاست اتحادیه نویسندگان را، که خود پایه‌گذارش بود، از دست داد و به عضویت در آن بسنده کرد. جدایى از همسر اولش نیز روح او را درهم شکست، که در برخى ابیات مجموعه اشعار صوتى (صداى من) تجلى یافت.در 1348ش/ 1969، حبابى استاد دانشگاه الجزایر (جامعةالجزائر) شد و نیز به عنوان مشاور آموزش عالى، بار دیگر سرزمین خود را ترک کرد. او به زبان عربى فصیح بسیار علاقه‌مند بود و در نشستهاى فرهنگستان زبان عربى در قاهره (مجمع اللغة العربیة بالقاهرة) شرکت می‌کرد. در 1351ش/ 1972 رمان اکسیر الحیاة (کیمیاى زندگى) را در قاهره به چاپ رساند و در 1353ش/1974 نمونه اشعار فلسطینى و الجزایرى را در مجموعه‌اى بانام >دردهاى تأثیرگذار< به فرانسه ترجمه و چاپ کرد. در همین سال به وطن بازگشت و استاد پژوهشى غیرموظف وابسته به دانشگاه فاس (جامعة فاس) شد و با همسرش، استاد فاطمه جامعى، در حومه رباط سکونت گزید و منزل خود را به مرکزى علمى با نام انجمن فلسفه مغرب (جمعیة الفلسفة بالمغرب) تبدیل ساخت.در 1359ش/ 1980 تأملات فى اللغو و اللغة (تأملاتى در بی‌معنایى و زبان) در تونس چاپ کرد. در 1361ش/1982 در پاریس عنوان امیر داستان‌نویسى را کسب کرد و در 1366ش/ 1987 نامزد جایزه ادبى نوبل شد. در 1367ش/1988، جایزه بزرگ ملى لیاقت (جائزةالاستحقاق الکبرى) را براى مجموعه اشعارش دریافت کرد. در آستانه بازنشستگى در همین سال، جشن بزرگداشتى براى وى برگزار شد. در 1369ش/ 1990 کتاب مفاهیم مبهمة فى الفکر العربى المعاصر را در قاهره به چاپ رساند.حبابى به‌تدریج سلامتی‌اش را از دست داد و سرانجام در 1372ش/ 1993 از دنیا رفت.از وى حدود چهل عنوان مقاله و کتاب به جاى مانده است. او آثار شعرى و داستانى متعددى نوشت و پیش‌گام نوآورى در ادبیات فلسفى در مغرب شد. برترین آثار ادبی‌اش، اشعارى فرانسوى است که در آنها بحران هویت را ترسیم کرده است. دیگر آثار ادبی‌اش نیز براساس شخص‌باورى است و به ادبیات اگزیستانسیالیسم شباهت دارد؛ اما اصالت اندیشه وى در آثار فلسفی‌اش نمود یافته است. مکتب فلسفى موردنظر او باعنوان شخص‌باورى واقع‌گرا، در قالب مکتبهاى فلسفى معاصر و در امتداد آراى فلسفى افرادى چون امانوئل مونیه (متوفى 1329ش/ 1950) است، اما ساختارى ویژه دارد. این فلسفه واقع‌گراست و به ابعاد اخلاقى و انسانى در فرد توجه می‌کند و در صدد اثبات آن است که نوگرایى باید آزادى و پویایى را براى انسان به ارمغان آورد. حبابى به گفتگوى مثبت بین فرهنگهاى مختلف اعتقاد داشت و هر نوع تعصب را محکوم می‌کرد. او شخص‌باورى اسلامى را پذیرفته و بارها از مکتب خود به این نام یاد کرده است.اغلب پژوهشگران، دیدگاه فلسفى حبابى را برترین رویکرد فلسفى در مغرب از زمان ابن‌رشد* می‌دانند. این دیدگاه، نظریات فلسفی‌را در مغرب پس‌از یک دوره طولانىِ چیرگىِ فقه‌وتصوف بر آن ــ احیا کرد؛ اما از آن انتقاداتى هم شد. حتى بعد از جنگ جهانى دوم تغییراتى کرد، از جمله بر اثر خودباختگى در برابر غرب، مفاهیم ساده لیبرالیسم* و ظواهر دینى ـ سنّتى در آن راه یافت. دیگرآنکه ازهمان آغازبه‌خشکى گراییدو نتوانست تحولات فلسفى و علمى را، به‌ویژه در علوم انسانى و فلسفه معاصر، در مفاهیمى همانند حقیقت، عقل، انسان و تاریخ دربرگیرد.منابع : اعمال الندوة للمفکر الکاتب: محمدعزیز الحبابى، فاس : کلیة الآداب و العلوم الانسانیة، 1990؛ فاطمه جامعى، «من هو محمد عزیز الحبابى»، در مدخل الى اعمال محمد عزیز الحبابى الادبیة و الفلسفیة، دارالبیضاء: مطبعة النجاح، 1986، ص 11؛ محمدعزیز حبابى، الانسان و الاعمال، دارالبیضاء 1991، ص 115؛ دراسات مغربیة مهداة الى المفکر المغربى محمدعزیز الحَبابى، ]دارالبیضاء[: المرکز الثقافى العربى للنشر و التوزیع، 1987؛Claudia Ginecco, La produzione litteraria di Lahbabi, Rome 1974; Marcello Adlo Gronnase, Il pelsiero di Mohamed Lahbabi, Milan 1968; Fadel Sidarouss, Les fondements de l'anthropologie philosophique de Mohamed Aziz Lahbabi, Beirut 1971.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد ألوزاد، ترجمه و تلخیص از معلمةالمغرب

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده