حائل منطقه (استان) و شهری در عربستان سعودی.
معرف
حائل، منطقه (استان) و شهرى در عربستان سعودى.#
متن
حائل، منطقه (استان) و شهرى در عربستان سعودى.1) منطقه (استان) حائل، به مرکزیت شهر حائل، در شمال عربستان سعودى واقع است. از شمال به استانهاى جوف* و حدود الشمالیه*، از مشرق به استان قصیم*، از جنوب به استان مدینه* و از مغرب به استان تبوک* محدود می‌شود و سه قضا (شهرستان) به نامهاى بَقْعاء، غزاله و شِنان دارد (اطلس‌المملکة العربیةالسعودیة، ص 14ـ15). مساحت آن حدود 232 ، 118 کیلومتر مربع است (عریفى، ص 11). جمعیت آن براساس آمار 1378ش/ 1999، حدود 769 ، 495 تن بوده است (المملکة العربیة السعودیة. وزارة التخطیط، ش 35، ص 509).حائل در منطقه کوهستانى نجد و در کوههاى طَىّ قرار دارد (بکرى، ج 2، ص 414ـ415). نام سابق کوههاى آنجا، جبل‌حائل یا جبل‌طىّ بوده است (حربى، ص 314، پانویس 4؛ بکرى، ج 2، ص 414) و چون قبیله شَمَّر* در آنجا مقیم بوده (بلادى، ص 180)، این کوهها را جبل شمّر نامیده‌اند (رجوع کنید به اصفهانى، ص 367، پانویس 3؛ فؤاد حمزه، 1388، ص 20). ارتفاع این کوهها از 1100 تا 1700 متر است (رجوع کنید به فؤاد حمزه، 1388، ص 20ـ21).در شمال استان حائل، صحراى نَفود، با شنهاى سرخ رنگ، گسترده شده است (جبورى، ص 12ـ13؛ عظیمى، ص 2؛ براى اطلاع بیشتر درباره وضع طبیعى رجوع کنید به کحّاله، ص 120ـ123). استان حائل داراى تابستانهاى گرم و خشک و زمستانهاى معتدل، و به علت موقعیت صحرایى داراى اختلاف دماى زیاد در شبانه‌روز است.شهر تاریخى قَفار، در ده کیلومترى جنوب شهر حائل، از شهرهاى بزرگ استان حائل است که مزارع و آبادانى آن معروف بوده است. بیشتر جمعیت آن از قبایل تمیم* و در قسمت غرب از قبیله بنی‌خالد*اند (رجوع کنید به عریفى، ص 28). شهر حائط (نام تاریخى آن فَدَک) نیز در 250 کیلومترى جنوب‌غربى حائل قرار گرفته و به داشتن چشمه‌هاى فراوان و نخلستانهاى زیاد شهرت داشته است و اهالى آن از قوم بنی‌رشیدند. این شهر داراى آثار تاریخى بسیار و 21 روستا است (رجوع کنید به همان، ص 23ـ24؛ نیز رجوع کنید به حمد جاسر، ج 1، ص 379).فَید*، که از قریه‌هاى معروف و قدیمى این استان است، در 110 کیلومترى مشرق شهر حائل قرار دارد (رجوع کنید به عریفى، ص 25). در سده سوم، فید داراى منبر و چند بازار بوده و با آبادى نزدیک آن (توز)، از منازل بین راه زائران کوفه به مکه به شمار می‌رفته است (ابن‌خرداذبه، ص 127؛ اصطخرى، ص20).از دیگر شهرهاى قدیمى استان، قنبد در 45 میلى حائل نزدیک کوه سَلْمى، و تیماء در مرکز واحه تیماء* است (خزعل، ص 298؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله).حائل داراى فرودگاه است و بیشتر با ریاض* و جُدَّه* و تبوک ارتباط فرودگاهى دارد (المملکة العربیة السعودیة. وزارة التخطیط، ش 35، ص 356، 362ـ363).استان حائل داراى آثار تاریخى فراوانى است. شاید قدیم‌ترین اثر تاریخى آن، شهر جُبّه، در صد کیلومترى شمال‌غربى شهر حائل، باشد که به نظر عده‌اى از باستان‌شناسان قدمت آن به قرن دهم پیش از میلاد می‌رسد. دیگر اماکن تاریخى استان حائل عبارت‌اند از: باطِب، جانَّین، إشْبِریه، بُرمَه و جلدیه، که همه آنها آثار و نقوش و تصاویرى متعلق به قرن چهارم پیش از میلاد دارند؛ قریه فید، که داراى آثار تاریخى بسیار قدیمى و آثارى از زمان خلافت عباسیان، مثل قصر خُراش و چندین چاه معروف، است؛ سَمیرا، طابه، الشَمْلى و سرّاء، که آثارى از قرون سوم و چهارم پیش از میلاد دارند؛ جبل‌ملیحیه، در چهل کیلومترى مشرق حائل، که نقوشى مثل شتر، شترمرغ، شیر و گاو بر روى صخره‌ها دارد؛ آثارى به‌نام سُفُن، واقع در کوههاى اَجا، که داراى حوضچه‌ها و قنوات و نقوش قدیمى با تاریخ 500 ، 2 ساله است (عریفى، ص 79ـ80).قبل از به وجود آمدن وحدت سیاسى در کشور عربستان سعودى در 1311ش/1932، مردم حائل گاهى با حمله به قبایل و غارت اموال و اغنام و شترهاى آنان و حتى اموال حجاج بیت‌اللّه‌الحرام زندگى می‌کردند. در زمان دولت عثمانى، حکام عثمانى همه ساله به آل‌رشید*، که بر حائل حکومت داشتند، مبالغى لیره طلا کمک مالى می‌کردند (رجوع کنید به ادامه مقاله). از دیگر شیوه‌هاى معیشت مردم این ناحیه، پرورش اغنام و شتر براى استفاده از پشم و شیر آنها، کشاورزى محدود با تولید اندک گندم و جو و ذرت و خرما، و فروش این محصولات به شهرهاى اطراف بود (رجوع کنید به همان، ص 92ـ93).قبل از پیدایش صنعت نفت در این کشور، به علت وضع نامناسب اقتصادى، برخى جوانان حائل وارد ارتش سوریه یا اردن شدند (همان، ص 107). در دهه‌هاى اخیر، صنعت و کشاورزى نقش مهمى در اقتصاد آنجا داشته است. بیشتر صنایع استان، میراث گذشتگان است که برخى خاندانها آن را پایه‌گذارى کرده و سپس توسعه داده‌اند. مهم‌ترین این صنایع عبارت‌اند از : شمشیرسازى، به‌ویژه شمشیرهاى جواهرنشان با طلا و نقره؛ درودگرى؛ ساخت ظروف قهوه‌خورى در روستاى قصر؛ کفش‌دوزى و مَشک‌سازى (همان، ص 105ـ 106). گندم، خرما، مرکّبات و انگور مهم‌ترین تولیدات منطقه است و بز و گوسفند و گاو و شتر در آنجا پرورش داده می‌شود (رجوع کنید به المملکةالعربیة السعودیة. وزارةالتخطیط، ش 35، ص 480ـ482).2) شهر حائل، مرکز استان. در 42 َْ41 طول شرقى و َ31 ْ 27 عرض شمالى، در حدود 640 کیلومترى ریاض، 460 کیلومترى مدینه و در ارتفاع حدود 900 مترى از سطح دریا قرار دارد (همان، ش 35، ص 334؛ حمد جاسر، ج 1، ص 393). این شهر از سه جهت میان کوهها و دشت ماسه‌اىِ نفود محدود شده است (مختار، ج 1، ص 21).میانگین بیشترین دماى سالیانه شهر حدود ْ30، میانگین کمترین دماى آن ْ15 و میانگین دماى سالیانه آن حدود ْ23 است. رطوبت هوا نیز، به علت دماى زیاد، بسیار کم است، به طوری‌که میانگین آن در 1378ش/1999 حدود 31% بوده است (المملکة العربیة السعودیة. وزارة التخطیط، ش 35، ص 28ـ33؛ نیز رجوع کنید به شریف، ج 1، ص 90ـ91). بارندگى در حائل بسیار ناچیز و اغلب در فصل زمستان است. ایستگاه هواشناسى حائل در 1378ش/ 1999 فقط 47 روز بارندگى را ضبط کرده و بارش آن در این سال 94 میلیمتر بوده است (المملکة العربیة السعودیة. وزارة التخطیط، ش 35، ص 36).پیشینه. بررسى آثار حائل ــاز جمله منازل تاریخى و آثار گوناگون در جنوب شهر، به‌نامهاى جرّ، وُسَیطى، سُوَیفله و رَبیعیه ــ نشان می‌دهد که این شهر تاریخچه‌اى حدودآ هزار ساله دارد (عریفى، ص 16).در جنوب جرّ معبدى قدیمى رو به بیت‌المقدّس بنا گردیده و در جنوب معبد نیز قلعه آلِریشان با معمارى خاص واقع شده است. در مغرب وسیطى، چاههاى آبى به‌نام دُخیخین و آثارى از کاخها دیده می‌شود. در منطقه تاریخى تُوارِن دو قبر، هر کدام به طول ده متر، مشاهده می‌شود که به عقیده برخى، یکى از آنها قبر حاتمِ طائى* است (رجوع کنید به همان، ص 16ـ17؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ذیل «حائل، منطقة»).چون حائل رشته کوه اجا و سلمى، از جبل شَمَّر، را از هم جدا می‌کند، حائل نامیده شده است. مرکز قدیم حائل، سافله بوده که با سیل ویران شده، اما آثار آن باقى است (جبورى، ص 12؛ حمدجاسر، ج 1، ص 389). حائل پیش از آنکه نام شهر باشد، به وادى حائل اطلاق می‌شد (یاقوت حموى، ذیل مادّه؛ حمدجاسر، ج 1، ص 383) و پس از تبدیل آن به شهر، آنجا را قُریه می‌گفتند و بعدها آنجا را حائل نامیدند (حمدجاسر، همانجا؛ عریفى، ص 18). به گفته حافظ وَهْبه (ص 65)، بناى شهر به عبدالعزیز (حاکم دوره آل‌رشید) منسوب است.بیشترین اهمیت حائل پس از اسلام و به سبب قرار داشتن در مسیر حج کاروانهاست (رجوع کنید به الموسوعةالعربیةالعالمیة، همانجا). در صدر اسلام، پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، برخى قبایل از پرداخت زکات خوددارى کردند، به همین سبب ابوبکر، خالدبن ولید را مأمور مقابله با آنان کرد. خالد در نزدیکى کوه اجا به جمع‌آورى نیرو از قبایل طىّ، به ریاست عدّی‌بن حاتم‌طائى، پرداخت و در جنگ نزدیک بُزاخه* واقع در مشرق اجا به همراه این قوا مخالفان را هزیمت داد (رجوع کنید به بلاذرى، ص 132ـ133؛ یعقوبى، ج 2، ص 137؛ عریفى، ص 77).سیدعباس مکّى حسینى موسوى، که در 1131 از حائل دیدن کرده، نوشته است که اهالى حائل بسیار بخشنده‌اند (عریفى، ص 19ـ20).حائل در تاریخ جدید عربستان سعودى، چه در دوره تجزیه و چه در دوره وحدت سیاسى، نقش اساسى ایفا نموده است (مارتلو، ج 1، ص 23). در قرن دوازدهم آشوبهایى در نجد رخ داد و نجد به چندین امارت و شیخ‌نشین تقسیم شد و در این تقسیمات، امارت حائل به آل على تعلق گرفت (خزعل، ص 39).از 1254 میان آل‌على و آل‌رشید کشمکشهایى رخ داد و خورشیدپاشا سردار سپاه محمدعلى پاشا، خدیو مصر، که با قوایى از مصر وارد حائل شده بود، به این اختلافات خاتمه داد و عبداللّه‌بن على را از آل‌رشید به حکومت حائل انتخاب کرد و بدین ترتیب حکومت آل على خاتمه یافت (فؤاد حمزه، 1388، ص 349؛ عریفى، ص 64). در دوره حکومت آل‌رشید، میان افراد این خاندان اختلافاتى پدید آمد که به درگیریهاى دامنه‌دارى (حدود چهل سال) انجامید (مختار، ج 2، ص 92ـ 93؛ عریفى، همانجا).در 1303/1885 نیروهاى آل‌رشید با اشغال ریاض، پایه‌هاى حکومت آل‌سعود را متزلزل ساختند (مارتلو، ج 1، ص 22؛ بربى، ص 49ـ50).در 1300ش/ 1921، محمدبن طلال، آخرین حاکم منطقه حائل، این منطقه را به ملک عبدالعزیزبن عبدالرحمان آل‌سعود تسلیم کرد (ریحانى، 1954، ص 431؛ فؤاد حمزه، 1421، ص 27؛ همو، 1388، ص 356؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به ریحانى، 1954، ص 277ـ284) و بدین ترتیب، حکومت آل‌سعود در این منطقه آغاز شد (زرکلى، ج 1، ص 258).به گزارش کحّاله در سده چهاردهم/ بیستم، حائل مرکز امارت نجد بود و پنج دروازه و بازارى بزرگ داشت (ص 94، 125). شهر بارویى داشته که آثار آن باقى است (حمد جاسر، ج 1، ص 383).نام حائل در اشعار بسیارى آمده است، از جمله در اشعار امرؤالقیس (رجوع کنید به خزعل، ص 298؛ جوادعلى، ج 7، ص 238). شاعران بسیارى از این شهر برخاسته‌اند، از جمله زیدالخیل‌بن مُهَلهَل نبهائى طائى، ابوزبیدبن مُنْذَر طائى، حَیان‌بن علیق‌بن ربیعه طائى، رُویشد بن کُثیر بولانى، قیس‌بن جُروَه اَجئى (ملقب به عارق)، طِرمّاح‌بن جَهم سُنُبسى (ملقب به اَعوَر)، عامربن جُوین‌بن عبدرضا جِرمى، عَدی‌بن عمربن سُوید مَعنى (ملقب به اَعرج) و قُبَیصةبن نصرانى جرمى (رجوع کنید به عریفى، ص 76).منابع : ابن‌خرداذبه؛ اصطخرى؛ حسن‌بن عبداللّه اصفهانى، بلاد العرب، چاپ حمد جاسر و صالح‌على، ریاض 1388/ 1968؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالى، 1420/2000؛ ژان‌ژاک بربى، جزیرةالعرب، ترجمة نجدة هاجر و سعید غز، قاهره 1421/ 2001؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، معجم مااستعجم من اسماء البلاد و المواضع، چاپ مصطفى سقّا، بیروت 1403/1983؛ عاتق بلادى، نسب حرب، مکه 1399/ 1979؛ بلاذرى (بیروت)؛ یحیى وهیب جبورى، الجاهلیة: مقدمة فى الحیاة العربیة لدراسة الادب الجاهلى، بغداد 1388/1968؛ جوادعلى، المفصل فى تاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد 1413/1993؛ حافظ وهبه، جزیرةالعرب فى القرن العشرین، ]قاهره ? 1375/ 1956[؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، تاریخ؛ ابراهیم‌بن اسحاق حربى، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم الجزیرة، چاپ حمد جاسر، ریاض 1401/1981؛ حمد جاسر، المعجم الجغرافى للبلاد العربیة السعودیة، قسم 1، ریاض 1397/ 1977؛ حسین خلف خزعل، حیاة الشیخ محمدبن عبدالوهاب، بیروت 1968؛ امین ریحانى، تاریخ نجد الحدیث و ملحقاته، بیروت 1954؛ همو، ملوک‌العرب، بیروت [?1343/ 1924[؛ خیرالدین زرکلى، شبه‌الجزیرة فی‌عهد الملک عبدالعزیز، ج 1، بیروت 1397/ 1977؛ عبدالرحمان شریف، جغرافیة المملکة العربیة السعودیة، ج 1، ریاض 1427/ 2006؛ فهدعلى عریفى، لمحات عن منطقة حائل، ]ریاض ? 1402[؛ رقیه‌السادات عظیمى، عربستان سعودى، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1374ش؛ فؤاد حمزه، البلاد العربیة السعودیة، قاهره 1421/ 2001؛ همو، قلب جزیرةالعرب، ریاض 1388/1968؛ عمررضا کحّاله، جغرافیة شبه‌جزیرةالعرب، چاپ احمدعلى، مکه 1384/ 1964؛ پی‌یر مارتلو، «معرفى جغرافیای‌سیاسى شبه‌جزیره عربستان»، در شبه‌جزیره‌عربستان در عصر حاضر، ج 1، ترجمه اسداللّه علوى، مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى، 1378ش؛ سلیمان عبدالغنى مالکى، بلادالحجاز: منذ بدایة عهدالاشراف حتى سقوط الخلافةالعباسیة فى بغداد، ریاض 1403/ 1983؛ صلاح‌الدین مختار، تاریخ المملکة العربیة السعودیة فى ماضیها و حاضرها، بیروت: دارمکتبة الحیاة، ]بی‌تا.[؛ المملکة العربیة السعودیة. وزارة التخطیط. مصلحةالاحصاءات العامة، الکتاب‌الاحصائى السنوى، ش 35، ]ریاض[ 1419/ 1999؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، 1419/ 1999.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

الحاوی) / بهزاد لاهوتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده