حائک محمدبن حسین اندلسی تطوانی
معرف
گردآورنده متون آوازى برگرفته از موسیقى عربى اندلسى که در زمان او (سده دوازدهم) هنوز در مراکش حفظ شده و سینه به سینه به این دوره رسیده بود
متن
حائک، محمدبن حسین اندلسى تطوانى، گردآورنده متون آوازى برگرفته از موسیقى عربى اندلسى که در زمان او (سده دوازدهم) هنوز در مراکش حفظ شده و سینه به سینه به این دوره رسیده بود.شناختِ مختصرِ حائک تنها براساس مقدمه اثر منتشر نشده وى، کُنّاش‌الحائک، است. برخى از نویسندگان موسیقى مراکش نسبت تطوانى را نشانه اقامت او در تِطوان (رجوع کنید به تِطّاوین*) دانسته‌اند. در یک نسخه خطى اثر او که در فاس یافته شده، در پى نام و نسب او کلمات «اصلا الفاسى دارآ» آمده و در هیچ نسخه دیگرى این جزئیات ذکر نشده است؛ بنابراین، حائک اهل تطوان بوده و احتمالاً اثرش را در فاس، محل زندگى خود، تألیف کرده است. از زندگى وى اطلاع دیگرى در دست نیست.در حال حاضر بیشتر موسیقی‌دانان سنّتى مراکش از مبانى نظرىِ موسیقى شناختى ندارند، بنابراین آهنگها و آوازها دستخوش تغییر شده‌اند. این نکته اهمیت خاصى به اثر حائک می‌بخشد، زیرا آنچه را که تا زمان وى باقى مانده بوده، از فراموشى نجات داده است. نسخه اصلى این اثر یافته نشده، اما تعدادى از رونوشتهاى آن در شهرهاى مراکش موجود است. همه آنها مشتمل بر نوبه‌هایى بر یک منوال یا آوازهاى یکسان نیستند، بلکه کاتبان انتخاب رایج‌ترین آواز در هر محل را ترجیح داده‌اند.در 1313ش/1934ـ1935، کتابى با عنوان مجموعة الاغانى الموسیقیة الاَندلُسیة المعروفة بالحائک در رَباط انتشار یافت. نویسنده کتاب، مکّى امبیرکو، مدعى است که پس از مقایسه چند نسخه خطى، آوازهایى از نوبه‌هاى رَمَل‌المایه، العشّاق، الاصبَهان، غریبةُ الحسین، الرَصَد و رصدالذَیل را گرد آورده است. این اثر ناقص است، زیرا علاوه بر اینکه تنها شش نوبه از میان یازده نوبه ذکر شده، نویسنده همه آوازها را نیز گردآورى نکرده است و اثر، شامل نوبه‌هایى که در حواشىِ نسخِ معتبر یافت می‌شود، نیست.حائک با وجود ویژگى تفصیلى مجموعه‌اش، تمام موسیقى اندلسى رایج زمان خود را گرد نیاورده است، زیرا برخى ابیات نوبه‌هاى از میان رفته که هنوز در تطوان خوانده می‌شود، در نسخ اثر وى وجود ندارد.]به گفته رافائل متجانه، حائک 24 نوبه را به 11 تقلیل داده؛ البته او براى این ادعا دلیلى نیاورده است (رجوع کنید به شیلواه، 2003، ص 42). بروکلمان (>ذیل<، ج 2، ص 709) تألیف اثر حائک را در سال 1130/ 1717 دانسته است (قس شیلواه، 2003، همانجا). یکى از آخرین مجموعه‌هاى منسوب به حائک (کتابخانه دانشگاه لیدن، ش 14100 Or.) مشتمل بر 24 نوبه است (شیلواه، 1995، ص 84)[.در نبود نظامِ نغمه‌نگارى در موسیقى، حائک این اصل را مبنا قرار می‌دهد که موسیقی‌دان آهنگ را از بر می‌داند؛ بنابراین، وى در حاشیه هر ترانه یادداشتهایى در خصوص میزان (ریتم و زمان) می‌افزاید و آوازهاى اَشغال را با شماره ادوارشان جدا می‌کند.این اثر با یک مقدمه آغاز می‌شود که در پى آن 721 آواز می‌آید، مشتمل بر 24 مُد که در یازده نوبه جمع شده‌اند. در آغاز هر نوبه، توضیح کوتاهى درباره مُدها و از جمله منشأ و چگونگى آنها، همراه با نمونه‌هایى از آوازها که براساس وزنشان تنظیم شده‌اند، ذکر شده است.در ابتداى هر آواز، عنوان تَوشیح، زَجَل یا شُغْل و تقریبآ در حاشیه تمام آنها شکلِ دیگرى که به همان آهنگ خوانده می‌شده، آمده است. همچنین مُد و وزن آن، اگر برجا مانده، داده شده و ادوار با شماره‌هایى در کنار ابیات متناظر نشان داده شده‌اند.منابع :H. H. Abdulwahab, "Le developpement de la musique arabe en Orient, Espagne et Tunisie", RT, XXV (1918), 106-117; [Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942]; A. Chottin, Corpus de musique marocaine, fasc. I: Nouba de Ochchak..., Paris 1931; idem, Tableau de la musique marocaine, Paris 1938; H. G. Farmer, The sources of Arabian music, Bearsden, Scotland 1940, 60; P. P. Garcia Barriuso, La musica hispano-musulmana en Marruecos, Larache 1941; A. Mammeri, "La musique andalouse a Marrakech", in Nord-Sud, no.5, Casablanca; [Amnon Shiloah, "The Arabic concept of mode", Journal of the American Musicological Society, vol.34, I(1981), repr. in Amnon Shiloah, The dimension of music in Islamic and Jewish culture, Aldershot, Engl. 2003; idem, Music in the world of Islam: a socio-cultural study, Aldershot, Engl. 1995]; F. Valderrama Martinez, El cancionero de al-Haik, Tetouan 1954.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ف. والدراما، تلخیص از د. اسلام

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده