حائری یزدی مرتضی
معرف
فقیه و عالم امامى
متن
حائرى یزدى، مرتضى، فقیه و عالم امامى. او در 1295ش/ 1334 در اراک به دنیا آمد. نخستین پسر آیت‌اللّه حاج شیخ‌عبدالکریم حائرى یزدى*، مؤسس حوزه علمیه قم، بود. در شش سالگى همراه پدر به قم رفت (مرتضى حائرى یزدى، 1377ش، مقدمه استادى، ص 12؛ درسهایى از مکتب اسلام، ص 11). ادبیات را نزد محمدعلى ادیب تهرانى و شیخ ابوالقاسم نحوى فراگرفت. پس از گذراندن مراحل اولیه سطح فقه و اصول، سطوح عالى را نزد سیدمحمدتقى خوانسارى و سید محمدرضا گلپایگانى و سیدمحمد محقق یزدى، معروف به داماد، فراگرفت. سپس مدتى در محضر پدر خود شاگردى نمود و پس از وفات او، حدود پانزده سال در درسهاى فقه و اصولِ پدر همسر خود (سیدمحمد حجت کوه کمرى*) و سیداحمد خوانسارى* شرکت کرد. وى از کسانى بود که براى اقامت آیت‌اللّه حاج آقاحسین بروجردى* در قم تلاش کرد و مدتى در حلقه درس وى حضور یافت. بخش الهیاتِ اسفار صدرالمتألهین را خصوصى درس گرفت و بر سایر مباحث آن کتاب نیز با مطالعه و رجوع به امام خمینى (ره) وقوف یافت (شریف رازى، ج 2، ص 124ـ125؛ مرتضى حائری‌یزدى، 1377ش، ص 76، 88، 204؛ مهدى حائری‌یزدى، ص 61؛ آفاق‌نور، مقدمه محمدحسن صدیقى، ص 17). حائرى از دو مرجع تقلید مبرِّز نجف، سیدابوالحسن اصفهانى و آقا ضیاءالدین عراقى، گواهى اجتهاد داشت (مرتضى حائرى یزدى، 1377ش، ص 242) و پس از سالها تدریس مقدمات و سطح، از حدود سى سالگى به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت که نزدیک سی‌سال طول کشید. وى از استادان بارز حوزه و به دقت و ژرف‌اندیشى معروف بود و شاگردان بسیارى تربیت کرد که برخى از آنان از مدرّسان بزرگ حوزه شدند. حائرى، علاوه بر تدریس فقه و اصول، جلسات تفسیر قرآن و عقاید نیز داشت (مرتضى حائرى یزدى، 1409، مقدمه، ص 4ـ5؛ آفاق‌نور، همان مقدمه، ص 17ـ19).حائرى عالِمى پرهیزکار و ساده زیست، متواضع و خوش‌خلق، و در رفع نیازها و مشکلات مردم بسیار کوشا بود و نماز جماعت او در مسجد اعظم قم، باشکوه و معنویت خاصى برگزار می‌شد. تأسیس صندوق ذخیره علوى، مؤسسه مبارزه با فقر و مؤسسه سرپرستى ایتام، از خدمات اجتماعى و عام‌المنفعه او در شهر قم است (رجوع کنید به مرتضى حائرى یزدى، 1377ش، همان مقدمه، ص 25ـ28؛ درسهایى از مکتب اسلام، ص 14؛ حسینى یزدى، ص 73ـ74، 79ـ80، 84، 145، 159). وى به تعظیم شعائر دینى، از جمله زیارت مشاهد مشرّفه و برگزارى مجالس ذکر اهل‌بیت پیامبر علیهم‌السلام، تقید خاصى داشت (مرتضى حائرى یزدى، 1377ش، همان مقدمه، ص 15ـ16، 20ـ21؛ نیز رجوع کنید به حسینى یزدى، ص 75، 82، 110، 119). او پس از پیروزى انقلاب اسلامى ایران، از سوى مردم استان مرکزى براى عضویت در مجلس خبرگان قانون اساسى انتخاب شد (رجوع کنید به اطلاعات، ش 15922، 15 مرداد 1358، ص 2؛ براى سخنرانیهاى وى در این مجلس رجوع کنید به ایران. مجلس بررسى نهائى قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، ج 1، ص 457ـ459، 609ـ612).حائرى در 1364ش درگذشت و پس از تشییع باشکوهى، در مسجد بالا سر حرم حضرت معصومه علیهاالسلام، نزدیک مدفن پدرش به خاک سپرده شد (مرتضى حائرى یزدى، 1377ش، همان مقدمه، ص 28ـ29؛ درسهایى از مکتب اسلام، همانجا).آثار فقهى حائرى عبارت‌اند از :1) ابتغاءُ الفضیلة فى شرح الوسیلة، که شرحى موجز و استدلالى بر وسیلةالنجاةِ سیدابوالحسن اصفهانى است. بخشى از آن در یک مجلد در 1383 در قم چاپ شد و دیگر مجلدات خطى کتاب، پس از وفات مؤلف، به کتابخانه آیت‌اللّه مرعشى نجفى اهداگردید (مرتضى حائری‌یزدى، 1377ش،همان‌مقدمه، ص14؛ مدرسى طباطبائى، ص 375؛ آفاق‌نور، همان مقدمه، ص20). 2) صلاةالجمعة، حاوى مباحثات حائرى در مبحث نماز جمعه که از 1349ش آن را تدریس می‌کرد و با افزودن بعضى مطالب تکمیلى به آنها، صلاةالجمعة را نگاشت که در 1409 در قم به چاپ رسید. متن کتاب بر اساس قواعد الاحکام علامه حلّى است و مؤلف در بعضى فروع، از آثار دیگر نیز استفاده کرده است (رجوع کنید به مرتضى حائرى یزدى، 1409، مقدمه، ص8). 3) خلل‌الصلاة و احکامه، که با تحقیق شاگرد او محمدحسین امراللهى در 1420 در قم چاپ شد. 4) کتاب‌الخمس، کتابى نسبتآ مفصّل‌که به‌صورت فتوایى نگاشته شده و از فروع فقهىِ مندرج در کتابهاى قدما (قواعدالاحکام، شرایع‌الاسلام، اللمعة الدمشقیة، العروةالوثقى، وسیلةالنجاة و منابع دیگر) بهره گرفته و مؤلف شرحى مفصّل، استدلالى وتحلیلى بر این متن فتوایى نوشته است. این کتاب، همراه با شرح آن، در 1418 با تحقیق محمدحسین امراللهى در قم چاپ شد. 5) کتاب‌الطهارة که شرح عروةالوثقى تا مبحث «احکام اموات» است. همچنین رساله‌هایى درباره نماز مسافر، حدیث رفع و موضوع «تَعاقُبِ ایادى» در غصب، حاشیه‌اى بر مکاسب شیخ انصارى و حاشیه‌اى بر کتاب‌الصلوة آیت‌اللّه عبدالکریم حائرى یزدى نوشته است. ظاهرآ هیچ یک از این نوشته‌ها تاکنون به چاپ نرسیده است (رجوع کنید به شریف رازى، ج 2، ص 125؛ آفاق‌نور، همان مقدمه، ص 20ـ21).مهم‌ترین اثر حائرى در اصول فقه، کتابِ مبانی‌الاحکام فى اصول شرایع الاسلام، یک دوره کامل اصول فقه به ترتیب مباحث کفایةالاصول است و در واقع چکیده بحثهاى دوره اول درس خارج اصول فقه او در طول دوازده سال تدریس است. جلد اول این کتاب، با تعلیقاتى در پایین صفحات و مقدمه سید مصطفى محقق‌داماد، در 1382ش/ 1424 از سوى محمدحسین امراللهى در قم چاپ شد. دیگر آثار اصولى او عبارت‌اند از: حاشیه بر کفایةالاصول و حاشیه بر بخش «اجتهاد و تقلید» کتاب العروةالوثقى (آفاق نور، همان مقدمه، ص 21).حائرى درباره برخى مباحث قرآنى و تفسیرى آثارى دارد. «پرتوى از انوار آسمانى» عنوان مجموعه‌اى از مقالات اوست که در نخستین شماره‌هاى مجله مکتب تشیع در موضوع اعجاز قرآن چاپ شد و صورت کامل‌تر آن را برادرش، مهدى حائرى یزدى*، با نام علوم قرآن به چاپ رساند (مرتضى حائرى یزدى، 1377ش، همان مقدمه، ص 14؛ آفاق‌نور، ص 168). مقالاتى از او باعنوان «مباحثى در تفسیر سوره حمد» نیز، در دوازده شماره نشریه‌ى کتابخانه‌ى عمومى مسجد اعظم قم، از 1344 تا 1345ش منتشر شد (رجوع کنید به قاسم‌زاده، ص 114، 119). مقالات «استدلال در قرآن»، «تفسیر سوره کوثر»، «تفسیر سوره مَسَد» و تفسیر چند آیه از قرآن کریم، از جمله آیه مودت و آیه بلاغ، از دیگر آثار قرآنى اوست که برخى از آنها چاپ شده است (براى نمونه رجوع کنید به بینات، سال 1، ش 3، پاییز 1373، ص 13ـ 25، سال 2، ش 1، بهار 1374، ص 19ـ31، سال 3، ش 1، بهار 1375، ص 17ـ24). مجموعه تألیفات قرآنى و تفسیرى حائرى همراه با چکیده عربى و انگلیسى آنها در آفاق نور (ویژه‌نامه آثار قرآنى آیت‌اللّه شیخ‌مرتضى حائرى(ره)) در 1381ش در قم چاپ شد. وى درباره برهانهاى عقلى و قرآنىِ اصول اعتقادات نیز تألیفى دارد که در آفاق نور (ص217ـ372) به چاپ رسیده است.برخى دیگر از آثار حائرى عبارت‌اند از: مجموعه یادداشتها درباره‌خاطرات شخصى او در مورد خود و پدرش و نیز ماجراهایى معنوى و عرفانى که با نام سِرّ دلبران در 1377ش، با مقدمه رضا استادى، در قم چاپ شد؛ و مجموعه چند سخنرانی‌اش در ایام فاطمیه به تحریر خود او که در نسخه‌هاى محدودى تکثیر شده است (مرتضى حائرى یزدى، 1377ش، همان مقدمه، ص 15). اشعارى هم از او برجای‌مانده است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص24ـ 25، 65، 167ـ168؛ درسهایى از مکتب اسلام، ص 16ـ17).منابع : آفاق نور، سال 1، ش 1 (زمستان 1381)؛ ایران. مجلس بررسى نهائى قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسى نهائى قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، تهران 1364ـ1368ش؛ مرتضى حائری‌یزدى، سرّ دلبران: عرفان و توحید ناب در ضمن داستان‌ها، به‌کوشش رضا استادى، قم 1377ش؛ همو، صلاةالجمعة، قم 1409؛ مهدى حائری‌یزدى، خاطرات دکتر مهدى حائری‌یزدى، به‌کوشش حبیب لاجوردى، تهران 1381ش؛ صادق حسینى یزدى، شرح زندگانى حضرت آیت‌اللّه مؤسس و فرزند برومندشان آیت‌اللّه حاج‌شیخ‌مرتضى حائرى (ره)، قم 1381ش؛ درسهایى از مکتب اسلام، سال 26، ش 2 (اردیبهشت 1365)؛ محمد شریف‌رازى، گنجینه دانشمندان، تهران 1352ـ1354ش؛ مرتضى قاسم‌زاده، «گذرى بر نشریه‌ى کتابخانه‌ى عمومى مسجد اعظم»، پیام حوزه، سال 8، ش 3 (پاییز 1380)؛ حسین مدرسى طباطبائى، مقدمه‌اى بر فقه شیعه: کلیات و کتابشناسى، ترجمه محمدآصف فکرت، مشهد 1368ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

غلامرضا جلالی و فریده سعیدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده