حائری ابوعلی محمدبن اسماعیل

معرف

عالم رجالى و فقیه امامى سده دوازدهم و سیزدهم
متن
حائرى، ابوعلى محمدبن اسماعیل، عالم رجالى و فقیه امامى سده دوازدهم و سیزدهم. منبع اصلى شرح‌حال او، نوشته مختصر خودش در کتاب منتهی‌المقال (ج 7، ص 213ـ214، ذیل «ابوعلى») است. وى در 1159 در کربلا زاده شد. پدرش مازندرانى بود (رجوع کنید به خوانسارى، ج 4، ص 404؛ نورى، ج 2، ص 137)، ولى ابوعلى، به نقل از پدرش، نسب خود را به ابن‌سینا رسانده است (حائرى، همانجا)، اما چون ابن‌سینا فرزندى نداشته است، در صحت این انتساب تردید وجود دارد (حبیب‌آبادى، ج 2، ص 593؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1337ش، ستون 394).حائرى از محضر آقامحمدباقر بهبهانى* مشهور به وحید بهبهانى و سیدعلى طباطبائى* بهره‌برد (حائرى؛ خوانسارى، همانجاها؛ امین، ج 9، ص 124) و محضر درس سیدمحسن اعرجى کاظمى و علامه سیدمحمدمهدى بحرالعلوم* را نیز درک کرد (خوانسارى، همانجا؛ قمى، ج 1، ص 119). از شاگردان او عبدالعلى رشتى (نورى، همانجا) و مولا درویش على بغدادى حائرى* (آقابزرگ طهرانى، 1337ش، ستون 395) بودند. به نوشته خوانسارى (ج 4، ص 405) و خراسانى (ص 314)، او در 1215 در کربلا درگذشت، اما فرزند حائرى در حاشیه منتهی‌المقال نوشته است که پدرش در 1216 در نجف وفات یافت و در صحن حرم امیرمؤمنان على علیه‌السلام به خاک سپرده شد (حائرى، ج 1، مقدمه، ص 39؛ نیز رجوع کنید به کنتورى، ص 561).از حائرى آثارى برجای‌مانده که مهم‌ترین و مشهورترین آنها منتهی‌المقال فى احوال‌الرجال، درباره رجال و راویان شیعه، است و بدین سبب، او را صاحب منتهی‌المقال نیز خوانده‌اند. او در این کتاب بیشتر به منهج‌المقال میرزامحمد استرآبادى و تعلیقه وحید بهبهانى نظر داشته (حائرى، ج 1، ص 4ـ5) و مطالب محمدامین کاظمى در مشترکات را نیز آورده است (همان، ج 1، ص 6). وى در مواردى نیز به اظهارنظر پرداخته و در کتابش برخى از رجال و راویان را آورده که در منهج‌المقال و تعلیقه وحید بهبهانى ذکر نشده است (همان، مقدمه، ص 47). حائرى در این کتاب از افراد مجهول ذکرى به میان نیاورده، چرا که فایده‌اى در آن ندیده (ج 1، ص 5ـ6) و همین امر باعث شده است برخى از اثر او انتقاد کنند (براى نمونه رجوع کنید به نورى، ج 2، ص 138؛ آقابزرگ طهرانى، 1337ش، ستون 394ـ395)؛ البته کسانى همچون مولا درویش‌على حائرى و محمدعلى آل‌کشکول، که بر منتهی‌المقال استدراک نوشته‌اند، این نقیصه را بر طرف کرده‌اند (آقابزرگ طهرانى، 1337ش، همانجا).منتهی‌المقال در 1267 در تهران چاپ سنگى شد (مشار، ج 5، ستون 320). این کتاب به تحقیق مؤسسه آل‌البیت لاحیاءالتراث، به مناسبت دویستمین سالگرد وفات ابوعلى حائرى، در 1374ش/ 1416 در هفت مجلد در قم به چاپ حروفى رسید. بر منتهی‌المقال چندین تعلیقه و حاشیه نوشته شده که مهم‌ترین آنها تکملة رجال أبى على از مولا درویش‌على حائرى است (براى فهرستى از آنها رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 6، ص 222ـ223).اثر دیگر حائرى، العذاب الواصب علی‌الجاحد الناصب است که ردیه‌اى است بر کتاب نواقض‌الروافض میر مخدوم شریفى* (همان، ج 15، ص 240). نورى (همانجا) این کتاب را ستوده است.کتاب دیگر او عقداللالى البَهیة فى الرّدّعلى الطائفة الغَبیة است که آن را بیست سال پیش از تألیف منتهی‌المقال نگاشته است (حائرى، ج 7، ص 213) و در آن به نقد دیدگاههاى اخباریان، که در آن روزگار کشمکشهاى سختى با اصولیان داشتند، پرداخته است (خوانسارى، همانجا).چند اثر فقهى نیز از حائرى به جامانده است، از جمله زهرالریاض به فارسى، که رساله‌اى است در طهارت، صلوة و صوم که منتخبى است از ریاض‌المسائل استادش سیدعلى طباطبائى (حائرى، ج 7، ص 214). این کتاب نسخه‌هاى خطى متعددى دارد (رجوع کنید به دانش‌پژوه، ص 90؛ دانش‌پژوه و منزوى، بخش 5، ص 89؛ شیروانى، ج 3، ص 963ـ964، ج 5، ص 1563). زهرالریاض را مولوى مهدى حسین به زبان اردو ترجمه کرده است (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 12، ص 71). حائرى دو رساله در مناسک حج، تألیف استادش وحید بهبهانى و فرزند او، آقامحمدعلى بهبهانى، را از عربى به فارسى ترجمه کرده است. همچنین رساله‌اى را در احکام حج، که خلاصه‌اى از ابواب کتاب حج ریاض‌المسائل است، تدوین کرده است (حائرى، ج 7، ص 213ـ214). آقابزرگ طهرانى (1403، ج 24، ص 101) نام این رساله را النخبةالوجیزة ذکر کرده است. یوسف الیان سرکیس (ج 2، ستون 1628) توضیح‌المقال حاج ملاعلى کنى* را به اشتباه به ابوعلى حائرى نسبت داده است.منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، مصفى المقال فى مصنفى علم‌الرجال، چاپ احمد منزوى، تهران 1337ش؛ امین؛ محمدبن اسماعیل حائرى، منتهی‌المقال فى احوال‌الرجال، قم 1416؛ محمدعلى حبیب‌آبادى، مکارم‌الآثار در احوال رجال دوره قاجار، ج 2، اصفهان 1362ش؛ محمدهاشم خراسانى، منتخب التواریخ، تهران: انتشارات علمیه اسلامى، ]بی‌تا.[؛ خوانسارى؛ محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه دانشکده ادبیات : مجموعه امام جمعه کرمان، تهران 1344ش؛ محمدتقى دانش‌پژوه و علینقى منزوى، فهرست کتابخانه سپهسالار، بخش 5، تهران 1356ش؛ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛ محمد شیروانى، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه وزیرى یزد، ]تهران[ 1350ـ1358ش؛ عباس قمى، کتاب الکنى و الالقاب، صیدا 1357ـ1358، چاپ افست قم ]بی‌تا.[؛ اعجاز حسین‌بن محمدقلى کنتورى، کشف الحجب و الأستارعن اسماء الکتب و الأسفار، قم 1409؛ خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپى فارسى و عربى، تهران 1340ـ1344ش؛ حسین‌بن محمدتقى نورى، خاتمة مستدرک الوسائل، قم 1415ـ1420.
نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد12
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده