حامی آمدی احمد
معرف
شاعر دیوانى عثمانى قرن دوازدهم
متن
حامى آمِدى، احمد، شاعر دیوانى عثمانى قرن دوازدهم. وى به مناسبت زادگاهش، آمِد (دیاربکر کنونى)، به آمدى (گیب، ج 4، ص 71) و نیز دیاربکرى (بروسه‌لى، ج 2، ص 139) ملقب شده است. در 1090 به دنیا آمد و پس از تحصیلات مقدماتى، در خدمت درویشْآگاهِ سمرقندىِ آمدى تلمذ کرد و از ابراهیم هاشم آمدىِ شاعر، خوشنویسى فراگرفت (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، ذیل «حامى»). در حدود سى سالگى به استانبول عزیمت کرد و در آنجا، تحت حمایت و تربیت عبداللّه‌پاشا محسن‌زاده کدخداى صدارت (دستیار صدراعظم) درآمد و از کاتبان (منشیان) دیوان وزارت شد (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجا؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، ذیل «حامى، احمد»)، سپس به دستگاه حاجى عبداللّه‌پاشا کوپریلی‌زاده، که به مقام بیگلربیگى* دیاربکر منصوب شده بود، پیوست و کاتب دیوان او شد و در 1130 به همراه وى به زادگاه خود برگشت (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). در این زمان، به مناسبت اتمام دوخت و تزیین چادرى که اصناف آمِد براى بیگلربیگى آماده کرده بودند، قصیده‌اى سرود که از صله‌هاى قابل توجه پاشا برخوردار شد و به دستور وى، ابیاتى از آن خوشنویسى و بر دیواره‌هاى چادر نصب گردید (د. ترک، ذیل «حامى»). حامى در مأموریتهاى عبداللّه‌پاشا در وان و به‌ویژه ارزروم، که سه سال طول کشید، عهده‌دار همان وظیفه بود و در همین مدت با شعرا و ادباى معروف ارزروم نشست و برخاست داشت (>دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، همانجا). وى در لشکرکشى عثمانى به ایران در 1137 نیز شرکت داشت (د. ا. د. ترک، همانجا).حامى به سبب خدماتش در جریان لشکرکشى به تبریز، به دریافت رتبه خواجگان (عالی‌ترین رتبه منشیان) نایل گردید (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجا). قصیده 375 بیتى او درباره فتوحات آذربایجان و به‌ویژه تصرف تبریز و پرداختن به نقش عبداللّه‌پاشا در آن، چندان موردپسند پاشا قرار گرفت که به او صله‌هاى هنگفت داد (د. ترک، همانجا). پس از استعفاى عبداللّه‌پاشا کوپریلی‌زاده از سرعسکرىِ تبریز در 1138، حامى هم از خدمات دولتى بازنشسته شد و اوقات خود را صرف شعر و ادب کرد. کاشانه او در دیاربکر در زمستانها، و کوشکش در کنار دجله در تابستانها، محفل شعرا و ادبا بود (د. ترک؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجاها). وى در 1143، مقارن با قیام پاتروناخلیل*، به استانبول سفر کرد و با مشکلاتى مواجه شد. گزارش این سفر را در قصیده‌اى 268 بیتى داده است (د. ترک، همانجا). در 1156 نیز، در بازگشت از ارزروم، گرفتار راهزنان شد و با حالى پریشان به دیاربکر بازگشت؛ در قصیده‌اى 121 بیتى، معروف به قصیده لامیه (د. ا. د. ترک، همانجا)، که آن را براى احمدپاشا، والى ارزروم نوشته، از آن حادثه تلخ سخن رانده است (د. ترک؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک< ، همانجاها). با این همه، کمکهاى والى دیاربکر، رفاه او را دوباره تأمین کرد (>دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، همانجا). وى در 1160 در زادگاه خود درگذشت (بروسه‌لى، همانجا).بعضى او را از شاعران قدرتمند دوران خود به شمار آورده‌اند (رجوع کنید به اوزقریملى، ذیل «حامى (احمد)»؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکى<، همانجا)، اما بعضى او را از شاعران درجه دوم قرن دوازدهم دانسته‌اند (رجوع کنید به د. ا. د. ترک؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجاها). به نظر گیب (همانجا)، شعر حامى ویژگیهاى شاعرانِ فارسی‌مآب عثمانى (شاعران ترک زبانى که تحت تأثیر شعر فارسى بودند) را دارد. حامى بی‌آنکه تمایل زیادى به کاربرد استعاره و تشبیه داشته باشد، در شرح حوادث روزمره زندگى مهارت داشته است (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه)؛ لیکن این سروده‌هایش از مبالغه‌هاى ناسنجیده خالى نیست. تأثیر نفْعى عمر افندى (متوفى 1045) و نابى یوسف (متوفى 1124) در قصایدش و تأثیر نابى و احمد ندیم (متوفى 1143) در غزلیاتش محسوس است (اوزقریملى، ذیل «ندیم (احمد)»). بعضى ابیات و مصراعهاى حِکْمى و حماسى او به صورت مَثَل درآمده است (د. ا. د. ترک، همانجا).دیوان اشعار وى در 1272 در استانبول منتشر شده است (د. اسلام، همانجا؛ براى اطلاع از نسخه‌هاى خطى موجود رجوع کنید به >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجا).منابع : محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ1342؛EI2, s.v. "Hami-i Amidi" (by Abdulkadir Karahan); E. J. W. Gibb, A history of Ottoman poetry, ed. Edward G. Browne, vol.4, London 1967; Atilla Ozkirimli, Turk edebiyati tarihi, Ankara 2004; TA, s.v. "Hami"; Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah Yayinlari, 1976-1998, s.v. "Hami, Ahmed"; Turk dunyasi edebiyatcilari ansiklopedisi, Ankara: Ataturk Kultur Merkesi, 2002-, s.v. "Hami" (by S. Erdem); TDVIA, s.vv. "Diyarbakir" (by Nejat Goyunc), "Hami-i Amidi (by Abdulkadir Karahan).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده