حامدی
معرف
نسبت سه داعى مطلق در میان اسماعیلیان طیبى یمن
متن
حامدى، نسبت سه داعى مطلق در میان اسماعیلیان طیبى یمن. این نسبت به شاخه‌اى از قبیله هَمْدان* در منطقه حَراز* اشاره دارد.1) ابراهیم‌بن حسین‌بن ابی‌سُعودبن ابی‌یعقوب، از داعیان یمنى که برخلاف‌نظر خلیفه فاطمى، الحافظ لِدین‌اللّه*، پس از درگذشت آمر باحکام‌اللّه در 524، از امامت فرزند مستور وى، طَیب، حمایت می‌کردند (رجوع کنید به طَیبیه*). ابراهیم در 533 به‌جاى استادش، سلطان خطّاب‌بن حسن* حجورى مأذون شد (مأذون یعنى داعى دوم که از لحاظ مرتبه، پس از داعى مطلق قرار دارد). ابراهیم پس از مرگ ذؤَیب‌بن موسى وادِعى در 546، دومین داعى مطلق شد. در آن زمان وضع «دعوت» طیبى ناپایدار بود، زیرا بیشتر حاکمان محلى اسماعیلى (از جمله حاتم‌بن احمدبن ابراهیم همدانى یامى در صنعا)، رسمآ هوادار «دعوت» حافظى بودند. با این حال، حاتم‌بن احمد به ابراهیم حامدى اجازه داد در صنعا اقامت کند و مزاحم فعالیتهاى تعلیمى وى نشد. از حامدى چندین اثر درباره تعالیم باطنى اسماعیلى به جا مانده است و به نظر می‌رسد او عمدتآ متأثر از افکار استادش، خطّاب‌بن حسن، بوده است. وى همانند خطّاب از رسائلِ اخوان‌الصفاء* و راحةالعقل حمیدالدین کرمانى* فراوان نقل‌قول و به آنها استناد کرده است. ابراهیم حامدى در اثر اصلى خود، کتاب کنز الولد، نظریه تنزل عقل سوم، یا «مُنبعَث» دوم، را به مرتبه دهم در عالَم روحانى ــ که موجب پیدایى جهان مادّى می‌شودــ بسط و تفصیل داد. نظریه انبعاث، که خطّاب در رسالة النفس مطرح کرده بود، در کتاب الابتداء و الانتهاء ابراهیم حامدى نیز، به اجمال، آمده است. تفصیلات ابراهیم حامدى مبنایى براى تفکرات باطنى بعدى طیبیان شد. وى در 16 شوال 557 در صنعا وفات یافت.2) حاتم‌بن ابراهیم، که در 554، پدرش او را مأذون کرد. وى اندکى پس از آنکه سومین داعى مطلق شد، توانست قلعه کوکبان را، با حمایت قبیله‌هاى همدان و حِمْیر*، فتح و در آنجا اقامت کند. با گسترش نفوذ وى در مناطق ذَمار و نَقیلِ بنی‌شَرحه در نزدیکى صنعا، حاکمِ یامىِ صنعا، علی‌بن حاتم‌بن احمد، به مقابله با وى پرداخت و او را شکست داد. حاتم در 561 مجبور به ترک کوکبان شد؛ نخست به لؤلؤه و رَیعان در قلمرو بنوهِبرَه، از آنجا به بیت رَدْم که تحت حاکمیت بنوشهاب بود، و سپس به شُعاف در حَراز رفت. سرانجام در 569 قلعه ظهره را تصرف کرد. در حالى که بیشتر اسماعیلیان در حراز هنوز حافظى بودند، او حمایت سَبأبن یوسف، رئیس قبایل یعبورىِ هَمدان، را به دست آورد، سپس به سوى حُطَیب، قله‌اى در رشته کوه شِبام، رفت و با کمک یعبوریان، حراز (قله مرتفع‌تر شبام) را نیز تسخیر کرد. سبأبن یوسف منطقه تحت سلطه داعى را با پیروزى بر قبایل دیگر وسعت بخشید، اما سرانجام به دست بنوحَکَم کشته شد. حاتم غارى را در حطیب مقر خود قرار داد. او در آنجا تدریس و تألیف می‌کرد و داعیان دیگر مناطق یمن و سند و هند را به حضور می‌پذیرفت. وى نخست محمدبن طاهر حارثى خزرجى را مأذون خویش قرار داد و پس از وفات او در 584، علی‌بن محمدبن ولید را برگزید. حکومت ایوبى در یمن فعالیت تعلیمى طیبى را چندان محدود نکرد. حاتم در 16 محرّم 596 درگذشت و در پای‌کوه حطیب به خاک سپرده شد. آرامگاه وى هنوز زیارتگاه طیبیان است. از آثار متعدد وى، اثر موجزى به‌نام رسالة زهر بذر الحقائق منتشر شده که مشتمل است بر پاسخِ وى به هجده سؤال در مسائل باطنى، که برخى از آنها درباره مضامین کتاب الابتداء و الانتهاء ابراهیم حامدى است. تحفة القلوب و فَرجَة المکروب وى درباره تاریخ دعوت در یمن از زمان حکومت مستنصر فاطمى (حک : 427ـ487) است.3) علی‌بن حاتم‌بن ابراهیم، چهارمین داعى مطلق. وى نزد علی‌بن محمدبن ولید، مأذونِ فاضلِ پدرش، در صنعا تعلیم دید. انتظار می‌رفت علی‌بن محمدبن ولید جانشین حاتم شود اما حاتم، به توصیه وى، فرزند خود على را به جانشینى برگزید و به این ترتیب، على چهارمین داعى مطلق شد. وى نخست در حراز اقامت کرد، ولى درگیریها و دشمنیهاى طوایف یعبورى او را به صنعا کشاند. در آنجا علی‌بن محمدبن ولید او را یارى می‌کرد و با ایوبیان و گماشتگان همدانى آنان در ذی‌مَرمَر مناسبات خوبى داشت. وى علی‌بن محمدبن ولید را به جانشینى خود برگزید و در 605 در صنعا وفات یافت.تنها اثر شناخته شده وى، روضةالحِکَم، در پاسخ به هفده سؤال درباره تعالیم باطنى است که بخشى از آنها به کتاب البشارَة (منسوب به ابویعقوب سجستانى) مربوط می‌شود و اطلاع ما از کتاب‌البشارة به واسطه این کتاب است. علی‌بن حاتم این اثر را در زمان حیات پدرش نوشت.منابع : ابن‌قاسم، غایةالامانى فى اخبار القطر الیمانى، چاپ سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره 1388/1968؛ ادریس‌بن حسن، نزهةالافکار، نسخه خطى؛ قطب‌الدین سلیمانجى برهانپورى، منتزع‌الاخبار فى اخبار الدّعاةالاخیار، چاپ سامر فاروق طرابلسى، بیروت 1999؛ ابراهیم‌بن حسین حامدى، کتاب الابتداء و الانتهاء، درTrois traites ismaeliens Yemenites, ed, H. Feki, doctoral thesis, Universite de Paris (Sorbonne) 1970;همو، کتاب کنزالولد، چاپ مصطفى غالب، ویسبادن 1391/1971؛ حاتم‌بن ابراهیم حامدى، رسالة زهر بذرالحقائق، در منتخبات اسماعیلیة، چاپ عادل عوّا، دمشق: مطبعةالجامعة السوریة، 1378/1958؛ حاتم‌بن ابراهیم همدانى، تحفةالقلوب و فرجةالمکروب، چاپ عباس همدانى (زیر چاپ)؛ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانى و حسن سلیمان محمود جهنى، الصّلیحیون و الحرکة الفاطمیة فى الیمن، قاهره [? 1955[؛Abbas Hamdani, "The Dai Hatim ibn Ibrahim al-Hamidi (d. 596 H./ 1199 A. D.) and his book Tuhfat al-qulub", Oriens, vol. 23-24 (1974), 258-300; Ismail K. Poonawala, Biobibliography of Ismaili literature, Malibu, Calif. 1977; S. M. Stern, "The succession to the Fatimid Imam al- amir, the claims of the later Fatimids to the Imamate, and the rise of Tayyibi Ismailism" Oriens, vol.4, no.2 (Dec, 1951), 193-255.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ویلفرد مادلونگ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده