حالت افندی محمدسعید
معرف
سیاستمدار عثمانى که نفوذ او بر سلطان محمود دوم، از 1226 تا 1237 نقش تعیین‌کننده‌اى در حیات سیاسى حکومت عثمانى داشت
متن
حالت‌افندى، محمدسعید، سیاستمدار عثمانى که نفوذ او بر سلطان محمود دوم، از 1226 تا 1237 نقش تعیین‌کننده‌اى در حیات سیاسى حکومت عثمانى داشت. پدرش، حسین افندى، قاضى و اصلا اهل کریمه بود (سامى، ذیل مادّه؛ ثریا، ج 2، ص 102). حالت در 1173 متولد شد. با آنکه در مدارس دینى تحصیل کرد و قاضى شد، سرانجام به کار دیوانى روى آورد. در همین احوال، در سلک مریدان غالب دَدَه، از مشایخ طریقت صوفى مولویه، درآمد (جودت‌پاشا، ج 10، ص 115؛ شاو، ج 2، ص 8؛ د.ا.د. ترک، ذیل مادّه). حالت افندى در شغل منشیگرىِ رجال عثمانى با یونانیان فنارىِ گرداننده دارالترجمه باب عالى ]که ساکن محله فَنار استانبول و از اشراف‌زادگان تحصیل کرده در ممالک دیگر و اغلب مورد مشاوره در امور خارجه بودند[ آشنایى پیدا کرد. وى چندى از منشیان قالیماچى بیگ، سرْمترجم دیوان همایون، شد. در این دوره، با رشوه گرفتن براى استخدام یونانیان در دارالترجمه‌ها یا ولایت نواحى مولداوى و والاکیا (افلاق)، ثروتى گرد آورد (جودت‌پاشا، ج 11، ص 95ـ96). حالت افندى سرانجام به مرتبه دیوانى بالاتر (خواجگان دیوان همایون*) ارتقا یافت و در 30 ربیع‌الاول 1218 سفیر عثمانى در فرانسه شد (همان، ج 7، ص175؛ سامى، همانجا؛ کارال، ج 5، ص 83، 102؛ د.ا.ترک، ذیل مادّه). سه سال اقامت در پاریس سبب تشدید مخالفت وى با نوآوریهاى غربی‌مآبانه شد (شاو، همانجا). پس از بازگشت به استانبول در 1221، باز هم در امور دیوانى ارتقاى مقام یافت و در 1222 عنوان رئیس‌الکتّاب* گرفت، که منصبى در حد وزیر امور خارجه بود (رفعت، ذیل مادّه). وى در 1223 به علت تمایل به انگلیسیها، از جانب سفیر فرانسه متهم به برقرار کردن مناسبات پنهانى با انگلستان شد، که بر اثر آن از سمت خود برکنار و به کوتاهیه تبعید گشت (شاو، همانجا).سلطان‌محمود دوم، پس از رسیدن به سلطنت، در 1224 حالت افندى را به استانبول فراخواند و او را مأمور برقرارى مجدد سلطه عثمانى بر بغداد، که والى آن نافرمانى در پیش گرفته بود، کرد. حالت افندى این مأموریت را با موفقیت انجام داد (جودت‌پاشا، ج 9، ص310ـ316، ج 10، ص 115) و همین امر عاملى در افزایش نفوذ و اعتبارش نزد سلطان شد، تا آنجا که در 1225 کدخداى رکاب همایون و مسئول «مخابره خفیه» مکاتبات محرمانه سلطان شد (ثریا، همانجا) و در 1230 نشانجى (رئیس اداره طغرا در دیوان همایون) لقب گرفت (جودت‌پاشا، ج10، ص 186). حالت‌افندى در این سمت محمود را وادار ساخت که در آسیاى صغیر (آناطولى) و بالکان قدرت اعیان را درهم کوبد. وى همچنین مانع از هرگونه تلاش در راه اصلاحات در سپاه ینی‌چرى شد (شانی‌زاده، ج 3، ص50ـ54). در واقع، وى ثروت گردآورده از ارتباط با یونانیان را صرف تطمیع فرماندهان ینی‌چرى کرد و از این طریق ایشان را به‌خویش وفادار ساخت و با تکیه بر قواى ینی‌چرى، مخالفان را مرعوب کرد (جودت‌پاشا، ج 10، ص 113ـ114، ج 12، ص 56). دوستى نزدیک وى با یونانیان فنارى موجب بدگمانیهایى گردید که رقیبان سیاسی‌اش به بار آوردند. سیاستِ از میان بردن تپه‌دَلَنْلى علی‌پاشا، والى مقتدرِ یانیه، فرصت مناسبى براى شورش یونانیان براى استقلال خود فراهم ساخت (رفعت؛ سامى، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به تپه دَلَنْلى علی‌پاشا*). ناکامى ینی‌چریها در فرونشاندن این شورش و روابط حالت افندى با یونانیان بهانه مناسبى به دست مخالفان داد تا او را عامل اصلى فاجعه یونان معرفى کنند (د.ا.ترک، همانجا؛ رجوع کنید به شاو، ج 2، ص 18). حالت‌افندى در ربیع‌الاول 1238، به فرمان محمود دوم به بورسه* و از آنجا به قونیه تبعید شد و کمى بعد به قتل رسید (ثریا، همانجا) و در قونیه دفن شد (جودت‌پاشا، ج 12، ص 57).اگرچه حالت‌افندى مردى زیرک بود (همان، ج 2، ص 55) و در میان معاصران به جاه‌طلبى در صحنه سیاست، حیله‌گرى و بی‌رحمى آوازه یافته بود، حامى فعالیتهاى ادبى نیز به‌شمار می‌رفت. مقرّش کانون بحثهاى ادبى و علمى بود و کتابخانه شخصى معروفش بعدها به بنیاد کتابخانه نسخ خطى سلیمانیه در استانبول تبدیل شد. اثرى از وى به نام دیوان حالت باقی‌مانده است (بغدادى، ج 1، ص 496).منابع : اسماعیل بغدادى، ایضاح المکنون، ج 1، در حاجی‌خلیفه، ج 3؛ محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ احمد جودت‌پاشا، تاریخ جودت، استانبول 1309؛ احمد رفعت، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول 1299ـ1300؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ محمد عطاءاللّه شانی‌زاده، تاریخ، استانبول 1284/1867؛IA, s.v. "Halet Efendi" (by M. Sihabeddin Tekindag); Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi, vol.5, Ankara 1999; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 1985; TDVIA, s.v. "Halet Efendi" (by Abdulkadir Ozcan).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سلجوق آقشین

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده