حاکم جامع
معرف
مسجدجامعى از دوره فاطمیان در قاهره
متن
حاکم، جامع، مسجدجامعى از دوره فاطمیان در قاهره. این مسجد، بدان سبب که بناى آن در دوره حاکم بامراللّه به پایان رسیده، به مسجد حاکم شهرت یافته است. آن را جامع‌الخُطبه، جامع‌الانَوار و به سبب نزدیکى به دروازه باب‌الفتوح (در قاهره)، مسجدجامع باب‌الفتوح نیز خوانده‌اند (مقریزى، ج 2، ص277). بناى این مسجد در 380 به دستور العزیزباللّه آغاز گردید و او در 381 در مسجد نیمه‌کاره نماز جمعه برپا کرد. پس از وى، پسرش، حاکم بامراللّه، در 393 بناى آن را تکمیل کرد و بعدها منبر کتیبه‌دارى با تاریخ 403 به آن افزود و براى تأمین مخارج مسجد، موقوفاتى تعیین کرد (همانجا؛ مبارک، ج 4، ص167).مسجد حاکم تا حکومت المستنصرباللّه فاطمى (حک : 427ـ 487)، که حصار شهر قاهره گسترش یافت، در خارجِ شهر قرار داشت (مقریزى، همانجا؛ حسن ابراهیم حسن، ص 539). در زلزله 702 بخشى از بناى مسجد فروریخت. در دوره سلطان بیبرس‌دوم* دروس‌فقه مذاهب‌چهارگانه در این مسجد دایر گردید. ملک ناصر حسن‌بن محمدبن قلاوون در 760 جامع را بازسازى و زمین دیگرى وقف آن نمود (مقریزى، ج 2، ص 278ـ 279؛ مبارک، همانجا). در 1212 فرانسویان از این مسجد به جاى پادگان استفاده کردند و در 1222 شیخ عمر مکرم، نقیب‌الاشراف قاهره، بخشى از مسجد را تعمیر کرد و سال بعد در جانبِ راستِ محراب اصلى، محراب دیگرى ساخت. در پایان قرن سیزدهم/ نوزدهم، اولین موزه اسلامى مصر در این مسجد بنیان نهاده شد (برنس ـ ابوسیف، ص65). در دهه‌هاى اخیر نیز بعضى قسمتهاى مسجد تعمیر شده است (حُسنی‌محمد نویصر، ص 190ـ191).مسجد حاکم مستطیل شکل (با ابعاد تقریبى 120 متر × 113 متر) و داراى صحنى مستطیل (به ابعاد 78 متر × 66 متر) است که شبستان و سه رواق در چهار طرف آن قراردارد (رجوع کنید به حسنى محمد نویصر، ص 184، 187؛ یاور، ص 185). بیشتر بنا آجرى است، به جز نماى ورودى و مناره‌ها که از سنگ است (برنس ـ ابوسیف، ص 63). این مسجد هفت ورودى دارد. مدخل اصلى در وسط ضلع شمالى است و در هر طرف آن دو ورودى و در هر یک از اضلاع شرقى، غربى و جنوبى نیز یک در تعبیه شده است (رجوع کنید به خلوصى، ص 195). مدخل اصلى شش متر از دیوار مسجد جلوتر نشسته (حسنى محمد نویصر، ص 185) و با طاقچه‌هاى تزیینى آراسته شده است (ماینکه ـ برگ، ص 224). در بخش فوقانى آن کتیبه‌اى هست که نام بانى و تاریخ ساخت بنا بر آن حک شده است. در اوایل سده دهم، بقعه‌اى معروف به بقعه قُرقماس در نزدیکى این مدخل بوده، که از بین رفته است (حسنى محمد نویصر، همانجا).در ضلعِ جنوبى صحن، شبستان (به ابعاد 78 متر × 34 متر)، شامل پنج «فرش‌اندازِ» موازى با دیوار قبله، قرار دارد. فرش‌اندازها با پنج ردیف ستون از هم جدا شده‌اند و راهرو عریضى از مقابل محراب آنها را قطع می‌کند (همان، ص 187؛ سعاد ماهر محمد، ج 1، ص 238). ستونها آجری‌اند و طاقگانها، قوسهاى نوک تیز دارند (یاور، ص 187). محراب مسجد، با طاقى نیم دایره و آرایه‌هاى گچى، در انتهاى راهرو عریض میانى واقع است (حسنى محمد نویصر، همانجا).هر یک از رواقهاى شرقى و غربى داراى سه فرش‌انداز عمود بر دیوار قبله است و رواق شمالى، که مقابل شبستان قرار دارد، داراى دو فرش‌انداز موازى با دیوار قبله است. صحن، در مغرب و مشرق نُه و در شمال و جنوب یازده طاق‌نما دارد (همانجا؛ خلوصى، ص 194ـ195؛ یاور، ص 185ـ186).از ویژگیهاى مسجدحاکم، سه‌گنبد آجرى است؛ یکی‌در بالاى محراب و دو گنبد در گوشه‌هاى فرش‌انداز قبله. قاعده این گنبدها ابتدا مربع بوده و سپس هشت ضلعى شده است. گوشواره‌هاى گنبدِ بالاى محراب مقرنس‌کارى دارند (یاور، ص 188).در دو گوشه نماى ورودى مسجد، دو منار عظیم با بدنه‌اى سنگى دیده می‌شود که مکعب مستطیلى آجرى هر دو را تا نیمه پوشانده است (حسنى محمد نویصر، ص 185). مناره شمالى، با 70ر23 متر ارتفاع، مانند دیگر مناره‌هاى مصرى از چند بخش تشکیل شده است. پایین‌ترین قسمت آن استوانه‌اى است که روى بدنه مکعب مستطیل قرار گرفته، سپس بخش هشت ضلعى با طاق‌نما و پنجره‌ها و سه ردیف مقرنس‌کارى قرار دارد و در بالاترین قسمت، گنبد خیارى شکلى نصب شده است. نقش ستاره پنج گوش بر روى این مناره را حاکى از علاقه حاکم به نجوم دانسته‌اند (همان، ص 186؛ هیلن برند، ص 169). منار غربى نیز، با ارتفاع 60ر24 متر، مانند مکعب مستطیلى است که روى آن میله منار به شکل هشت وجهى سربرآورده است. این منار نیز از چند طبقه تشکیل شده است و گنبدى مانند منار شمالى دارد. قسمت مقرنس‌کارى آن ابعاد کوچک‌ترى دارد. تزیینات این منار با دو نوار کتیبه‌اى و دو نوار نقوش اسلیمى همراه با قابهاى نقوش هندسى، غنی‌تر است (حسنى محمد نویصر؛ هیلن برند، همانجاها).تزیینات مسجد، شامل کتیبه‌هایى از آیات قرآن به خط کوفى همراه با نقوش گیاهى به سبک بیزانسى و سامرا، بر طاقگانهاى مسجد کار شده است. حکاکیهاى روى شاه‌تیرهاى بین طاقگانها هم شبیه تزیینات رایج در سامراست (برنس ـ ابوسیف، ص 65؛ اتینگهاوزن و گرابار، ص 178ـ179).در ساخت مسجد حاکم، از برخى سنّتهاى ویژه معمارىِ مساجد غرب جهان اسلام استفاده شده است، از جمله برآمده و عریض ساختن فرش‌انداز روبه‌روىِ محراب که پیش از آن نیز در جامع دمشق اجرا گردیده بود (هیلن برند، ص 80) و الگوبردارى از طرح کلى جامع ابن‌طولون (عکاشه، ص 189). برخى سنّتهاى معمارى دوره فاطمیان نیز در ساخت این مسجد مورد توجه بوده است، از جمله ورودى با شکوه که پیش از آن در مسجد مهدیه* در تونس اعمال گردیده بود و ساخت گنبد بالاى محراب و گنبدهایى در زوایاى دیوار قبله که در مسجدالازهر سابقه داشت. مناره مسجد حاکم، با سازه مکعب مستطیلى که بخش پایین آن را پوشانده است، علاوه بر آنکه نوآورى بود، سبب تکوین ساخت مناره در دوره‌هاى بعد، از جمله دوره ممالیک*، گردید (ماینکه ـ برگ،همانجا؛ برنس ابوسیف، ص64؛هیلن‌برند، ص168ـ169).منابع : حسن ابراهیم حسن، تاریخ‌الدولة الفاطمیة فى المغرب، و مصر، و سوریة، و بلادالعرب، قاهره 1964؛ حسنى محمد نویصر، الآثار الاسلامیة، قاهره 1996؛ محمد ماجد عباس خلوصى، عمارة المساجد: تصمیم و تاریخ و طراز و عناصر، بیروت 1998؛ سعاد ماهر محمد، مساجد مصر و اولیاؤها الصالحون، ج 1، ]قاهره 1971[؛ ثروت عکاشه، القیم الجمالیة فى العمارة الاسلامیة، قاهره 1414/ 1994؛ على باشا مبارک، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر القاهرة، قاهره 1980ـ1983؛ احمدبن على مقریزى، کتاب المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار، المعروف بالخطط المقریزیة، بولاق 1270، چاپ افست قاهره ]بی‌تا.[؛ طلعت رشاد یاور، العمارة العربیة الاسلامیة فى مصر، بغداد 1989؛Doris Behrens-Abouseif, Islamic architecture in Cairo, Leiden 1989; Richard Ettinghausen and Oleg Grabar, The art and architecture of Islam: 650-1250, Harmondsworth, Eng. 1987; Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh 1994; Viktoria Meinecke - Berg, "Egypt", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عباس بحری مقدّم

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده