حاقه (الحاقه) سوره
معرف
شصت و نهمین سوره قرآن کریم در ترتیب مصحف
متن
حاقّه (الحاقّه)، سوره، شصت و نهمین سوره قرآن کریم در ترتیب مصحف. این سوره پس از سوره مُلک و پیش از سوره معارج نازل شده و در ترتیب نزول به آن رقمهاى 66 تا 77 داده شده است (رجوع کنید به مقدمتان فى علوم القرآن، ص 9ـ12؛ سیوطى، ج 1، ص 41؛ رامیار، ص 678). سوره حاقّه داراى 52 آیه است و در برخى کلمات آن اختلاف قرائت وجود دارد (رجوع کنید به دانى، ص 213ـ214؛ ابن‌جزرى، ج 2، ص 389ـ390). این سوره را از آن رو حاقّه نامیده‌اند که در هر سه آیه نخستین آن یک بار واژه الحاقّه آمده، که یکى از نامهاى روز قیامت* است. سبب این تکرار و پرسش را، که مانند آغاز سوره قارعه است، تعظیم قیامت و بیم دادن از آن دانسته‌اند (رجوع کنید به زرکشى، ج 2، ص 338؛ سیوطى، ج 3، ص 271). الحاقّه که فقط در این سوره به‌کار رفته به معناى روزى است که وقوع آن حقیقت دارد یا در آن حقیقتِ هر امرى آشکار می‌شود (رجوع کنید به طبرسى، ج10، ص 515ـ516؛ قرطبى، ج 18، ص 257؛ براى معانى دیگر این واژه رجوع کنید به همانجاها). دو نام دیگر قیامت، یعنى القارعه و الواقعه، نیز در این سوره به‌کار رفته است (طباطبائى، ج 19، ص 391). این سوره را سلسله و واعیه نیز خوانده‌اند (فیروزآبادى، ج 1، ص 478؛ ابن‌عاشور، ج 29، ص 110). مفسران، به اتفاق، این سوره را مکّى دانسته‌اند. سیاق آیات آن نیز این نظر را تأیید می‌کند (قرطبى، ج 18، ص 256؛ طباطبائى، همانجا).غرض اصلى سوره حاقّه را می‌توان اثبات حقانیت وقوع قیامت و تهدید تکذیب‌کنندگان آن دانست (ابن‌عاشور، ج 29، ص 111). این سوره از سه بخش اصلى تشکیل شده است (طباطبائى، ج 19، ص 391ـ392). بخش نخست (آیات 1ـ12) به اجمال داستان اقوام پیشین همچون عاد*، ثمود*، مؤتفکات (سرزمین قوم لوط رجوع کنید به مؤتفکه*) و نیز فرعون، که به تکذیب پیامبران پرداختند، و نیز عذاب نازل شده بر آنان را بیان می‌کند و مصون ماندن مردمى را که به نوح ایمان آوردند و با او در کشتى نشستند، یادآور می‌شود. در بخش دوم (آیات 13ـ37) اوضاع قیامت و چگونگى تقسیم مردمان به اصحاب یمین (آنان که نامه اعمالشان را به دست راستشان می‌دهند) و اصحاب شمال (آنان که نامه اعمالشان را به دست چپشان می‌دهند) و احوال هریک از این دو گروه و شعف و سرور و فرجام خوش اصحاب یمین و حسرت و افسوس و سرانجام سخت و عذاب دردناک اصحاب شمال تشریح می‌شود. بخش پایانى سوره (آیات 38ـ52) با سوگندهاى عظیم و تأکید فراوان به اثبات حقانیت قرآن و تصدیق رسالت و دعوت پیامبر اکرم و برائت ایشان از نسبتهاى ناروایى چون شاعرى و کاهنى می‌پردازد. نکته دیگر سوره در آیات 44 تا 47 آمده است که طبق آن، پیامبر هرگز چیزى را به دروغ به خدا نسبت نمی‌دهد؛ زیرا اگر چنین کند، خدا او را خوار و رسوا خواهد کرد (فخررازى؛ طباطبائى، ذیل آیات). همچنین به استناد این آیات گفته شده است اگر کسى به‌دروغ ادعاى نبوت کند و به گونه‌اى ادعاى خود را ارائه نماید که مردم نتوانند دروغ‌گویى او را تشخیص دهند، خداوند حتمآ این فرد را با عذاب و هلاک رسوا می‌سازد (سبحانى، ص 113ـ114). دو آیه پایانى سوره با اندک اختلاف واژگانى، در پایان سوره واقعه نیز آمده است، با این تفاوت که در آیات پایانى این سوره سخن از قرآن کریم و عظمت آن است ولى در سوره واقعه از احوال نیکوکاران و بدکاران در روز رستاخیز سخن به میان آمده است (رجوع کنید به همان، ج 19، ص 405).در بخشى از آیه هفدهم از حاملان هشت‌گانه عرش پروردگار یاد شده و در تفسیر آن، اولا در احادیث یادآورى گردیده که عرش عبارت از علم است و ثانیآ طبق یک حدیث، تنها هشت نفر متحمل علم الهى شده‌اند؛ آنان چهار تن از اولین (نوح، ابراهیم، موسى و عیسى علیهم‌السلام) و چهار تن از آخرین (حضرت محمد، على، حسن و حسین علیهم‌السلام) بوده‌اند (رجوع کنید به حویزى؛ قمى، ذیل آیه).بخشى از آیه دوازدهم «وَتَعِیها اُذنٌ واعیةٌ»، براساس برخى روایات، در شأن حضرت على علیه‌السلام نازل شده است، زیرا پیامبر اکرم پیش از نزول آن در حدیثى حضرت على را «اُذُن واعیه» (گوشِ فراگیرنده) دانش خود خوانده است (رجوع کنید به حسکانى، ج 2، ص 361ـ380؛ واحدى نیشابورى، ص 294؛ فیض کاشانى، ج 5، ص 218).قرائت این سوره در نمازهاى روزانه توصیه شده و براى قرائت آن، به‌طور کلى، نیز فضیلت و ثواب روایت شده است «کسى که سوره حاقّه را بخواند، خداوند به روز رستاخیز حساب او را آسان می‌کند» (طبرسى، ج10، ص 514؛ فیروزآبادى، ج 1، ص 479؛ حویزى، ج 5، ص 401).منابع : ابن‌جزرى، النشر فى القراءات العشر، چاپ علی‌محمد ضباع، مصر[? 1940[، چاپ افست تهران ]بی‌تا.[؛ ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، تونس 1984؛ عبیداللّه‌بن عبداللّه حسکانى، شواهدالتنزیل لقواعد التفضیل، چاپ محمدباقر محمودى، تهران 1411/1990؛ عبدعلی‌بن جمعه حویزى، تفسیر نورالثقلین، چاپ هاشم رسولى محلاتى، قم 1370ش؛ عثمان‌بن سعید دانى، کتاب‌التیسیر فی‌القراءات السبع، چاپ اوتو پرتسل، بیروت 1406/1985؛ محمود رامیار، تاریخ قرآن، تهران 1362ش؛ محمدبن بهادر زرکشى، البرهان فى علوم‌القرآن، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت 1408/1988؛ جعفر سبحانى، الأقسام فى القرآن الکریم، قم 1420؛ عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطى، الاتقان فى علوم‌القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ]قاهره 1967[، چاپ افست قم 1363ش؛ طباطبائى؛ طبرسى؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسیرالکبیر، او، مفاتیح‌الغیب، بیروت 1421/2000؛ محمدبن یعقوب فیروزآبادى، بصائر ذوی‌التمییز فى لطائف الکتاب العزیز، ج 1، چاپ محمدعلى نجار، قاهره 1406/ 1986؛ محمدبن شاه مرتضى فیض کاشانى، تفسیرالصافى، چاپ حسین اعلمى، تهران 1416؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع‌لاحکام القرآن، بیروت 1405/1985؛ علی‌بن ابراهیم قمى، تفسیرالقمى، چاپ طیب موسوى جزائرى، قم 1404؛ مقدمتان فى علوم‌القرآن، چاپ آرتور جفرى و عبداللّه اسماعیل صاوى، قاهره: مکتبةالخانجى، 1392/1972؛ علی‌بن احمد واحدى نیشابورى، اسباب النزول، قاهره 1388/1968.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدمهدی علمی حسینی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده