حافظ عثمان
معرف
خوشنویس نامى ترک سده یازدهم
متن
حافظ عثمان، خوشنویس نامى ترک سده یازدهم. وى در 1052 در استانبول به‌دنیا آمد. پدرش، علی‌افندى، مؤذن مسجد خاصِکى سلطان بود. عثمان در کودکى حافظ قرآن شد و به حافظ عثمان شهرت یافت (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه؛ رادو، ص109؛ قس فتونى، ص 39). او در محضر وزیر مشهور، مصطفی‌پاشا کوپریلى، تربیت شد (رادو،همانجا). هنگام تحصیل، به خوشنویسى علاقه پیدا کرد و نزد درویش‌على، خوشنویس نامدار آن دوران، خطاطى آموخت (اعظمى، ج 1، ص 129)؛ اما پس از مدتى، استادش به‌علت کهن‌سالى، وى را به صویولجی‌زاده مصطفى ایوبى، برگزیده‌ترین شاگرد خود، سپرد (هوار، ص143؛ اعظمى، ج1، ص130). عثمان در هجده سالگى موفق به کسب اجازه شد (رادو؛ فتونى، همانجاها). سپس نزد نَفَس‌زاده اسماعیل افندى به تحصیل پرداخت و با «مشق» مصحفِ شیخ‌حمداللّه آماسى*، بر این شیوه تسلط یافت (رجوع کنید به اعظمى؛ رادو، همانجاها) و سالها بعد، با بهره‌مندى از سبک حمداللّه آماسى، در زیبایی‌شناسى دو خط نسخ* و ثلث* تغییراتى ایجاد کرد (رجوع کنید به مستقیم‌زاده، ص 302). حافظ عثمان در 1083 به مصر و در 1087 به مکه، و چند بار هم به ادرنه و بورسه سفر کرد (د. ا. د. ترک، همانجا) و به قولى در سفر حج نیز به تمرین خط مشغول بود (رجوع کنید به شیمل، 1984، ص 38). در 1106 معلم خوشنویسى سلطان مصطفى دوم (فضائلى، ص 340؛ بهنسى، ذیل «عثمان (الحافظ)») و والى دیار بکر شد و بعدها نیز این ناحیه به صورت آرپالِق (اقطاع) در اختیار وى قرار گرفت (مستقیم‌زاده، همانجا؛ رادو، ص110). حافظ‌عثمان در زمان شاهزادگى احمدسوم، معلم خط وى بود (بهنسى، همانجا). او یکشنبه‌ها به شاگردان فقیر خود رایگان آموزش می‌داد (فتونى، همانجا). حافظ عثمان از پیروان طریقت سُنبلیه* بود (مستقیم‌زاده، همانجا). وى حدود چهار سال پیش از مرگ فلج گردید (اعظمى، همانجا) و در 1110 درگذشت و در خانقاه قوجه مصطفی‌پاشا به خاک سپرده شد (شیمل، 1984، ص188، پانویس 286؛ مستقیم‌زاده، همانجا). نوشته سنگ‌قبر او، کار اسماعیل افندى آغاقاپویى، از خوشنویسان معروف، است (رادو، ص112).همچنان که شیخ‌حمداللّه شیوه خویش را با تأمل در آثار یاقوتِ مستعصمى* به دست آورده بود، عثمان نیز با دقت در شیوه حمداللّه، آن را تکمیل کرد و در نَسْخ‌نویسى به اوج رسید (رجوع کنید به شیمل، 1984، ص 72، 74؛ صفدى، ص 30). دوران شکوفایى کار عثمان میان سالهاى 1090 تا 1100 بود و در 1100، حروف را در خط نسخ بیش از پیش کوچک کرد (د. ا. د. ترک، همانجا). وى، 25 مصحف خطاطى کرد (رادو، همانجا؛ اعظمى، ج 1، ص 131) که مصحفهاى نوشته شده در 1094 و 1097 از مشهورترین آنهاست. مصحف اخیر به دستور سلطان عبدالحمید دوم و زیرنظر عثمان‌بیک مطبعه‌چى، در 1298 به‌چاپ رسید و در سراسر جهان اسلام منتشر شد. این نسخه‌ها صدها بار به چاپ رسیده و در میان مسلمانان به مصحف حافظ عثمان شهرت یافته است. بعدها چند مصحف دیگر نیز به خط او به چاپ رسید (د. ا. د. ترک، همانجا).نمونه‌هاى زیادى از خط وى در دست است (براى نمونه رجوع کنید به فضائلى، ص 342؛ رادو، ص 109ـ112). خط جَلی‌ـ ثلث وى (براى نمونه رجوع کنید به صفدى، ص 53، تصویر 33، ص 76، تصویر 73) در بعضى قطعه‌ها و در دو کتیبه، یکى در مسجد شهید سلیمان‌پاشا در اُسکُدار و دیگرى در مقبره سیاوش‌پاشا در قبرستان قره‌جه احمد تونس‌باغى، با دیگر نوشته‌هایش تفاوت دارد (د. ا. د. ترک، همانجا؛ براى نمونه امضاى او رجوع کنید به صفدى، ص 93، تصویر e 105).حافظ عثمان نخستین کسى بود که «حلیه سعادت» (نعت حضرت رسول اکرم از زبان على علیه‌السلام؛ براى صورت کامل این روایت رجوع کنید به «حِلیةُ رسول‌اللّه»، ص 176ـ 184) را به صورت لوحه نوشت و متن دلائل‌الخیرات (مجموعه‌ای‌از دعاها) را با خط زیباى خود به اثر هنرى تبدیل کرد و به صورت کتاب درآورد (رادو، ص113؛ شیمل، 1383ش، ص61؛ د.ا.د. ترک، همانجا).حدود پنجاه خطاط نزد حافظ عثمان تربیت یافتند که محمد راسم*، برجسته‌ترین شاگرد مکتب وى محسوب می‌شود. سلسله خط حافظ عثمان از طریق شاگردانش، در دو شاخه جداگانه، تا عصر حاضر انتقال یافته است. شیوه‌اى که حافظ عثمان در انواع ثلث‌ـ نسخ و رقاع تدوین کرد، با افزوده‌هاى خطاطان بعدى تکامل یافت (شیمل، 1984، ص180، پانویس 170؛ د. ا. د. ترک، همانجا).منابع : ولید اعظمى، تراجم خطاطى بغدادالمعاصرین، ج1، بغداد 1999؛ عفیف بهنسى، معجم مصطلحات الخط العربى و الخطاطین، بیروت 1995؛ «حِلْیةُرسول‌اللّه‌صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ بروایةالحسن‌والحسین علیهماالسلام»، اعداد محمدرضا حسینى جلالى، علوم‌الحدیث، ش 20 (رجب ذیحجه1427)؛ آنه‌ماری‌شیمل،محمد رسول‌خدا،ترجمه حسن لاهوتى،تهران1383ش؛ محسن فتونى، موسوعة الخط‌العربی‌والزخرفة الاسلامیة، بیروت 2002؛ حبیب‌اللّه فضائلى، اطلس خط، اصفهان 1350؛ سلیمان سعدالدین مستقیم‌زاده، تحفه خطاطین، استانبول 1928؛Clement Huart, Les calligraphes et les miniaturistes de l'orient musulman, Osnabruck 1972; Sevket Rado, Turk hattatlari, Istanbul [n.d.]; Yasin Hamid Safadi, Islamic calligraphy, London 1978; Annemaria Schimmel, calligraphy and Islamic culture, New York 1984; TDVIA, s.v. "Hafiz Osman" (by M. Ugur Derman).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

گروه هنر و معماری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده