حافظ تنیش بن میرمحمد بخاری
معرف
مورخ دربار عبداللّه خان شیبانى (حک : 991ـ1007، قدرتمندترین امیر سلسله شیبانیان*) و شاعر
متن
حافظ تَنیش بن میرمحمد بخارى، مورخ دربار عبداللّه خان شیبانى (حک : 991ـ1007، قدرتمندترین امیر سلسله شیبانیان*) و شاعر. از زندگى او اطلاع چندانى در دست نیست. احتمالا پدرش از نزدیکان عبیداللّه خان شیبانى (از امیران شیبانى) بود (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، تکمله 5ـ6، ذیل مادّه). اته (ج 1، ستون 229) نام وى را تانیش ضبط کرده و سنندجى (ص264)، با تردید، حافظ را لقب یا صفت او دانسته است (قس ریو، >ذیل<، ص49، که نام وی‌را حافظ تنش ضبط کرده‌است).تاریخ دقیق تولد او معلوم نیست. وى، به گفته خودش، در 992، در 36 سالگى، به تألیف شرفنامه شاهى پرداخت. بنابراین، به احتمال بسیار در 956 به‌دنیا آمده است (مایل هروى، ص206؛ د. اسلام، همانجا؛ سنندجى، ص 266؛ قس رجوع کنید به د. ا. د. ترک، ذیل مادّه، که سال تولد او را بین 926 تا 936 ذکر کرده است).شهرت حافظ تنیش به سبب کتاب او، شرفنامه شاهى، است. در 991، که عبداللّه‌خان شیبانى سراسر ماوراءالنهر را تصرف کرد و خود را خان بزرگ ازبک نامید (رجوع کنید به منشى، ص 102ـ103)، امیر قول بابا کوک‌آلتاش، وزیر عبداللّه‌خان، حافظ تنیش را مورخ رسمى دربار کرد و تنیش به تشویق او به تألیف شرفنامه شاهى، درباره رویدادهاى دوره عبداللّه‌خان، پرداخت (سنندجى؛ د. اسلام، همانجاها). نام این کتاب را گاه شرفنامه شاهى و گاه عبداللّه‌نامه ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به سنندجى، ص 246؛ اته، همانجا؛ ریو، >ذیل<، ص 49ـ50؛ مایل هروى، ص 203؛ د. ا. د. ترک، همانجا).ظاهراً حافظ تنیش سالها پیش از این، به ثبت رویدادهاى ماوراءالنهر در دوره حکومت شیبانیان مشغول بوده است. بریگل (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا)، به نقل از میر سیدمحمد، مؤلف اذکار الازکیاء، از تاریخ‌نامه حافظ تنیش یاد کرده است. به نظر می‌رسد که این همان طرح اولیه شرفنامه شاهى باشد (همانجا).شرفنامه شاهى مشتمل است بر مقدمه، دو مقاله و خاتمه. مقدمه اختصاص دارد به شرح نسب خاندان شیبانى از زمان نوح پیامبر تا حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و سپس حکومت اسکندرخان شیبانى. مقاله اول از تولد عبداللّه‌خان شیبانى (940) آغاز می‌شود و رویدادهاى زندگى او را تا زمان جلوسش در برمی‌گیرد (مایل هروى، ص 206ـ207). مقاله دوم، شرح وقایع دوران حکومت عبداللّه‌خان است، از جمله جنگها و فتوحات وى در ماوراءالنهر، حمله او به هرات و کشتار مردم آنجا، فتواى علماى حنفى مبنى بر دارالحرب شناختن خراسان و مباح دانستن مال و جان مردم آن دیار (همان، ص 207؛ سنندجى، ص 266). این بخش، به لحاظ اطلاعات روزشمار مؤلف از رخدادها، براى بررسى تاریخ سلسله صفوى و دوره سلطنت شاه طهماسب اول بسیار ارزشمند است (سنندجى، همانجا). خاتمه کتاب نیز در ذکر احوال مشایخ طریقت، علماى دینى، امرا و شعراى معاصر مؤلف و بناهاى تاریخى دوره حکومت عبداللّه‌خان است (مایل هروى، همانجا).شرفنامه شاهى نثرى مسجع دارد و مؤلف گاه با اشعار خود، در قالب مثنوى و قصیده و رباعى، به بیان وقایع پرداخته است. این کتاب از منابع ارزشمند در تاریخ حکومت شیبانیان، و شامل اطلاعات سودمندى است درباره اوضاع سیاسى، اجتماعى و اقتصادى ماوراءالنهر، و حیات علمى و فرهنگى و ادبى بخارا در سده دهم (رجوع کنید به همان، ص 204ـ207). گزارشهاى عینى شاهدان و مشاهدات شخصى مؤلف از رویدادها و دسترسى او به اسناد رسمى دیوانى شیبانیان نیز از ویژگیهاى مهم این اثر است (د.اسلام، همانجا).شرفنامه شاهى تاکنون به صورت کامل به چاپ نرسیده، اما ترجمه ازبکى بخش نخست آن بین سالهاى 1345 تا 1348ش/ 1966ـ 1969 و ترجمه روسى همین بخش در 1362ش/ 1983 انتشار یافته است. تنها نسخه خطى کامل شرفنامه شاهى با تاریخ کتابت 1304، در کتابخانه بریتانیا نگهدارى می‌شود. همچنین نسخه ناقصى از این اثر، به شماره 574، در کتابخانه دیوان هند موجود است (رجوع کنید به سنندجى، ص 259).به گفته بریگل (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا)، تخلص شعرى حافظ تنیش نخلى بود، اما نخلىِ شاعر (ملانخلى، مولانا نخلى) بنابر منابع (رجوع کنید به منشى، ص 138،150؛ نصرآبادى، ص 667ـ668؛ نثارى بخارى، ص 264) تا 1065 زنده بوده است و اگر این شاعر همان حافظ تنیش باشد، تنیش بیش از 100 سال زیسته است که بعید به نظر می‌رسد. به علاوه، هیچ یک از اشعار دیوان نخلى در شرفنامه شاهى ذکر نشده و بنابراین، نمی‌توان این قول را پذیرفت و تنها اطلاعى که داریم همان است که حافظ تنیش بعد از 1006 درگذشته است (د. ا. د. ترک، همانجا).منابع : سلطان حسین سنندجى، «شرفنامه شاهى و اشاره‌اى به کشتار و غارت هراتیان»، ایران‌نامه، سال 6، ش 2 (زمستان 1366)؛ نجیب مایل هروى، «]درباره[ شرفنامه شاهى (عبداللّه‌نامه)»، آینده، سال 9، ش 3و4 (خرداد و تیر 1362)؛ محمدیوسف‌بن خواجه‌بقا منشى، تذکره مقیم‌خانى: سیر تاریخى، فرهنگى و اجتماعى ماوراءالنهر در عهد شیبانیان و اشترفانیان، چاپ فرشته صرافان، تهران 1380ش؛ حسن‌بن‌خواجه نثارى بخارى، مُذَکِّر احباب : ادب و فرهنگ فارسى در قرن دهم هجرى، چاپ نجیب مایل هروى، تهران 1377ش؛ محمدطاهر نصرآبادى، تذکره نصرآبادى، چاپ احمد مدقّق یزدى، یزد 1378ش؛EI2, suppl. fascs. 5-6, Leiden 1982, s.v. "Hafiz Tanish" (by Yu. Bregel); Hermann Ethe, Catalogue of Persian manuscripts in the library of the India Office, Oxford 1903-1937; Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London 1966, Supplement, 1977; TDVIA, s.v. "Hafiz Tenis" (by Mustafa Budak).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

لقمان بایمت اف

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده