حازمی همدانی ابوبکر محمدبن موسی بن عثمان بن حازم
معرف
ملقب به زین‌الدین، محدّث و حافظ و نسب‌شناس ایرانى قرن ششم
متن
حازمى همَدانى، ابوبکر محمدبن موسی‌بن عثمان‌بن حازم، ملقب به زین‌الدین، محدّث و حافظ و نسب‌شناس ایرانى قرن ششم. او به جدش حازم و نیز به شهر همدان منسوب است (ابن‌خلّکان، ج 4، ص 294ـ295). حازمى در 548 به‌دنیا آمد (ابن‌دبیثى، ص 95؛ قس ابوشامه، ج 4، ص60). در همدان نزد ابوالوقت عبدالاول‌بن عیسى سجزى و شهرداربن شیرویه دیلمى و ابوزرعه طاهربن محمد مقدسى، در اصفهان نزد ابوموسى محمدبن عمر مدینى* و در بغداد، موصل، بصره و آذربایجان از مشایخ و استادان مختلف حدیث و فقه آموخت و از ابوعبداللّه رستمى، ابوسعد سمعانى* و ابوطاهر سِلَفى* اجازه روایت گرفت (ابن‌دبیثى، ص 94ـ95؛ ابن‌خلّکان، همانجا، ذهبى، ج 12، ص 789). ابوعبداللّه سعیدبن یحیی‌بن دبیثى و تقی‌الدین ابن‌باسویه، مُقرىِ واسطى، از شاگردان او بودند (ابن‌دبیثى، ص 95؛ ذهبى، همانجا).حازمى را زاهد و متعبد، داراى محفوظات بسیار و شناخت بسیار از احادیث احکام، و خوش‌بیان دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌دبیثى، همانجا؛ ذهبى، ج 12، ص790). او در فقه پیرو شافعى بود و در مجلس درس خویش طرق احادیث المُهَذب فى فقه الامام الشافعى ابواسحاق شیرازى را املا می‌کرد (ابن‌دبیثى، همانجا؛ ابن‌صلاح، ج 1، ص 276؛ سبکى، ج 7، ص 13). حازمى، که در بغداد سکونت گزیده بود، در 584 در آنجا از دنیا رفت و او را در قبرستان شونیزیه به خاک سپردند (ابن‌دبیثى، ص 94ـ95؛ ابن‌خلّکان، ج 4، ص 295).حازمى کتابهاى بسیارى تألیف کرده است که برخى از آنها عبارت‌اند از: 1) الاعتبار فى بیان الناسخ و المنسوخ من الآثار (یا فی‌الحدیث)، که در آن، احادیثى از پیامبر اکرم را که با حدیث یا احادیثى دیگر نسخ شده‌اند به ترتیب ابواب کتب فقهى (ج 1، ص 179) در هفت جزء، از کتاب الطهارة تا کتاب اللباس، آورده و در مقدمه‌اى مفصّل به بحث درباره علم ناسخ و منسوخ، وجوه گوناگون ترجیح حدیثى بر حدیث دیگر و نیز فرق میان تخصیص و نسخ پرداخته است (رجوع کنید به ج1، ص113ـ179؛ براى معرفى کتاب و مصادر و روش حازمى در این کتاب رجوع کنید به ج 1، مقدمه طنطاوى جوهرى، ص 22ـ108). این کتاب، که به تعبیر ابن‌عماد (ج 4، ص 282) در موضوع خود بی‌بدیل است، چندبار تصحیح و چاپ شده است (حیدرآباد، دکن 1319ش/ 1359ق؛ حمص، 1345ش؛ حلب 1362ش/ 1403ق؛ بیروت 1422/2001).2) عُجالة المبتدى و فُضالة المنتهى، در علم انساب. حازمى در این کتاب (ص 27) نسبها را به ترتیب حروف الفبا ذکر کرده و در ذیل هر نسب، نام یک یا چند تن از صحابیان، تابعین و رجال مشهور حدیث را آورده است. به‌گفته حازمى (همانجا)، در این موضوع عالمان بسیارى کتاب نوشته‌اند اما آثار آنان مفصّل است؛ بدین سبب، او این کتاب را به گونه‌اى نوشته است که وقت زیادى از خواننده نگیرد. این کتاب دوبار تصحیح و چاپ شده است (قاهره 1377ش/ 1998 و 1422/2002).3) کتاب الأماکن یا مااتّفق لفظه و افترق مسمّاه من الامکنة. این کتاب فرهنگى الفبایى از غزوه‌ها و سریه‌هاى پیامبر، شهرها، روستاها، کوهها و دیگر مکانهایى است که اشتراک لفظى دارند. چون حازمى محدّث بوده، در ذیل برخى شهرها و روستاها، به بعضى نکات تاریخى اشاره کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 58، 70، 112، 134، 411) و اگر نام آن موضع در حدیث به‌کار رفته، از آن حدیث (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص50، 410، 503، ج 2، ص 666، 683) و همچنین از رجال و محدّثان و عالمان مشهور آن شهرها و روستاها یاد کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 197، 288، ج 2، ص 706، 773). او همچنین، گاهى براى تبیین بهتر سخن خویش در معرفى مکانها، بیت شعرى شاهد آورده که نام یا معناى آن مکان در شعر به کار رفته است (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص130، 135، 250، ج 2، ص 739، 843، 860). حازمى در تألیف این کتاب از منابعى چون تاریخ مصر ابوسعیدبن یونس (ج 1، ص 384، 525) و تاریخ نیشابور* حاکم نیشابورى (ج 1، ص 101، ج 2، ص 852) بهره برده است. یاقوت حموى (ج 1، ص 8) از این کتاب در تألیف معجم‌البلدان استفاده کرده و در عین حال این مطالب او را سرقتى از کتاب اسکندرى دانسته است (براى نمونه‌هایى از استفاده یاقوت از کتاب حازمى رجوع کنید به یاقوت حموى، ج 1، ص 75، 170، ج 2، ص 565، ج 4 ص 978؛ قس حازمى همدانى، الأماکن، ج 1، مقدمه حمد جاسر، ص 16ـ20). توضیح اینکه کتاب الأماکن... با کتاب الامکنة و المیاه و الجبال و الآثار نصربن عبدالرحمان فزارى اسکندرى شباهت بسیارى دارد؛ ضمن آنکه ممکن است حازمى از مختصر آن، که ابوموسى مدینى تهیه کرده است، استفاده کرده باشد (رجوع کنید به حازمى همدانى، الأماکن، همان مقدمه، ص 12ـ16؛ کراچکوفسکى، ترجمه فارسى، ص 252ـ253، با این ملاحظه که در متن روسى (ج 4، ص 321) و ترجمه‌هاى عربى (ص 348) و فارسى (ص 253) آن خازمى آمده است). بدین‌سبب مصحح کتاب، براى تطبیق بهتر، در ذیل اماکن مذکور در کتاب حازمى، مطالب کتاب فزارى اسکندرى را نیز نقل کرده است. اختلاف در ذکر نام این کتاب در منابع شرح حال حازمى و دیگر کتابها، ظاهرآ بدان سبب بوده که مؤلف قبل از اتمام این کتاب از دنیا رفته و خود نامى بر آن ننهاده است (همان مقدمه، ص 11ـ12). نسخه‌اى خطى از این کتاب را نخستین بار فؤاد سزگین با عنوان ما اتّفق لفظه و افترق مسمّاه فى الاماکن و البلدان المشتبهة فى الخط در مجموعه خویش افست نموده (فرانکفورت 1365ش/1986) و سپس حمد جاسر آن را تصحیح و چاپ کرده است.4) شروط الائمة الخمسة، که در آن شروط بخارى، مسلم، ابوداوود سجستانى، ترمذى و نسائى را براى ذکر احادیث در صحاح خود بررسى کرده است. این کتاب با تصحیح محمد زاهد کوثرى، در 1306ش/1346ق در دمشق به چاپ رسیده است (عطیه و همکاران، ج 1، ص 243).دیگر آثار حازمى، که به چاپ نرسیده‌اند، عبارت‌اند از : 1)کتاب ناتمام الفیصل فى مشتبه النسبة (صفدى، ج 5، ص 88)، درباره نسبتهاى راویانى که ممکن است به سبب شباهت یا تعدد مکانها موجب تحریف یا تصحیف نامشان شود، مانند تیمى که گاه منسوب به تیم قریش و گاه منسوب به تیم الرباب است یا طبرى که گاه منسوب به طبرستان و گاه منسوب به طبریه واسط است (حازمى همدانى، الأماکن، ج 1، همان مقدمه، ص 9ـ10).2) کتابٌ اُسْنِدَ فیه احادیث المهذب ابواسحاق شیرازى*. ابن‌صلاح (ج 1، ص 276) این کتاب را دیده و آن را تخریج احادیث المهذب فى فقه الامام الشافعى نامیده است. کتاب حازمى تا نیمه کتاب الصلاة انجام گرفته و ناتمام مانده است (سبکى، ج 7، ص 13).3) المؤتلف و المختلف، که تتمه الاکمال ابن‌ماکولاست. در منابع شرح حال حازمى، از این کتاب کمتر یاد شده ولى او خود در الاماکن چندین بار از آن نام برده است (رجوع کنید به ج 1، ص 415، ج 2، ص 637، 815؛ قس سبکى، همانجا، که به نقل از ابن‌نجار، این کتاب را در اسماءبلدان دانسته است).سلسلة الذهب فیما روى الامام احمدبن حنبل عن الامام الشافعى، تحفة السفینة (ابن‌خلّکان، ج 4، ص 295؛ صفدى، همانجا) و کتاب الضعفاء و المجهولون (ابونعیم اصفهانى، مقدمه فاروق حماده، ص30) نیز از آثار حازمی‌اند.منابع : ابن‌خلّکان؛ ابن‌دبیثى، المختصرالمحتاج‌الیه من تاریخ ابن‌الدّبیثى، اختصار محمدبن احمد ذهبى، در احمدبن على خطیب بغدادى، تاریخ بغداد، چاپ صدقى جمیل عطار، ج 15، بیروت 1424/2004؛ ابن‌صلاح، طبقات الفقهاء الشافعیة، چاپ محیی‌الدین على نجیب، بیروت 1992؛ ابن‌عماد؛ عبدالرحمان‌بن اسماعیل ابوشامه، الروضتین فى اخبار الدولتین النوریة و الصلاحیة، چاپ ابراهیم زیبق، بیروت 1418/1997؛ ابونعیم اصفهانى، کتاب‌الضعفاء، چاپ فاروق حماده، مغرب: دارالبیضاء، ]بی‌تا.[؛ محمدبن موسى حازمى همدانى، الاعتبار فى الناسخ و المنسوخ فی‌الحدیث، چاپ احمد طنطاوى جوهرى، بیروت 1422/2001؛ همو، الأماکن، او، ما اتّفق لفظه و افترق مسمّاه من الامکنة، چاپ حمد جاسر، ریاض ]بی‌تا.[؛ همو، کتاب عجالةالمبتدى و فضالة المنتهى فی‌النسب، چاپ عبداللّه کنّون، قاهره 1422/2002؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1424/2003؛ عبدالوهاب‌بن على سبکى، طبقات الشافعیة الکبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره 1964ـ 1976؛ صفدى؛ محیی‌الدین عطیه، صلاح‌الدین حفنى، و محمدخیر رمضان یوسف، دلیل مؤلفات‌الحدیث الشریف المطبوعة القدیمة و الحدیثة، بیروت 1416/1995؛ ایگناتى یولیانوویچ کراچکوفسکى، تاریخ الادب الجغرافی‌العربى، نقله عن الروسیة صلاح‌الدین عثمان هاشم، بیروت 1408/1987؛ همان، ترجمه فارسى: تاریخ نوشته‌هاى جغرافیایى در جهان اسلامى، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران 1379ش؛ یاقوت حموى؛Ignatii Iulianovich Krachkovskii, Izbrannii sochineniia, vol.4, Moscow 1957.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن معینی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده